МОНГОЛ УЛСЫН YНДСЭН ХУУЛЬ

1924 оны 11 дүгээр сарын 26-ний өдөр
Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын анхдугаар Үндсэн хууль
1940 оны 6 дугаар сарын 30-ны өдөр
Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Үндсэн Хууль (2 дугаар)
1960 оны 7-р сарын 06
Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Үндсэн Хууль(3 дугаар)
Нэмэлт өөрчлөлт : 1963-1990 он
Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Үндсэн Хууль (нэмж өөрчилсөн)
1992 оны нэгдүгээр сарын 1З-ны өдөр
Монгол Улсын Үндсэн Хууль (ардчилсан)

 

 
МОНГОЛ УЛСЫН YНДСЭН ХУУЛЬ (1992 оны нэгдүгээр сарын 1З-ны өдөр)

НЭГДYГЭЭР БYЛЭГ.
МОНГОЛ УЛСЫН БYРЭН ЭРХТ БАЙДАЛ
ХОЁРДУГААР БYЛЭГ.
ХYНИЙ ЭРХ, ЭРХ ЧЄЛЄЄ
ГУРАВДУГААР БYЛЭГ.
МОНГОЛ УЛСЫН ТЄРИЙН БАЙГУУЛАЛ
ДЄРЄВДYГЭЭР БYЛЭГ.
 МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСАГ ЗАХИРГАА, НУТАГ ДЭВСГЭРИЙН НЭГЖ, ТYYНИЙ УДИРДЛАГА
ТАВДУГААР БYЛЭГ.
 МОНГОЛ УЛСЫН YНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
ЗУРГАДУГААР БYЛЭГ.
МОНГОЛ УЛСЫН YНДСЭН ХУУЛЬД НЭМЭЛТ, ЄЄРЧЛЄЛТ ОРУУЛАХ 

THE CONSTITUTION OF MONGOLIA


CHAPTER ONE
Sovereignty of Mongolia
CHAPTER TWO
Human Rights and Freedoms
CHAPTER THREE
The Structure of the State
CHAPTER FOUR  
Administrative and Territorial Units of Mongolia and their Governing Bodies
CHAPTER FIVE
 The Constitution Tsets of Mongolia
CHAPTER SIX
Amendments to the Constitution of Mongolia
 

Монголын ард тvмэн бид:
-улсынхаа тусгаар тогтнол, бvрэн эрхт байдлыг бататган бэхжvvлж,
-хvний эрх, эрх чєлєє, шударга ёс,vндэснийхээ эв нэгдлийг эрхэмлэн дээдэлж,

-тєрт ёс, тvvх, соёлынхоо уламжлалыг нандигнан євлєж,
-хvн тєрєлхтний соёл иргэншлийн ололтыг хvндэтгэн vзэж,
-эх орондоо хvмvvнлэг, иргэний ардчилсан нийгэм цогцлуулан хєгжvvлэхийг эрхэм зорилго болгоно.

Yvний учир Монгол Улсын Yндсэн хуулийг даяар олноо зарлан тунхаглаж байна.
We, the people of Mongolia:

- Strengthening the independence and sovereignty of the nation,
- Cherishing human rights and freedoms, justice and national unity,
- Inheriting the traditions of national statehood, history and culture,
- Respecting the accomplishments of human civilization, and
- Aspiring toward the supreme objective of developing a human, civil, democratic society in the country

Hereby proclaim the Constitution of Mongolia.
 

НЭГДYГЭЭР БYЛЭГ.
МОНГОЛ УЛСЫН БYРЭН ЭРХТ БАЙДАЛ


Нэгдүгээр зүйл

1. Монгол Улс бол тусгаар тогтносон, бүрэн эрхт, Бүгд найрамдах улс мөн.
2. Ардчилсан ёс, шударга ёс, эрх чөлөө, тэгш байдал, үндэсний эв нэгдлийг хангах, хууль дээдлэх нь төрийн үйл ажиллагааны үндсэн зарчим мөн.

Хоёрдугаар зүйл

1. Монгол Улс төрийн байгууламжийн хувьд нэгдмэл байна.
2. Монгол Улсын нутаг дэвсгэр зөвхөн засаг захиргааны нэгжид хуваагдана.

Гуравдугаар зүйл

1. Монгол Улсад засгийн бүх эрх ард түмний мэдэлд байна. Монголын ард түмэн төрийн үйл хэрэгт шууд оролцож, мөн сонгож байгуулсан төрийн эрх барих төлөөлөгчдийн байгууллагаараа уламжлан энэхүү эрхээ эдэлнэ.
2. Төрийн эрх мэдлийг хууль бусаар авах, авахаар завдахыг хориглоно.

Дөрөвдүгээр зүйл

1. Монгол Улсын нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдал, улсын хил халдашгүй дархан байна.
2. Монгол Улсын хилийг хуулиар бататгана.
3. Хууль гаргахгүйгээр гадаадын цэргийн хүчнийг Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт байрлуулах, дамжин өнгөрүүлэхээр улсын хил нэвтрүүлэхийг хориглоно.

Тавдугаар зүйл

1. Монгол Улс дэлхийн эдийн засгийн хөгжлийн түгээмэл хандлага, өөрийн орны өвөрмөц онцлогт нийцсэн олон хэвшил бүхий эдийн засагтай байна.
2. Төр нь нийтийн болон хувийн өмчийн аливаа хэлбэрийг хүлээн зөвшөөрч, өмчлөгчийн эрхийг хуулиар хамгаална.
З. Өмчлөгчийн эрхийг гагцхүү хуульд заасан үндэслэлээр хязгаарлаж болно.
4. Төр нь үндэсний эдийн засгийн аюулгүй байдал, аж ахуйн бүх хэвшлийн болон хүн амын нийгмийн хөгжлийг хангах зорилгод нийцүүлэн эдийн засгийг зохицуулна.
5. Мал сүрэг бол үндэсний баялаг мөн бөгөөд төрийн хамгаалалтад байна.

Зургадугаар зүйл

1. Монгол Улсад газар, түүний хэвлий, ой, ус, амьтан, ургамал болон байгалийн бусад баялаг гагцхүү ард түмний мэдэл, төрийн хамгаалалтад байна.
2. Монгол Улсын иргэдэд өмчлүүлснээс бусад газар, түүнчлэн газрын хэвлий, түүний баялаг, ой, усны нөөц, ан амьтан төрийн өмч мөн.
З. Бэлчээр, нийтийн эдэлбэрийн ба улсын тусгай хэрэгцээнийхээс бусад газрыг зөвхөн Монгол Улсын иргэнд өмчлүүлж болно. Энэ нь газрын хэвлийг өмчлөхөд хамаарахгүй. Иргэд хувийн өмчийнхөө газрыг худалдах, арилжих, бэлэглэх, барьцаалах зэргээр гадаадын иргэн, харьяалалгүй хүний өмчлөлд шилжүүлэх, түүнчлэн төрийн эрх бүхий байгууллагын зөвшөөрөлгүйгээр бусдад эзэмшүүлэх, ашиглуулахыг хориглоно.
4. Төр газрын эзэнд газартай нь холбогдсон үүрэг хүлээлгэх, улсын тусгай хэрэгцээг үндэслэн нөхөх олговортойгоор газрыг солих буюу эргүүлэн авах, уг газрыг хүн амын эрүүл мэнд, байгаль хамгаалал, үндэсний аюулгүй байдлын ашиг сонирхолд харшаар ашиглавал хураан авч болно.
5. Төрөөс гадаадын иргэн, хуулийн этгээд, харьяалалгүй хүнд газрыг төлбөр, хугацаатайгаар болон хуульд заасан бусад болзол, журмаар ашиглуулж болно.

Долдугаар зүйл

1. Монголын ард түмний түүх, соёлын дурсгалт зүйл, шинжлэх ухаан, оюуны өв төрийн хамгаалалтад байна.
2. Иргэний туурвисан оюуны үнэт зүйл бол зохиогчийнх нь өмч, Монгол Улсын үндэсний баялаг мөн.

Наймдугаар зүйл

1. Монгол хэл бол төрийн албан ёсны хэл мөн.
2. Энэ зүйлийн 1 дэх хэсгийн заалт нь хүн амын өөр хэл бүхий үндэстний цөөнх эх хэлээрээ суралцах, харилцах, соёл, урлаг, шинжлэх ухааны үйл ажиллагаа явуулах эрхийг үл хөндөнө.

Есдүгээр зүйл

1. Монгол Улсад төр нь шашнаа хүндэтгэж, шашин нь төрөө дээдэлнэ.
2. Төрийн байгууллага шашны, сүм хийд улс төрийн үйл ажиллагаа эрхлэн явуулж болохгүй.
З. Төр, сүм хийдийн хоорондын харилцааг хуулиар зохицуулна.

Аравдугаар зүйл

1. Монгол Улс олон улсын эрх зүйн нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн хэм хэмжээ, зарчмыг баримталж энхийг эрхэмлэсэн гадаад бодлого явуулна.
2. Монгол Улс олон улсын гэрээгээр хүлээсэн үүргээ шударгаар сахин биелүүлнэ.
3. Монгол Улсын олон улсын гэрээ нь соёрхон баталсан буюу нэгдэн орсон тухай хууль хүчин төгөлдөр болмогц дотоодын хууль тогтоомжийн нэгэн адил үйлчилнэ.
4. Монгол Улс Үндсэн хуульдаа харшилсан олон улсын гэрээ, бусад баримт бичгийг дагаж мөрдөхгүй.

Арван нэгдүгээр зүйл

1. Эх орныхоо тусгаар тогтнолыг батлан хамгаалж, үндэсний аюулгүй байдал, нийгмийн дэг журмыг хангах нь төрийн үүрэг мөн.
2. Монгол Улс өөрийгөө хамгаалах зэвсэгт хүчинтэй байна. Зэвсэгт хүчний бүтэц, зохион байгуулалт, түүнд алба хаах журмыг хуулиар тогтооно.

Арван хоёрдугаар зүйл

1. Монгол Улсын тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдлын бэлгэ тэмдэг нь Төрийн сүлд, туг, далбаа, тамга, дуулал мөн.
2. Төрийн сүлд, туг, далбаа, дуулал нь Монголын ард түмний түүхэн уламжлал, хүсэл тэмүүлэл, эв нэгдэл, шударга ёс, цог хийморийг илэрхийлнэ.
З. Төрийн сүлд нь ариун цагаан өнгийн бадам цэцэг суурьтай, төгсгөлгүй үргэлжлэн дэлгэрэх түмэн насан хээгээр хөвөөлсөн, мөнх тэнгэрийг бэлгэдсэн дугариг хөх дэвсгэртэй байна. Сүлдний төв хэсэгт Монгол Улсын тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, цог хийморийг илтгэсэн алтан соёмбо, эрдэнийн хүлгийг хослуулан дүрсэлсэн байна. Сүлдний хүрээний магнайн хэсэгт эрт, эдүгээ, ирээдүй гурван цагийг бэлгэдсэн хүслийг хангагч чандмань эрдэнэ, доод хэсэгт эх газрыг төлөөлсөн ногоон өнгийн уулан хээ, ашид дэвжихийн өлзий хутаг оршсон хүрдийг тус тус дүрсэлнэ. Хүрдийг хадгаар дээдлэн сүлжсэн байна.
4. Монголын нэгдсэн тулгар төрийн уламжлалт Их цагаан туг нь Монгол Улсын төрийн хүндэтгэлийн бэлгэдэл мөн.
5. Монгол Улсын төрийн далбаа нь улаан, хөх, улаан хосолсон өнгөтэй байна. Далбааны гурав хуваасны нэгийн хэмжээтэй дундахь хэсэг нь мөнх тэнгэрийн хөх, түүний хоёр тал нь мандан бадрахын бэлгэдэл улаан өнгөтэй байна. Далбааны ишин талын улаан дэвсгэрийн төв хэсэгт алтан соёмбо байрлуулна. Далбааны өргөн, урт нь 1:2-ын харьцаатай байна.
6. Төрийн тамга дөрвөлжин хэлбэртэй, голдоо төрийн сүлдтэй, сүлдний хоёр талаар Монгол Улс гэсэн бичээстэй, арслангийн дүрс бүхий бариултай байна. Төрийн тамгыг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч барина.
7. Төрийн бэлгэ тэмдгийг дээдлэн хэрэглэх журам, төрийн дууллын үг, аяыг хуулиар бататгана.

Арван гуравдугаар зүйл

1. Монгол Улсын төрийн дээд байгууллагууд байнга оршдог хотыг Улсын нийслэл гэнэ. Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хот мөн.
2. Монгол Улсын нийслэлийн эрх зүйн үндсийг хуулиар тогтооно.

 

ХОЁРДУГААР БYЛЭГ.
ХYНИЙ ЭРХ, ЭРХ ЧЄЛЄЄ

Арван дөрөвдүгээр зүйл
1. Монгол Улсад хууль ёсоор оршин суугаа хүн бүр хууль, шүүхийн өмнө эрх тэгш байна.
2. Хүнийг үндэс, угсаа, хэл, арьсны өнгө, нас, хүйс, нийгмийн гарал, байдал, хөрөнгө чинээ, эрхэлсэн ажил, албан тушаал, шашин шүтлэг, үзэл бодол, боловсролоор нь ялгаварлан гадуурхаж үл болно. Хүн бүр эрх зүйн этгээд байна.

Арван тавдугаар зүйл
1. Монгол Улсын иргэний харьяалал хийгээд харьяат болох, харьяатаас гарах үндэслэл, журмыг гагцхүү хуулиар тогтооно.
2. Монгол Улсын иргэнийг харьяатаас хасах, эх орноосоо хөөх, өөр улсад шилжүүлэн өгөхийг хориглоно.

Арван зургадугаар зүйл
Монгол Улсын иргэн дараахь үндсэн эрх, эрх чөлөөг баталгаатай эдэлнэ:
1/ амьд явах эрхтэй. Монгол Улсын Эрүүгийн хуульд заасан онц хүнд гэмт хэрэг үйлдсэний учир шүүхийн хүчин төгөлдөр тогтоолоор ялын дээд хэмжээ оногдуулснаас бусад тохиолдолд хүний амь нас бусниулахыг хатуу хориглоно;
2/ эрүүл, аюулгүй орчинд амьдрах, орчны бохирдол, байгалийн тэнцэл алдагдахаас хамгаалуулах эрхтэй;
3/ хөдлөх, үл хөдлөх хөрөнгө шударгаар олж авах, эзэмших, өмчлөх, өв залгамжлуулах эрхтэй. Хувийн өмчийг хууль бусаар хураах, дайчлан авахыг хориглоно. Төр, түүний эрх бүхий байгууллага нь нийгмийн зайлшгүй хэрэгцээг үндэслэн хувийн өмчийн эд хөрөнгийг дайчлан авбал нөхөх олговор, үнийг төлнө;
4/ ажил мэргэжлээ чөлөөтэй сонгох, хөдөлмөрийн аятай нөхцөлөөр хангуулах, цалин хөлс авах, амрах, хувийн аж ахуй эрхлэх эрхтэй. Хэнийг ч хууль бусаар албадан хөдөлмөрлүүлж болохгүй;
5/ өндөр наслах, хөдөлмөрийн чадвар алдах, хүүхэд төрүүлэх, асрах болон хуульд заасан бусад тохиолдолд эд, мөнгөний тусламж авах эрхтэй;
6/ эрүүл мэндээ хамгаалуулах, эмнэлгийн тусламж авах эрхтэй. Иргэдэд эмнэлгийн төлбөргүй тусламж үзүүлэх болзол, журмыг хуулиар тогтооно;
7/ сурч боловсрох эрхтэй. Төрөөс бүх нийтийн ерөнхий боловсролыг төлбөргүй олгоно. Иргэд төрөөс тавих шаардлагад нийцсэн хувийн сургууль байгуулан ажиллуулж болно;
8/ соёл, урлаг, шинжлэх ухааны үйл ажиллагаа явуулах, бүтээл туурвих,үр шимийг нь хүртэх эрхтэй. Зохиогч, шинэ бүтээл, нээлтийн эрхийг хуулиар хамгаална;
9/ шууд буюу төлөөлөгчдийн байгууллагаараа уламжлан төрийг удирдах хэрэгт оролцох эрхтэй. Төрийн байгууллагад сонгох, сонгогдох эрхтэй. Сонгох эрхийг арван найман наснаас эдэлнэ. Сонгогдох насыг төрийн зохих байгууллага, албан тушаалд тавих шаардлагыг харгалзан хуулиар тогтооно.
10/ нийгмийн болон өөрсдийн ашиг сонирхол, үзэл бодлын үүднээс нам, олон нийтийн бусад байгууллага байгуулах, сайн дураараа эвлэлдэн нэгдэх эрхтэй. Нам,олон нийтийн бусад бүх байгууллага нийгэм, төрийн аюулгүй байдлыг сахиж, хуулийг дээдлэн биелүүлнэ. Аль нэгэн нам,олон нийтийн бусад байгууллагад эвлэлдэн нэгдсэний төлөө болон гишүүний нь хувьд хүнийг ялгаварлан гадуурхах, хэлмэгдүүлэхийг хориглоно. Төрийн зарим төрлийн албан хаагчийн намын гишүүнийг түдгэлзүүлж болно;
11/ улс төр, эдийн засаг, нийгэм соёлын амьдрал, гэр бүлийн харилцаанд эрэгтэй, эмэгтэй тэгш эрхтэй. Гэрлэлт нь хуулиар тогтоосон насанд хүрсэн эрэгтэй, эмэгтэй хоёрын тэгш эрх, сайн дурын харилцаанд үндэслэнэ. Гэр бүл, эх нялхас, хүүхдийн ашиг сонирхлыг төр хамгаална;
12/ төрийн байгууллага, албан тушаалтанд өргөдөл, гомдлоо гаргаж шийдвэрлүүлэх эрхтэй. Төрийн байгууллага, албан тушаалтан нь иргэдийн өргөдөл, гомдлыг хуулийн дагуу шийдвэрлэх үүрэгтэй;
13/ халдашгүй, чөлөөтэй байх эрхтэй. Хуульд заасан үндэслэл, журмаас гадуур дур мэдэн хэнийг ч нэгжих, баривчлах, хорих, мөрдөн мөшгих, эрх чөлөөг нь хязгаарлахыг хориглоно. Хэнд боловч эрүү шүүлт тулгаж, хүнлэг бус, хэрцгий хандаж, нэр төрийг нь доромжилж болохгүй. Баривчилсан шалтгаан, үндэслэлийг баривчлагдсан хүн,түүний гэр бүлийнхэн, өмгөөлөгчид нь хуульд заасан хугацаанд мэдэгдэнэ. Иргэний хувийн ба гэр бүл,захидал харилцааны нууц, орон байрны халдашгүй байдлыг хуулиар хамгаална;
14/ Монгол Улсын хууль, олон улсын гэрээнд заасан эрх, эрх чөлөө нь зөрчигдсөн гэж үзвэл уул эрхээ хамгаалуулахаар шүүхэд гомдол гаргах, бусдын хууль бусаар учруулсан хохирлыг нөхөн төлүүлэх, өөрийн болон гэр бүлийн гишүүд, эцэг эх, үр хүүхдийнхээ эсрэг мэдүүлэг өгөхгүй байх, өөрийгөө өмгөөлөх, хууль зүйн туслалцаа авах, нотлох баримтыг шалгуулах, шударга шүүхээр шүүлгэх, хэргээ шүүх ажиллагаанд биеэр оролцох, шүүхийн шийдвэрийг давж заалдах, уучлал хүсэх эрхтэй. Өөрөө өөрийнхөө эсрэг мэдүүлэг өгөхийг шаардах, мэдүүлэг гаргуулахаар шахалт үзүүлэх, хүч хэрэглэхийг хориглоно. Гэм буруутай нь хуулийн дагуу шүүхээр нотлогдох хүртэл хэнийг ч гэмт хэрэг үйлдсэн гэм буруутайд тооцож үл болно. Гэм буруутны ял зэмлэлийг түүний гэр бүлийн гишүүд, төрөл саданд нь халдаан хэрэглэхийг хориглоно;
15/ шашин шүтэх, эс шүтэх эрх чөлөөтэй;
16/ итгэл үнэмшилтэй байх,үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх, үг хэлэх, хэвлэн нийтлэх, тайван жагсаал, цуглаан хийх эрх чөлөөтэй. Жагсаал, цуглаан хийх журмыг хуулиар тогтооно;
17/ төр, түүний байгууллагаас хууль ёсоор тусгайлан хамгаалбал зохих нууцад хамаарахгүй асуудлаар мэдээлэл хайх, хүлээн авах эрхтэй. Хүний эрх, нэр төр, алдар хүнд, улсыг батлан хамгаалах, үндэсний аюулгүй байдал, нийгмийн хэв журмыг хангах зорилгоор задруулж үл болох төр, байгууллага, хувь хүний нууцыг хуулиар тогтоон хамгаална;
18/ улсынхаа нутаг дэвсгэрт чөлөөтэй зорчих, түр буюу байнга оршин суух газраа сонгох, гадаадад явах,оршин суух, эх орондоо буцаж ирэх эрхтэй. Гадаадад явах, оршин суух эрхийг үндэсний болон хүн амын аюулгүй байдлыг хангах, нийгмийн хэв журмыг хамгаалахын тулд зөвхөн хуулиар хязгаарлаж болно.

Арван долдугаар зүйл

1. Монгол Улсын иргэн шударга,хүнлэг ёсыг эрхэмлэн дараахь үндсэн үүргийг ёсчлон биелүүлнэ:
1/ Үндсэн хууль, бусад хуулийг дээдлэн хүндэтгэж, сахин биелүүлэх;
2/ хүний нэр төр, алдар хүнд, эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг хүндэтгэх;
3/ хуулиар ногдуулсан албан татвар төлөх;
4/ эх орноо хамгаалах, хуулийн дагуу цэргийн алба хаах.
2. Хөдөлмөрлөх, эрүүл мэндээ хамгаалах, үр хүүхдээ өсгөн хүмүүжүүлэх, байгаль орчноо хамгаалах нь иргэн бүрийн журамт үүрэг мөн.

Арван наймдугаар зүйл
1. Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт байгаа гадаадын иргэний эрх, үүргийг Монгол Улсын хууль, уул иргэнийг харьяалсан улстай байгуулсан гэрээгээр тогтооно.
2. Монгол Улс олон улсын гэрээгээр гадаадын иргэний эрх, үүргийг тодорхойлохдоо уул иргэнийг харьяалсан улстай энэ талаар харилцан адил байх зарчим баримтална.
З. Монгол Улс нутаг дэвсгэртээ байгаа харьяалалгүй хүний эрх, үүргийг өөрийн хуулиар тогтооно.
4. Үзэл бодол, улс төрийн хийгээд шударга ёсны бусад үйл ажиллагааныхаа улмаас хавчигдан мөшгөгдсөн гадаадын иргэн, харьяалалгүй хүн үндэслэл бүхий хүсэлт гаргавал Монгол Улсад орогнох эрх олгож болно.
5. Үндсэн хуулийн арван зургадугаар зүйлд заасан Монгол Улсын иргэний үндсэн эрх, эрх чөлөөг тус улсын нутаг дэвсгэрт байгаа гадаадын иргэн, харьяалалгүй хүнд эдлүүлэхдээ Монгол Улсын нэгдэн орсон олон улсын гэрээнд заасан хүний салшгүй эрхээс бусад эрхийн хувьд үндэсний болон хүн амын аюулгүй байдлыг хангах, нийгмийн хэв журмыг хамгаалахын тулд хуулиар зохих хязгаарлал тогтоож болно.

Арван есдүгээр зүйл
1. Төрөөс хүний эрх, эрх чөлөөг хангахуйц эдийн засаг, нийгэм, хууль зүйн болон бусад баталгааг бүрдүүлэх, хүний эрх, эрх чөлөөг зөрчихтэй тэмцэх, хөндөгдсөн эрхийг сэргээн эдлүүлэх үүргийг иргэнийхээ өмнө хариуцна.
2. Онц болон дайны байдал зарласан тохиолдолд Үндсэн хууль, бусад хуульд заасан хүний эрх, эрх чөлөөг гагцхүү хуулиар хязгаарлаж болно. Тийнхүү хязгаарласан хууль нь хүний амьд явах эрх, итгэл үнэмшилтэй байх, шашин шүтэх, эс шүтэх эрх чөлөө, түүнчлэн хэнд боловч эрүү шүүлт тулгах,хүнлэг бус, хэрцгий хандахыг хориглосон хуулийн заалтыг үл хөндөнө.
З. Хүн эрх, эрх чөлөөгөө эдлэхдээ үндэсний аюулгүй байдал, бусад хүний эрх, эрх чөлөөг хохироож, нийгмийн хэв журмыг гажуудуулж болохгүй.


ГУРАВДУГААР БYЛЭГ.
МОНГОЛ УЛСЫН ТЄРИЙН БАЙГУУЛАЛ

НЭГ. МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРАЛ

 
Хорьдугаар зүйл
Монгол Улсын Их Хурал бол төрийн эрх барих дээд байгууллага мөн бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хуралд хадгална.

Хорин нэгдүгээр зүйл
1. Улсын Их Хурал нэг танхимтай, далан зургаан гишүүнтэй байна.
2. Улсын Их Хурлын гишүүнийг Монгол Улсын сонгуулийн эрх бүхий иргэд нийтээрээ, чөлөөтэй, шууд сонгох эрхийн үндсэн дээр саналаа нууцаар гаргаж, дөрвөн жилийн хугацаагаар сонгоно.
З. Улсын Их Хурлын гишүүнээр Монгол Улсын хорин таван нас хүрсэн, сонгуулийн эрх бүхий иргэнийг сонгоно.
4. Улсын Их Хурлын сонгуулийн журмыг хуулиар тогтооно.

Хорин хоёрдугаар зүйл
1. Улсын нийт нутаг дэвсгэр буюу зарим хэсгийг нь хамарсан гэнэтийн аюул тохиолдсон, дайны ба нийтийн эмх замбараагүй байдал үүссэн зэрэг онцгой нөхцөлийн улмаас ээлжит сонгууль явуулах боломжгүй бол мөнхүү нөхцөл арилж, шинэ сонгогдсон гишүүдээ тангараг өргөтөл Улсын Их Хурал бүрэн эрхээ хэрэгжүүлнэ.
2. Улсын Их Хурал бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх боломжгүй гэж нийт гишүүний гуравны хоёроос доошгүй нь үзсэнээр буюу эсхүл мөнхүү шалтгаанаар Ерөнхийлөгч Улсын Их Хурлын даргатай зөвшилцөн санал болгосноор өөрөө тарах шийдвэр гаргаж болно. Ийнхүү тарах шийдвэр гаргасан бол шинэ сонгогдсон гишүүдээ тангараг өргөтөл Улсын Их Хурал бүрэн эрхээ эдэлнэ.
Үндсэн хуульд өөрөөр заагаагүй бол Монгол Улсын Ерөнхий сайдыг томилох саналыг Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлснээс хойш дөчин тав хоногийн дотор Улсын Их Хурал хэлэлцэн шийдвэрлэж чадаагүй бол өөрөө тарах буюу эсхүл Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Улсын Их Хурлыг тараах тухай шийдвэр гаргана.
/Энэ заалтыг 1999 оны 12 дугаар сарын 24-ний өдөр батлагдсан Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр нэмсэн бөгөөд Үндсэн Хуулийн Цэцийн 2000 оны 02 дугаар тогтоолоор хүчингүй болсон. Мөн 2000 оны 12 дугаар сарын 14-ний өдөр батлагдсан Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр нэмсэн/

Хорин гуравдугаар зүйл
1. Улсын Их Хурлын гишүүн бол ард түмний элч мөн бөгөөд нийт иргэн, улсын ашиг сонирхлыг эрхэмлэн баримтална.
2. Улсын Их Хурлын гишүүний бүрэн эрх нь Төрийн сүлдэндээ тангараг өргөснөөр эхэлж, Улсын Их Хурлын дараагийн сонгуулиар шинэ сонгогдсон гишүүд тангараг өргөснөөр дуусгавар болно.

Хорин дөрөвдүгээр зүйл
1. Улсын Их Хурлын дарга, дэд даргыг Улсын Их Хурлын гишүүдийн дотроос нэр дэвшүүлэн саналаа илээр гаргаж сонгоно. Улсын Их Хурлын тухайн сонгуулийн дүнд бий болсон нам, эвслийн бүлэг тус бүрээс Улсын Их Хурлын дэд даргыг сонгоно.
/Энэ хэсгийг 1999 оны 12 дугаар сарын 24-ний өдөр батлагдсан Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр өөрчлөн найруулсан бөгөөд Үндсэн Хуулийн Цэцийн 2000 оны 02 дугаар тогтоолоор хүчингүй болсон. Мөн 2000 оны 12 дугаар сарын 14-ний өдөр батлагдсан Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр өөрчлөн найруулсан/
2. Улсын Их Хурлын дарга, дэд даргын бүрэн эрхийн хугацаа дөрвөн жил байх бөгөөд хуульд заасан үндэслэлээр хугацаанаас нь өмнө чөлөөлж, огцруулж болно.

Хорин тавдугаар зүйл
1. Улсын Их Хурал төрийн дотоод, гадаад бодлогын аль ч асуудлыг санаачлан хэлэлцэж болох бөгөөд дараахь асуудлыг өөрийн онцгой бүрэн эрхэд хадгалж шийдвэрлэнэ:
1/ хууль батлах, нэмэлт, өөрчлөлт оруулах;
2/ төрийн дотоод, гадаад бодлогын үндсийг тодорхойлох;
3/ Ерөнхийлөгчийн ба Улсын Их Хурал, түүний гишүүний сонгуулийг товлон зарлах;
4/ Улсын Их Хурлын Байнгын хороо, Засгийн газар, хуульд зааснаар Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг бусад байгууллагын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг тогтоох, өөрчлөх;
5/ Ерөнхийлөгчийг сонгогдсон гэж үзэж бүрэн эрхийг нь хүлээн зөвшөөрсөн хууль гаргах, чөлөөлөх, огцруулах;
6/ Ерөнхий сайд, Засгийн газрын гишүүд, хуульд зааснаар Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг бусад байгууллагын бүрэлдэхүүнийг томилох, өөрчлөх, огцруулах;
7/ төрийн санхүү, зээл, албан татвар, мөнгөний бодлого, улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн үндсэн чиглэлийг тодорхойлж, Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөр, улсын төсөв, түүний гүйцэтгэлийн тайланг батлах;
8/ хууль, Улсын Их Хурлын бусад шийдвэрийн биелэлтийг хянан шалгах;
9/ улсын хил тогтоох;
10/ Монгол Улсын үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн бүтэц, бүрэлдэхүүн, бүрэн эрхийг тогтоох;
11/ Засгийн газрын өргөн мэдүүлснээр Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарийг батлах, өөрчлөх;
12/ нутгийн өөрөө удирдах болон захиргааны байгууллагын тогтолцоо, зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны эрх зүйн үндсийг тогтоох;
13/ улсын цол, одон, медаль, цэргийн дээд цол бий болгох, төрийн албаны зарим тусгай салбарын албан тушаалын зэрэг дэвийг тогтоох;
14/ өршөөл үзүүлэх шийдвэр гаргах;
15/ Засгийн газрын өргөн мэдүүлснээр Монгол Улсын олон улсын гэрээг соёрхон батлах, цуцлах, гадаад улстай дипломат харилцаа тогтоох, цуцлах;
16/ ард нийтийн санал асуулга явуулах. Сонгуулийн эрх бүхий иргэдийн олонхи нь оролцсон ард нийтийн санал асуулгыг хүчинтэйд тооцож, олонхийн санал авсан асуудлыг шийдвэрлэгдсэн гэж үзнэ;
17/ Монгол Улсын тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдалд бусад улсаас аюул занал учруулж, зэвсэглэн халдвал дайн бүхий байдал зарлах, цуцлах;
18/ энэ зүйлийн 2, З дахь хэсэгт заасан онцгой нөхцөлд улсын нийт нутаг дэвсгэрт буюу зарим хэсэгт нь онц болон дайны байдал зарлах, эсхүл энэ тухай гаргасан Ерөнхийлөгчийн зарлигийг батлах, хүчингүй болгох.
2. Дараахь онцгой нөхцөл бий болсон үед үр дагаврыг нь арилгах, хүн ам, нийгмийн амьдралыг хэвийн болгохын тулд онц байдал зарлаж болно:
1/ улсын нийт нутаг дэвсгэрт буюу зарим хэсэгт нь оршин суугаа хүн амын амь нас, эрүүл мэнд, аж амьдрал, нийтийн аюулгүй байдалд шууд аюул учруулсан буюу учруулахуйц байгалийн гамшиг, гэнэтийн бусад аюул тохиолдсон;
2/ Үндсэн хуулийн дэг журам, нийгмийн хууль ёсны тогтолцоо оршин тогтноход заналхийлсэн аливаа байгууллага, бүлэг хүний зохион байгуулалт бүхий хүч хэрэглэсэн хууль бус үйл ажиллагааны улмаас үүссэн нийтийн эмх замбараагүй байдлыг төрийн байгууллага эрх хэмжээнийхээ дотор ердийн арга хэрэгслээр тохинуулах боломжгүй болсон.
З. Улсын нийт нутаг дэвсгэрт буюу зарим хэсэгт нь нийтийн эмх замбараагүй байдал үүсч, зэвсэгт мөргөлдөөнд хүрсэн, тийм мөргөлдөөн гарах бодит аюул бий болсон, бусад улсаас цэргийн хүчээр түрэмгийлэн халдсан, эсхүл тийнхүү халдах нь бодитой болсон үед дайны байдал зарлаж болно.
4. Улсын Их Хурлын бусад бүрэн эрх, зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны журмыг хуулиар тогтооно.

Хорин зургадугаар зүйл
1. Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурлын гишүүн, Засгийн газар хууль санаачлах эрх эдэлнэ.
2. Иргэд, бусад байгууллага хуулийн төслийн тухай саналаа хууль санаачлагчид уламжилна.
З. Монгол Улсын хуулийг Улсын Их Хурал албан ёсоор нийтлэх бөгөөд хэрэв хуульд өөрөөр заагаагүй бол ийнхүү нийтэлснээс хойш арав хоногийн дараа хүчин төгөлдөр болно.

Хорин долдугаар зүйл
1. Улсын Их Хурал бүрэн эрхээ чуулган, зохион байгуулалтын бусад хэлбэрээр хэрэгжүүлнэ.
2. Улсын Их Хурлын ээлжит чуулган хагас жил тутам нэг удаа тавиас доошгүй ажлын өдөр чуулна.
/Энэ хэсгийг 1999 оны 12 дугаар сарын 24-ний өдөр батлагдсан Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр өөрчлөн найруулсан бөгөөд Үндсэн Хуулийн Цэцийн 2000 оны 02 дугаар тогтоолоор хүчингүй болсон. Мөн 2000 оны 12 дугаар сарын 14-ний өдөр батлагдсан Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр өөрчлөн найруулсан/
З. Улсын Их Хурлын гишүүдийн гуравны нэгээс дээшхийн шаардсанаар, эсхүл Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурлын даргын санаачилгаар ээлжит бус чуулган чуулж болно.
4. Улсын Их Хурлын анхдугаар чуулганыг сонгууль явуулсан өдрөөс хойш гуч хоногийн дотор Ерөнхийлөгч, бусад чуулганыг Улсын Их Хурлын дарга товлон зарлана.
5. Ерөнхийлөгч онц болон дайны байдал зарлавал түүнээс хойш далан хоёр цагийн дотор Улсын Их Хурал онцгой чуулганаа тусгайлан товлохгүйгээр чуулна.
6. Улсын Их Хурлын чуулганы болон Байнгын хорооны хуралдааныг гишүүдийн олонхи нь хүрэлцэн ирснээр хүчинтэйд үзэж, хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонхийн саналаар асуудлыг шийдвэрлэнэ. Ерөнхий сайд, Засгийн газрын гишүүнийг томилох тухай асуудал, түүнчлэн хуульд өөрөөр заагаагүй бол бусад асуудлыг саналаа илээр гаргаж шийдвэрлэнэ.
/Энэ хэсгийг 1999 оны 12 дугаар сарын 24-ний өдөр батлагдсан Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр өөрчлөн найруулсан бөгөөд Үндсэн Хуулийн Цэцийн 2000 оны 02 дугаар тогтоолоор хүчингүй болсон. Мөн 2000 оны 12 дугаар сарын 14-ний өдөр батлагдсан Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр өөрчлөн найруулсан/

Хорин наймдугаар зүйл.
1. Улсын Их Хурал үйл ажиллагааныхаа зохих салбар, чиглэлээр Байнгын хороодтой байна.
2. Байнгын хорооны бүрэн эрх, зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны журмыг Улсын Их Хурал тогтооно.

Хорин есдүгээр зүйл

1. Улсын Их Хурлын гишүүн бүрэн эрхийнхээ хугацаанд улсын төсвөөс цалин авна. Улсын Их Хурлын гишүүн нь Ерөнхий сайд, Засгийн газрын гишүүнээс бусад, хуулиар тогтоосон үүрэгт нь үл хамаарах ажил, албан тушаал хавсарч болохгүй.
/Энэ хэсгийг 1999 оны 12 дугаар сарын 24-ний өдөр батлагдсан Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр өөрчлөн найруулсан бөгөөд Үндсэн Хуулийн Цэцийн 2000 оны 02 дугаар тогтоолоор хүчингүй болсон. Мөн 2000 оны 12 дугаар сарын 14-ний өдөр батлагдсан Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр өөрчлөн найруулсан/
2. Улсын Их Хурлын гишүүний халдашгүй байдлыг хуулиар хамгаална.
З. Улсын Их Хурлын гишүүн гэмт хэрэгт холбогдсон тухай асуудлыг Улсын Их Хурлын чуулганаар хэлэлцэж, бүрэн эрхийг нь түдгэлзүүлэх эсэхийг шийдвэрлэнэ. Уул гишүүн гэмт хэрэг үйлдсэн гэж шүүх тогтоовол Улсын Их Хурал түүнийг гишүүнээс нь эгүүлэн татна.

 
ХОЁР. МОНГОЛ УЛСЫН ЕРӨНХИЙЛӨГЧ
 
Гучдугаар зүйл
1. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч бол төрийн тэргүүн, Монголын ард түмний эв нэгдлийг илэрхийлэгч мөн.
2. Ерөнхийлөгчөөр дөчин таван нас хүрсэн, сүүлийн таваас доошгүй жил эх орондоо байнга оршин суусан, Монгол Улсын уугуул иргэнийг дөрвөн жилийн хугацаагаар сонгоно.

Гучин нэгдүгээр зүйл
1. Ерөнхийлөгчийн сонгууль хоёр шаттай байна.
2. Улсын Их Хуралд суудал бүхий нам дангаараа буюу хамтран Ерөнхийлөгчид тус бүр нэг хүний нэр дэвшүүлнэ.
З. Анхан шатны сонгуульд Монгол Улсын сонгуулийн эрх бүхий иргэд нийтээрээ, чөлөөтэй, шууд сонгох эрхтэй оролцож, Ерөнхийлөгчид нэр дэвшигчийн талаар саналаа нууцаар гаргана.
4. Ерөнхийлөгчийн анхан шатны сонгуульд оролцсон нийт сонгогчийн олонхийн санал авсан нэр дэвшигчийг Улсын Их Хурал Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон гэж үзэж бүрэн эрхийг нь хүлээн зөвшөөрсөн хууль гаргана.
5. Ерөнхийлөгчид нэр дэвшигчдийн хэн нь ч ийнхүү сонгогчдын олонхийн санал аваагүй бол анхны санал хураалтад оролцсон нийт сонгогчийн хамгийн олон санал авсан хоёр хүнийг дахин санал хураалтад оруулна. Дахин санал хураалтаар сонгуульд оролцсон нийт сонгогчийн олонхийн санал авсан нэр дэвшигчийг Улсын Их Хурал Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон гэж үзэж бүрэн эрхийг нь хүлээн зөвшөөрсөн хууль гаргана.
6. Хэрэв хоёр дахь санал хураалтаар Ерөнхийлөгчид нэр дэвшигчдийн хэн нь ч ийнхүү сонгогчдын олонхийн санал аваагүй бол дахин сонгууль явуулна.
7. Ерөнхийлөгчийг зөвхөн нэг удаа улируулан сонгож болно.
8. Ерөнхийлөгч нь Ерөнхий сайд, Улсын Их Хурал, Засгийн газрын гишүүн, хуулиар тогтоосон үүрэгт нь үл хамаарах бусад ажил, албан тушаал хавсарч болохгүй. Хэрэв Ерөнхийлөгч өөр ажил, албан тушаал эрхэлж байгаа бол тангараг өргөсөн өдрөөсөө эхлэн уул үүргээс чөлөөлөгдөнө.

Гучин хоёрдугаар зүйл

1. Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрх тангараг өргөснөөр эхэлж, шинэ сонгогдсон Ерөнхийлөгч тангараг өргөснөөр дуусгавар болно.
2. Ерөнхийлөгч сонгогдсоноосоо хойш гуч хоногийн дотор "Монгол Улсын тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, ард түмнийхээ эрх чөлөө, үндэсний эв нэгдлийг эрхэмлэн хамгаалж, Үндсэн хуулийг дээдлэн сахиж, Ерөнхийлөгчийн үүргийг шударгаар биелүүлэхээ батлан тангараглая" хэмээн Улсын Их Хуралд тангараг өргөнө.

Гучин гуравдугаар зүйл
1. Ерөнхийлөгч дараахь үндсэн бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ:
1/ Улсын Их Хурлын баталсан хууль, бусад шийдвэрт бүхэлд нь буюу зарим хэсэгт нь хориг тавих. Ерөнхийлөгчийн тавьсан хоригийг Улсын Их Хурлаар хэлэлцэж, чуулганд оролцсон нийт гишүүний гуравны хоёр нь хүлээж аваагүй бол уг хууль, шийдвэр хүчин төгөлдөр хэвээр үлдэнэ;
2/ Улсын Их Хуралд олонхи суудал авсан нам, эвслээс нэр дэвшүүлсэн хүнийг; аль ч нам, эвсэл олонхийн суудал аваагүй бол хамгийн олон суудал авсан нам, эвсэл бусад нам, эвсэлтэй зөвшилцөн нэр дэвшүүлсэн хүнийг; хэрэв хамгийн олон суудал авсан нам, эвсэл бусад нам, эвсэлтэй зөвшилцөж Ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлж чадаагүй бол Улсын Их Хуралд суудал авсан нам, эвсэл зөвшилцөн олонхиороо нэр дэвшүүлсэн хүнийг Ерөнхий сайдаар томилох саналыг тав хоногийн дотор Улсын Их Хуралд оруулах;
/Энэ заалтыг 1999 оны 12 дугаар сарын 24-ний өдөр батлагдсан Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр өөрчлөн найруулсан бөгөөд Үндсэн Хуулийн Цэцийн 2000 оны 02 дугаар тогтоолоор хүчингүй болсон. Мөн 2000 оны 12 дугаар сарын 14-ний өдөр батлагдсан Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр өөрчлөн найруулсан/
3/ өөрийн бүрэн эрхэд хамаарах асуудлаар Засгийн газарт чиглэл өгөх. Энэ талаар Ерөнхийлөгч зарлиг гаргавал түүнд Ерөнхий сайд гарын үсэг зурснаар хүчин төгөлдөр болно;
4/ гадаад харилцаанд улсаа бүрэн эрхтэй төлөөлж, Улсын Их Хуралтай зөвшилцөн Монгол Улсын нэрийн өмнөөс олон улсын гэрээ байгуулах;
5/ Монгол Улсаас гадаад улсад суух бүрэн эрхт төлөөлөгчийн газрын тэргүүнийг Улсын Их Хуралтай зөвшилцөн томилох буюу эгүүлэн татах;
6/ Монгол Улсад суух гадаад улсын бүрэн эрхт төлөөлөгчийн газрын тэргүүний итгэмжлэх, эгүүлэн татах жуух бичгийг хүлээн авах;
7/ улсын цол, цэргийн дээд цол хүртээх, одон, медалиар шагнах;
8/ уучлал үзүүлэх;
9/ Монгол Улсын харьяат болох, харьяатаас гарах, тус улсад орогнох эрх олгох асуудлыг шийдвэрлэх;
10/ Монгол Улсын үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийг тэргүүлэх;
11/ бүх нийтийн буюу хэсэгчилсэн цэргийн дайчилгаа зарлах;
12/ Үндсэн хуулийн хорин тавдугаар зүйлийн 2, З дахь хэсэгт заасан онцгой нөхцөл бий болбол Улсын Их Хурлын чуулганы чөлөө цагт, хойшлуулшгүй тохиолдолд улсын нийт нутаг дэвсгэрт буюу зарим хэсэгт нь онц болон дайны байдал зарлах, түүнчлэн цэрэг хөдөлгөх захирамж өгөх. Онц байдал, дайны байдал зарласан Ерөнхийлөгчийн зарлигийг Улсын Их Хурал уул зарлиг гарснаас хойш долоо хоногийн дотор хэлэлцэж батлах буюу хүчингүй болгоно. Хэрэв Улсын Их Хурал шийдвэр гаргаагүй бол уул зарлиг хүчингүй болно.
2. Ерөнхийлөгч Монгол Улсын зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч байна.
З. Ерөнхийлөгч Улсын Их Хуралд болон ард түмэндээ хандан илгээлт гаргаж, чуулганд өөрийн тааллаар оролцон улс орны дотоод, гадаад байдлын нэн чухал асуудлаар мэдээлж, саналаа оруулж болно.
4. Ерөнхийлөгчид тодорхой бүрэн эрхийг зөвхөн хуулиар олгож болно.

Гучин дөрөвдүгээр зүйл

1. Ерөнхийлөгч бүрэн эрхийнхээ хүрээнд хуульд нийцүүлэн зарлиг гаргана.
2. Ерөнхийлөгчийн зарлиг хуульд нийцээгүй бол Ерөнхийлөгч өөрөө буюу Улсын Их Хурал хүчингүй болгоно.

Гучин тавдугаар зүйл

1. Ерөнхийлөгч Улсын Их Хуралд ажлаа хариуцна.
2. Ерөнхийлөгч тангаргаасаа няцаж Үндсэн хууль, Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийг зөрчвөл Үндсэн хуулийн цэцийн дүгнэлтийг үндэслэн Улсын Их Хурлаар хэлэлцэж чуулганд оролцсон нийт гишүүний дийлэнх олонхийн саналаар огцруулна.

Гучин зургадугаар зүйл

1. Ерөнхийлөгчийн бие, өргөө, унаа халдашгүй дархан байна.
2. Ерөнхийлөгчийн нэр төр, халдашгүй байдлыг хуулиар хамгаална.
Гучин долдугаар зүйл
1. Ерөнхийлөгчийг түр эзгүйд бүрэн эрхийг нь Улсын Их Хурлын дарга хэрэгжүүлнэ.
2. Ерөнхийлөгч огцорсон, нас нөгчсөн, хүсэлтээрээ чөлөөлөгдсөн бол Ерөнхийлөгч шинээр сонгогдож тангараг өргөх хүртэл бүрэн эрхийг нь Улсын Их Хурлын дарга хэрэгжүүлнэ. Энэ тохиолдолд Улсын Их Хурал Ерөнхийлөгчийн сонгуулийг дөрвөн сарын дотор зарлан явуулна.
З. Улсын Их Хурлын дарга Ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэх журмыг хуулиар тогтооно.

 
ГУРАВ. МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСГИЙН ГАЗАР
 

Гучин наймдугаар зүйл

1. Монгол Улсын Засгийн газар бол төрийн гүйцэтгэх дээд байгууллага мөн.
2. Засгийн газар төрийн хуулийг биелүүлж, аж ахуй, нийгэм, соёлын байгуулалтыг удирдах нийтлэг чиг үүргийн дагуу дараахь үндсэн бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ:
1/ Үндсэн хууль, бусад хуулийн биелэлтийг улс даяар зохион байгуулж хангах;
2/ шинжлэх ухаан, технологийн нэгдсэн бодлого, улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн үндсэн чиглэл, улсын төсөв, зээл, санхүүгийн төлөвлөгөөг боловсруулж Улсын Их Хуралд өргөж, гарсан шийдвэрийг биелүүлэх;
3/ салбарын ба салбар хоорондын, түүнчлэн бүс нутгийн хөгжлийн асуудлаар арга хэмжээ боловсруулж хэрэгжүүлэх;
4/ хүрээлэн байгаа орчныг хамгаалах, байгалийн баялгийг зүй зохистой ашиглах, нөхөн сэргээх арга хэмжээ авах;
5/ төрийн захиргааны төв байгууллагыг шуурхай удирдаж, нутгийн захиргааны байгууллагын үйл ажиллагааг удирдан чиглүүлэх;
6/ улсыг батлан хамгаалах хүчин чадлыг бэхжүүлж, үндэсний аюулгүй байдлыг хангах;
7/ хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалах, нийгмийн хэв журмыг бэхжүүлэх, гэмт хэрэгтэй тэмцэх арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэх;
8/ төрийн гадаад бодлого хэрэгжүүлэх;
9/ Улсын Их Хуралтай зөвшилцөж дараа соёрхон батлуулахаар Монгол Улсын олон улсын гэрээ байгуулах, хэрэгжүүлэх, түүнчлэн Засгийн газар хоорондын гэрээ байгуулах, цуцлах.
З. Засгийн газрын тодорхой бүрэн эрх, зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны журмыг хуулиар тогтооно.

Гучин есдүгээр зүйл

1. Засгийн газар Ерөнхий сайд, гишүүдээс бүрдэнэ.
2. Монгол Улсын Ерөнхий сайд Засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүн, түүнд өөрчлөлт оруулах саналаа Ерөнхийлөгчтэй зөвшилцөн Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлнэ.
Ерөнхий сайд уул асуудлыг Ерөнхийлөгчтэй долоо хоногийн дотор зөвшилцөж чадаагүй бол Улсын Их Хуралд өөрөө өргөн мэдүүлнэ.
/Энэ заалтыг 1999 оны 12 дугаар сарын 24-ний өдөр батлагдсан Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр нэмсэн бөгөөд Үндсэн Хуулийн Цэцийн 2000 оны 02 дугаар тогтоолоор хүчингүй болсон. Мөн 2000 оны 12 дугаар сарын 14-ний өдөр батлагдсан Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр нэмсэн/
З. Засгийн газрын гишүүдийг Ерөнхий сайдын өргөн мэдүүлснээр Улсын Их Хурал хүн бүрээр хэлэлцэж томилно.

Дөчдүгээр зүйл

1. Засгийн газрын бүрэн эрхийн хугацаа дөрвөн жил байна.
2. Засгийн газрын бүрэн эрх Улсын Их Хурлаас Ерөнхий сайдыг томилсноор эхэлж, шинэ Ерөнхий сайдыг томилсноор дуусгавар болно.

Дөчин нэгдүгээр зүйл

1. Ерөнхий сайд Засгийн газрыг удирдаж, төрийн хууль биелүүлэх ажлыг Улсын Их Хурлын өмнө хариуцна.
2. Засгийн газар үйл ажиллагаагаа Улсын Их Хуралд тайлагнана.
Дөчин хоёрдугаар зүйл
Ерөнхий сайд, Засгийн газрын гишүүний халдашгүй байдлыг хуулиар хамгаална.

Дөчин гуравдугаар зүйл

1. Засгийн газар бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх боломжгүй гэж үзвэл хугацаа дуусахаас өмнө огцрох тухайгаа Ерөнхий сайд Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлж болно.
2. Ерөнхий сайд, эсхүл Засгийн газрын гишүүдийн тэн хагас нь нэгэн зэрэг огцорвол Засгийн газар бүрэлдэхүүнээрээ огцорно.
З. Улсын Их Хурал Засгийн газрыг огцруулах тухай өөрөө санаачилсан болон Ерөнхийлөгчийн санал, Ерөнхий сайдын мэдэгдлийг хүлээн авснаас хойш арван тав хоногийн дотор Засгийн газрыг огцруулах эсэхийг хэлэлцэн шийдвэрлэнэ.
4. Улсын Их Хурлын гишүүдийн дөрөвний нэгээс доошгүй нь Засгийн газрыг огцруулах тухай саналыг албан ёсоор тавибал Улсын Их Хурал хэлэлцэн шийдвэрлэнэ.

Дөчин дөрөвдүгээр зүйл

Өөрт нь итгэл хүлээлгэж байгаа эсэхийг илэрхийлж өгөхийг хүсч Засгийн газар тогтоолын төсөл оруулбал Улсын Их Хурал уул асуудлыг дөчин гуравдугаар зүйлийн З дахь хэсэгт заасан журмаар шийдвэрлэнэ.

Дөчин тавдугаар зүйл

1. Засгийн газар хууль тогтоомжид нийцүүлэн бүрэн эрхийнхээ дотор тогтоол, захирамж гаргах бөгөөд түүнд Ерөнхий сайд, тухайн шийдвэрийн биелэлтийг хариуцсан сайд гарын үсэг зурна.
2. Засгийн газрын тогтоол, захирамж нь хууль тогтоомжид нийцээгүй бол Засгийн газар өөрөө буюу Улсын Их Хурал хүчингүй болгоно.

Дөчин зургадугаар зүйл

1. Монгол Улсын яам, төрийн бусад албан газрыг хуулийн дагуу байгуулна.
2. Монгол Улсын төрийн жинхэнэ албан хаагч Монгол Улсын иргэн байх бөгөөд Үндсэн хууль, бусад хуулийг чандлан баримталж ард түмнийхээ тусын тулд, иргэний ёсоор төрийн ашиг сонирхолд захирагдан ажиллана.
З. Төрийн албан хаагчийн ажиллах нөхцөл, баталгааг хуулиар тогтооно.

 

ДӨРӨВ. ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ

Дөчин долдугаар зүйл
1. Монгол Улсад шүүх эрх мэдлийг гагцхүү шүүх хэрэгжүүлнэ.
2. Ямар ч нөхцөлд хуулиас гадуур шүүх байгуулах, шүүх эрх мэдлийг өөр байгууллага эрхлэн хэрэгжүүлэхийг хориглоно.
З. Шүүхийг зөвхөн Үндсэн хууль, бусад хуулийн дагуу байгуулна.

Дөчин наймдугаар зүйл

1. Шүүхийн үндсэн тогтолцоо Улсын дээд шүүх, аймаг, нийслэлийн шүүх, сум буюу сум дундын, дүүргийн шүүхээс бүрдэх бөгөөд эрүү, иргэн, захиргааны зэрэг шүүн таслах ажлын төрлөөр шүүхийг дагнан байгуулж болно. Дагнасан шүүхийн үйл ажиллагаа, шийдвэр нь Улсын дээд шүүхийн хяналтаас гадуур байж үл болно.
2. Шүүхийн зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны эрх зүйн үндсийг хуулиар тогтооно.
З. Шүүх улсын төсвөөс санхүүжинэ. Шүүх үйл ажиллагаагаа явуулах эдийн засгийн баталгааг төр хангана.

Дөчин есдүгээр зүйл

1. Шүүгч хараат бус байж, гагцхүү хуульд захирагдана.
2. Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд, Улсын Их Хурлын ба Засгийн газрын гишүүн, төр, нам, олон нийтийн бусад байгууллагын албан тушаалтан, иргэн хэн боловч шүүгчээс шүүн таслах үүргээ хэрэгжүүлэхэд хөндлөнгөөс оролцож болохгүй.
З. Шүүгчийн хараат бус, шүүхийн бие даасан байдлыг хангах зорилгоор Шүүхийн ерөнхий зөвлөл ажиллана.
4. Шүүхийн ерөнхий зөвлөл шүүх, шүүгчийн шүүн таслах ажиллагаанд оролцохгүйгээр, гагцхүү хуульчдаас шүүгчийг шилж олох, эрх ашгийг нь хамгаалах зэрэг шүүхийг бие даан ажиллах нөхцөлөөр хангахтай холбогдсон үүргийг биелүүлнэ.
5. Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны журмыг хуулиар тогтооно.

Тавьдугаар зүйл

1. Монгол Улсын дээд шүүх бол шүүхийн дээд байгууллага мөн бөгөөд дараахь бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ:
1/ хуулиар харьяалуулсан эрүүгийн хэрэг, эрх зүйн маргааныг анхан шатны журмаар хянан шийдвэрлэх;
2/ давж заалдах болон хяналтын журмаар доод шатны шүүхийн шийдвэрийг хянан үзэх;
З/ хууль, түүнд заасан хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалах талаар Үндсэн хуулийн цэц, Улсын ерөнхий прокуророос шилжүүлсэн асуудлыг хянан шийдвэрлэх;
4/ Үндсэн хуулиас бусад хуулийг зөв хэрэглэх талаар албан ёсны тайлбар гаргах;
5/ хуулиар эрх олгосон бусад асуудлыг шийдвэрлэх.
2. Улсын дээд шүүхийн шийдвэр шүүхийн эцсийн шийдвэр байх бөгөөд түүнийг бүх шүүх, бусад этгээд заавал биелүүлнэ. Хэрэв Улсын дээд шүүхийн шийдвэр хуульд харшилбал түүнийг Улсын дээд шүүх өөрөө хүчингүй болгоно. Улсын дээд шүүхийн тайлбар хуульд харшилбал хуулийг дагаж биелүүлнэ.
З. Улсын дээд шүүх, бусад шүүх нь Үндсэн хуульд нийцээгүй, албан ёсоор нийтлээгүй хуулийг хэрэглэх эрхгүй.

Тавин нэгдүгээр зүйл

1. Улсын дээд шүүх Ерөнхий шүүгч, шүүгчдээс бүрдэнэ.
2. Шүүхийн ерөнхий зөвлөлөөс Улсын дээд шүүхийн шүүгчдийг Улсын Их Хуралд танилцуулснаар, бусад шүүхийн шүүгчдийг Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн санал болгосноор тус тус Ерөнхийлөгч томилно. Ерөнхий шүүгчийг Улсын дээд шүүхийн санал болгосноор гишүүдийнх нь дотроос зургаан жилийн хугацаагаар Ерөнхийлөгч томилно.
З. Хууль зүйн дээд боловсролтой, мэргэжлээрээ арваас доошгүй жил ажилласан, Монгол Улсын гучин таван нас хүрсэн иргэнийг Улсын дээд шүүхийн шүүгчээр; хууль зүйн дээд боловсролтой, гурваас доошгүй жил мэргэжлээрээ ажилласан, Монгол Улсын хорин таван нас хүрсэн иргэнийг бусад шүүхийн шүүгчээр томилж болно.
4. Үндсэн хууль, шүүхийн тухай хуульд заасан үндэслэл, шүүхийн хүчин төгөлдөр шийдвэрийн дагуу огцруулах, эсхүл хүсэлтээр нь чөлөөлөхөөс бусад тохиолдолд аль ч шатны шүүхийн шүүгчийг огцруулахыг хориглоно.

Тавин хоёрдугаар зүйл
1. Бүх шатны шүүх хэрэг, маргааныг хамтын зарчмаар хянан хэлэлцэж шийдвэрлэнэ.
2. Анхан шатны шүүх хэрэг, маргааныг хамтран шийдвэрлэхдээ иргэдийн төлөөлөгчдийг хуульд заасан журмын дагуу оролцуулна.
З. Хуульд тусгайлан зүйлчилж заасан зарим хэргийг шүүгч дангаар хянан шийдвэрлэж болно.

Тавин гуравдугаар зүйл

1. Шүүн таслах ажиллагааг монгол хэлээр явуулна.
2. Монгол хэл мэдэхгүй хүнд хэргийн баримт сэлтийг хэлмэрчлүүлэн бүрэн танилцуулах бөгөөд шүүх хуралдаан дээр эх хэлээр нь үг хэлэх эрх олгоно.
Тавин дөрөвдүгээр зүйл
Хуульд тусгайлан зааснаас бусад тохиолдолд шүүх хэргийг ил таслан шийдвэрлэнэ.

Тавин дєрєвдvгээр зvйл
Хуульд тусгайлан зааснаас бусад тохиолдолд шvvх хэргийг ил таслан шийдвэрлэнэ.

Тавин тавдугаар зүйл

1. Шүүгдэгч өөрийгөө өмгөөлөх эрхтэй.
2. Шүүгдэгчид энэ эрхээ эдлэхэд хүсэлтээр нь буюу хуульд зааснаар хууль зүйн мэргэжлийн туслалцаа үзүүлнэ.

Тавин зургадугаар зүйл

1. Прокурор хэрэг бүртгэх, мөрдөн байцаах, ял эдлүүлэх ажиллагаанд хяналт тавьж, шүүх хуралдаанд төрийн нэрийн өмнөөс оролцоно.
2. Улсын ерөнхий прокурор, түүний орлогч нарыг Улсын Их Хуралтай зөвшилцөн Ерөнхийлөгч зургаан жилийн хугацаагаар томилно.
З. Монгол Улсын прокурорын байгууллагын тогтолцоо, зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны эрх зүйн үндсийг хуулиар тогтооно.

 
ДЄРЄВДYГЭЭР БYЛЭГ.
МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСАГ ЗАХИРГАА, НУТАГ ДЭВСГЭРИЙН НЭГЖ, ТYYНИЙ УДИРДЛАГА


Тавин долдугаар зүйл

1. Монгол Улсын нутаг дэвсгэр засаг захиргааны хувьд аймаг, нийслэлд, аймаг нь суманд, сум нь багт, нийслэл нь дүүрэгт, дүүрэг нь хороонд хуваагдана.
2. Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж дэх хот, тосгоны эрх зүйн үндсийг хуулиар тогтооно.
З. Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийг өөрчлөх асуудлыг эдийн засгийн бүтэц, хүн амын байршлыг харгалзан тухайн нутгийн Хурал, иргэдийн саналыг үндэслэн Улсын Их Хурал шийдвэрлэнэ.

Тавин наймдугаар зүйл

1. Аймаг, нийслэл, сум дүүрэг бол хуулиар тусгайлан олгосон чиг үүрэг, өөрийн удирдлага бүхий засаг захиргаа, нутаг дэвсгэр, эдийн засаг, нийгмийн цогцолбор мөн.
2. Аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн хилийн цэсийг Засгийн газрын өргөн мэдүүлснээр Улсын Их Хурал батална.

Тавин есдүгээр зүйл

1. Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийн удирдлага нь нутгийн өөрөө удирдах ёсыг төрийн удирдлагатай хослуулах үндсэн дээр хэрэгжинэ.
2. Нутгийн өөрөө удирдах байгууллага бол аймаг, нийслэл, сум, дүүрэгт тухайн нутаг дэвсгэрийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал, баг, хороонд иргэдийн Нийтийн Хурал, тухайн Хурлын хуралдааны чөлөө цагт түүний Тэргүүлэгчид мөн.
З. Аймаг, нийслэлийн Төлөөлөгчдийн Хурлыг дөрвөн жилийн хугацаагаар сонгоно. Эдгээр Хурлын болон сум, дүүргийн хурлын төлөөлөгчдийн тоо, сонгох журмыг хуулиар тогтооно.

Жардугаар зүйл

1. Аймаг, нийслэл, сум, дүүрэг, баг, хорооны нутаг дэвсгэрт төрийн удирдлагыг тухайн аймаг, нийслэл, сум, дүүрэг, баг, хорооны Засаг дарга хэрэгжүүлнэ.
2. Засаг даргыг тухайн аймаг, нийслэл, сум, дүүрэг, баг, хорооны Хурлаас нэр дэвшүүлж, аймаг, нийслэлийн Засаг даргыг Ерөнхий сайд; сум, дүүргийн Засаг даргыг харьяалах аймаг, нийслэлийн Засаг дарга; баг, хорооны Засаг даргыг харьяалах сум, дүүргийн Засаг дарга тус тус дөрвөн жилийн хугацаагаар томилно.
З. Ерөнхий сайд буюу дээд шатны нэгжийн Засаг дарга доод шатныхаа нэгжийн Засаг даргад нэр дэвшигчийг томилохоос татгалзвал энэ зүйлийн 2 дахь хэсэгт заасан журмаар дахин нэр дэвшүүлж томилтол өмнөх Засаг дарга бүрэн эрхээ хэвээр хадгална.

Жаран нэгдүгээр зүйл

1. Засаг дарга тухайн Хурлын шийдвэрийг хэрэгжүүлэхийн хамт засаг төрийн төлөөлөгчийн хувьд харьяа нутаг дэвсгэртээ хууль тогтоомж, Засгийн газар, харьяалах дээд шатныхаа байгууллагын шийдвэрийн гүйцэтгэлийг хангах ажлыг Засгийн газар, дээд шатны Засаг даргын өмнө хариуцна.
2. Засаг дарга тухайн аймаг, нийслэл, сум, дүүрэг, баг, хорооны Хурлын шийдвэрт хориг тавих эрхтэй.
З. Тавьсан хоригийг нь Хурал өөрийн төлөөлөгчдийн олонхийн саналаар няцаасан нөхцөлд Засаг дарга уул шийдвэрийг биелүүлэх боломжгүй гэж үзвэл огцрох хүсэлтээ зохих Хурал, Ерөнхий сайд буюу харьяалах дээд шатны Засаг даргад гаргаж болно.
4. Аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн Засаг даргын ажлын алба нь тамгын газар мөн. Тамгын газрын бүтэц, орон тооны хязгаарыг Засгийн газар нэг бүрчлэн буюу нэг маягаар тогтооно.

Жаран хоёрдугаар зүйл

1. Нутгийн өөрөө удирдах байгууллага тухайн аймаг, нийслэл, сум, дүүрэг, баг, хорооны нутаг дэвсгэрийн хэмжээний эдийн засаг, нийгмийн амьдралын асуудлыг бие дааж шийдвэрлэхийн хамт улс, дээд шатны нэгжийн чанартай асуудлыг шийдвэрлэхэд хүн амыг зохион байгуулж оролцуулна.
2. Нутгийн өөрөө удирдах байгууллагын эрх хэмжээний асуудлыг дээд шатны байгууллага нь шийдвэрлэж үл болно. Хэрэв нутаг дэвсгэрийн амьдралын тодорхой асуудлыг шийдвэрлэх талаар хууль, төрийн зохих дээд байгууллагын шийдвэрт тухайлан заагаагүй бол нутгийн өөрөө удирдах байгууллага Үндсэн хуульд нийцүүлэн бие даан шийдвэрлэж болно.
З. Улсын Их Хурал, Засгийн газраас шаардлагатай хэмээн үзсэн тохиолдолд өөрийн бүрэн эрхэд хамаарах зарим асуудлыг шийдвэрлүүлэхээр аймаг, нийслэлийн Хурал, Засаг даргад шилжүүлж болно.

Жаран гуравдугаар зүйл

1. Аймаг, нийслэл, сум, дүүрэг, баг, хорооны Хурал эрх хэмжээнийхээ дотор тогтоол, Засаг дарга захирамж гаргана.
2. Хурлын тогтоол, Засаг даргын захирамж нь хууль тогтоомж, Ерөнхийлөгчийн зарлиг, Засгийн газар, харьяалах дээд шатны байгууллагын шийдвэрт нийцсэн байх бөгөөд түүнийг тус тусын нутаг дэвсгэрт хүчин төгөлдөр дагаж мөрдөнө.
З. Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын эрх хэмжээ, зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны журмыг хуулиар тогтооно.

 

ТАВДУГААР БYЛЭГ.
МОНГОЛ УЛСЫН YНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
 

Жаран дөрөвдүгээр зүйл
1. Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц бол Үндсэн хуулийн биелэлтэд дээд хяналт тавих, түүний заалтыг зөрчсөн тухай дүгнэлт гаргах, маргааныг магадлан шийдвэрлэх бүрэн эрх бүхий байгууллага, Үндсэн хуулийг чандлан сахиулах баталгаа мөн.
2. Үндсэн хуулийн цэц, түүний гишүүн үүргээ гүйцэтгэхдээ гагцхүү Үндсэн хуульд захирагдах бөгөөд аливаа байгууллага, албан тушаалтан, бусад хүнээс хараат бус байна.
З. Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүний хараат бус байдал Үндсэн хууль, бусад хуулиар тогтоосон баталгаагаар хангагдана.

Жаран тавдугаар зүйл
1. Үндсэн хуулийн цэц есөн гишүүнээс бүрдэнэ. Тэдгээрийн гурвыг Улсын Их Хурал, гурвыг Ерөнхийлөгч, гурвыг Улсын дээд шүүхийн санал болгосноор Улсын Их Хурал зургаан жилийн хугацаагаар томилно.
2. Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүнээр хууль зүй, улс төрийн өндөр мэргэшилтэй, Монгол Улсын дөчин нас хүрсэн иргэнийг томилно.
З. Үндсэн хуулийн цэцийн даргаар есөн гишүүний аль нэгийг гурван жилийн хугацаагаар гишүүдийн олонхийн саналаар сонгоно. Түүнийг нэг удаа улируулан сонгож болно.
4. Үндсэн хуулийн цэцийн дарга, гишүүн хууль зөрчвөл Үндсэн хуулийн цэцийн шийдвэр, анх илгээсэн байгууллагын саналыг үндэслэн Улсын Их Хурал эгүүлэн татаж болно.
5. Үндсэн хуулийн цэцийн бүрэлдэхүүнд Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурлын гишүүн, Ерөнхий сайд, Засгийн газрын гишүүн, Улсын дээд шүүхийн шүүгч орж үл болно.

Жаран зургадугаар зүйл

1. Үндсэн хуулийн цэц нь Үндсэн хуулийг зөрчсөн тухай маргааныг иргэдийн өргөдөл, мэдээллийн дагуу өөрийн санаачилгаар буюу Улсын Их Хурал, Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд, Улсын дээд шүүх, Улсын ерөнхий прокурорын хүсэлтээр хянан шийдвэрлэнэ.
2. Үндсэн хуулийн цэц энэ зүйлийн 1 дэх хэсэгт заасан үндэслэлээр дараахь маргаантай асуудлаар дүгнэлт гаргаж Улсын Их Хуралд оруулна:
1/ хууль, зарлиг, Улсын Их Хурал, Ерөнхийлөгчийн бусад шийдвэр, түүнчлэн Засгийн газрын шийдвэр, Монгол Улсын олон улсын гэрээ Үндсэн хуульд нийцэж байгаа эсэх;
2/ ард нийтийн санал асуулга, Улсын Их Хурал, түүний гишүүний ба Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн талаар сонгуулийн төв байгууллагын гаргасан шийдвэр Үндсэн хуульд нийцэж байгаа эсэх;
З/ Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурлын дарга, гишүүн, Ерөнхий сайд, Засгийн газрын гишүүн, Улсын дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч, Улсын ерөнхий прокурор Үндсэн хууль зөрчсөн эсэх;
4/ Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурлын дарга, Ерөнхий сайдыг огцруулах, Улсын Их Хурлын гишүүнийг эгүүлэн татах үндэслэл байгаа эсэх.
З. Энэ зүйлийн 2 дахь хэсгийн 1, 2-т заасны дагуу оруулсан дүгнэлтийг Улсын Их Хурал хүлээн зөвшөөрөөгүй бол Үндсэн хуулийн цэц дахин хянан үзэж эцсийн шийдвэр гаргана.
4. Хууль, зарлиг, Улсын Их Хурал, Ерөнхийлөгчийн бусад шийдвэр, түүнчлэн Засгийн газрын шийдвэр, Монгол Улсын олон улсын гэрээ нь Үндсэн хуульд нийцээгүй гэж Үндсэн хуулийн цэц шийдвэр гаргавал зохих хууль, зарлиг, батламж, шийдвэр хүчингүй болно.

Жаран долдугаар зүйл
Үндсэн хуулийн цэцийн шийдвэр гармагцаа хүчин төгөлдөр болно.

ЗУРГАДУГААР БYЛЭГ.
МОНГОЛ УЛСЫН YНДСЭН ХУУЛЬД НЭМЭЛТ, ЄЄРЧЛЄЛТ ОРУУЛАХ 

Жаран наймдугаар зүйл
1. Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах санаачилгыг хууль санаачлах эрх бүхий байгууллага, албан тушаалтан гаргах бөгөөд саналыг Үндсэн хуулийн цэц Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлж болно.
2. Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудлаар Улсын Их Хурлын гишүүдийн гуравны хоёроос доошгүйн саналаар ард нийтийн санал асуулга явуулж болно. Санал асуулгыг Үндсэн хуулийн хорин тавдугаар зүйлийн 1 дэх хэсгийн 16-д заасан үндэслэлийн дагуу явуулна.

Жаран есдүгээр зүйл

1. Үндсэн хууль, түүнд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийг Улсын Их Хурлын нийт гишүүний дөрөвний гурваас доошгүйн саналаар батална.
2. Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийг Улсын Их Хуралд хоёр удаа авч хэлэлцэхэд ийнхүү нийт гишүүний дөрөвний гурваас доошгүйн санал авч эс чадвал уул төслийг ээлжит сонгуулиар сонгогдсон Улсын Их Хурлын шинэ бүрэлдэхүүн ажлаа эхэлтэл дахин авч хэлэлцэхгүй.
З. Улсын Их Хурал ээлжит сонгууль явуулахын өмнөх зургаан сарын дотор Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулж үл болно.
4. Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлт Үндсэн хуулийн нэгэн адил хүчинтэй байна.

Далдугаар зүйл
1. Үндсэн хуульд хууль, зарлиг, төрийн байгууллагын бусад шийдвэр, нийт байгууллага, иргэний үйл ажиллагаа бүрнээ нийцсэн байвал зохино.
2. Монгол Улсын Үндсэн хуулийг 1992 оны хоёрдугаар сарын 12-ны өдрийн 12 цаг буюу арван долдугаар жарны усан бичин жилийн хаврын тэргүүн хар барс сарын шинийн есний идрийн барилдлагаатай өлзийт сайн шар морин өдрийн морин цагаас эхлэн улс даяар дагаж мөрдөнө.
Мэдэгтүн, сахигтун!

Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ардын Их Хурал
1992 оны нэгдүгээр сарын 1З-ны өдрийн 11 цаг З5 минут
Улаанбаатар хот

 

CHAPTER ONE
Sovereignty of Mongolia

Article 1
1. Mongolia is an independent, sovereign republic.
2. The supreme principles of the activities of the State shall be ensuranse of democracy, justice, freedom, equality and national unit and respect of law.

Article 2
1. By its state structure, Mongolia is a unitary State.
2. The territory of Mongolia shall be divided into administrative units only.

Article 3
1. State power shall be vested in the people of Mongolia. The people shall exercise state power through their direct participation in State affairs as well as through the representative bodies of State power elected by them.
2. Illegal seizure of State power or attempt to do so shall be prohibited.

Article 4
1. The territorial integrity and frontiers of Mongolia shall be inviolable.
2. The frontiers of Mongolia shall be safeguarded by law.
3. Stationing of foreign troops in the territory of Mongolia, allowing them to cross the State borders for the purpose of passing through the country's territory shall be prohibited unless an appropriate law is adopted.

Article 5
1. Mongolia shall have an economy based on different forms of property which takes into account universal trends of world economic development and national specifics.
2. The State recognizes all forms of both public and private property and shall protect the rights of the owner by law.
3. The owner's rights shall be limited exclusively by due process of law.
4. The State shall regulated the economy of the country with a view to ensure the nation's economic security, the development of all modes of production and social development of the population.
5. The livestock is national wealth and be protected by the State.

Article 6
1. The land, its subsoil, forests, water, fauna and flora and other natural resources in Mongolia shall belong exclusively to the people and be under the State protection.
2. The land, except those given to the citizen of Mongolia for private possession, as well as the subsoil with its mineral wealth, forest, water resources and game shall be the property of the State.
3. The State may give for private ownership plots of land, except pastures and areas under public utilization and special use, only to the citizens of Mongolia. This provision shall not apply to the ownership of the subsoil thereof. Citizens shall be prohibited to transfer the land in their possession to foreign nationals and stateless persons by way of selling, bartering, donating or pledging as well as transferring to others for exploitation without permission from competent State authorities.
4. The State shall have the right to hold responsible the land owners in connection with the manner the land is used, to exchange or take it over with compensation on the grounds of special public need, or confiscate the land if it is used in a manner adverse to the health of the population, the interests of environmental protection and national security.
5. The State may allow foreign nationals, legal persons and stateless persons to lease land for a specified period of time under conditions and procedures as provided for by law.

Article 7
1. Historical, cultural, scientific and intellectual heritages of the Mongolian people shall be under State protection.
2. Intellectual values produced by the citizens are the property of their authors and the national wealth of Mongolia.

Article 8
1. The Mongolian language is the official language of the State.
2. Section 1 of this Article shall not affect the right of national minorities of other tongues to use their native languages in education and communication and in the pursuit of cultural, artistic and scientific activities.

Article 9
1. The State shall respect religions and religions shall honor the State.
2. State institutions shall not engage in religious activities and the Religions institutions shall not pursue political activities.
3. The relationship between the State and the Religion institutions shall be regulated by law.

Article 10
1. Mongolia shall adhere to the universally recognized norms and principles of international law and pursue a peaceful foreign policy.
2. Mongolia shall fulfill in good faith its obligations under international treaties to which it is a Party.
3. The international treaties to which Mongolia is a Party, shall become effective as domestic legislation upon the entry into force of the laws on their ratification or accession.
4. Mongolia shall not abide by any international treaty or other instruments incompatible with its Constitution.

Article 11
1. The duty of the State is to secure the country's independence, ensure national security and public order.
2. Mongolia shall have armed forces for self-defense. The structure and organization of the armed forces and the rules of military service shall be determined by law.

Article 12
1. The symbols of the independence and sovereignty of Mongolia are the State Emblem, Banner, Flag, Seal and the Anthem.
2. The State Emblem, Banner, Flag and the Anthem shall express the historical tradition, aspiration, unity, justice and the spirit of the people of Mongolia.
3. The State Emblem shall be of circular shape with the white lotus serving as its base and the "never-ending Tumen Nasan" pattern forming its outer frame. The main background is of blue color signifying the eternal blue sky, the Mongols traditional sanctity. In the center of the Emblem a combination of the Precious Steed and the Golden Soyombo sign is depicted as an expression of the independence, sovereignty and spirit of Mongolia. In the upper part of the Emblem, the Chandmani ( Wish-granting Jewel ) sign symbolizes the past, the present and the future. In the lower part of the Emblem, the sign of the Wheel entwined with the silk scarf Hadag in an expression of reverence and respect, symbolizes continued prosperity. It is placed against the background of a "hill" pattern conveying the notion of "mother earth."
4. The traditional Great White Banner of the unified Mongolian State is a state ceremonial attribute.
5. The State Flag shall be a rectangle divided vertically into three equal parts colored red, blue, and red. The blue color of the center of the flag, symbolizes "the eternal blue sky" and the red color on both sides symbolizes progress and prosperity. The Golden Soyombo sign shall be depicted on the red stripe nearest to the flag pole. The ration of the width and length of the Flag shall be 1:2.
6. The State Seal having a lion-shaped handle, shall be of a square form with the State Emblem in the center and the words "Mongol Uls" (Mongolia) inscribed on both sides. The President shall be the holder of the State Seal.
7. The procedure for the ceremonial use of the State symbols and the text and melody of the State Anthem shall be prescribed by the law.

Article 13
1. The capital of the State shall be the city where the State Supreme bodies permanently sit. The capital city of Mongolia is the city of Ulaanbaatar.
2. The legal status of the capital city shall be defined by law.


CHAPTER TWO
Human Rights and Freedoms

Article 14
1. All persons lawfully residing within Mongolia are equal before the law and the court.
2. No person shall be discriminated against on the basis of ethnic origin, language, race, age, sex, social origin and status, property, occupation and post, religion, opinion or education. Everyone shall have the right to act as a legal person.

Article 15
1. The grounds and procedure for Mongolian nationality, acquisition or loss of citizenship shall be defined only by law.
2. Deprivation of Mongolian citizenship, exile and extradition of citizens of Mongolia shall be prohibited.

Article 16
The citizens of Mongolia shall be guaranteed the privilege to enjoy the following rights and freedoms:
1) Right to life. Deprivation of human life shall be strictly prohibited unless capital punishment is imposed by due judgement of the court for the most serious crimes, constructed by Mongolian Penal Law.
2) Right to healthy and safe environment, and to be protected against environmental pollution and ecological imbalance.
3) Right to fair acquisition, possession and inheritance of movable and immovable property. Illegal confiscation and requisitioning of the private property of citizens shall be prohibited. If the State and its bodies appropriate private property on the basis of exclusive public need, they shall do so with due compensation and payment.
4) Right to free choice of employment, favorable conditions of work, remuneration, rest and private enterprise. No one shall be unlawfully forced to work.
5) Right to material and financial assistance in old age, disability, childbirth and child care and in other circumstances as provided by law;
6) Right to the protection of health and medical care. The procedure and conditions of free medical aid shall be defined by law.
7) Right to education. The State shall provide basic general education free of charge. Citizens may establish and operate private schools if these meet he requirements of the State.
8) Right to engage in creative work in cultural, artistic and scientific fields and to benefit thereof. Copyrights and patents shall be protected by law.
9) Right to take part in the conduct of State affairs directly or through representative bodies. The right to elect and to be elected to State bodies The right to elect shall be enjoyed from the age of eighteen years and the age eligible for being elected shall be defined by law according to the requirements in respect of the bodies or posts concerned.
10) Right to form a party or other public organizations and unite voluntarily in associations according to the social and personal interests and opinion. All political parties and other public organizations shall uphold public order and State security, and abide by law. Discrimination and persecution of a person or joining a political party or other public organization or for being their member shall be prohibited. Party membership of some categories of State employees may be suspended.
11) Men and women shall have equal right in political, economic, social, cultural fields and in family affairs. Marriage shall be based on the equality and mutual consent of the spouses who have reached the age defined by law. The State shall protect the interests of the family, motherhood and the child.
12) Right to submit a petition or a complaint to State bodies and officials. The State bodies and officials shall be obliged to respond to the petitions or complaints of citizens in conformity with law.
13) Right to personal liberty and safety. No person shall be searched, arrested, detained, persecuted or deprived or liberty save in accordance with procedures and grounds determined by law. No person shall be subjected to torture, inhuman, cruel or degrading treatment. Where a person is arrested he/she, his/her family and counsel shall be notified within a period of time established by law of the reasons for and grounds of the arrest. Privacy of citizens, their families, correspondence and residence shall be protected by law.
14) Right to appeal to the court to protect his/her right if he/she considers that the right of freedoms as spelt out by the Mongolian law or an international treaty have been violated; to be compensated for the damage illegally caused by other; not to testify against himself/herself, his/her family, or parents and children; to self-defense; to receive legal assistance; to have evidence examined; to a fair trial; to be tried in his/her presence; to appeal against a court judgement, to seek pardon. Compelling to testify against himself/herself shall be prohibited. Every person shall be presumed innocent until proved guilty by a court by due process of law. Application of charges of convicted to the members his/her family and relatives shall be prohibited.
15) Freedom of conscience and religion.
16) Freedom of thought, free expression of opinion, speech, press, peaceful demonstration and meetings. Procedures for organizing demonstrations and other assemblies shall be determined by law;
17) Right to seek and receive information except that which the State and its bodies are legally bound to protect as secret. In order to protect human rights, dignity and reputation of persons and to defend the State national security and public order, secrets of the State, individuals, or organizations which are not subject disclosure shall be defined and protected by law.
18) Right to freedom of movement within the country and freedom to choose the place of one's residence, right to travel or reside abroad, to return to home country. The right to travel and reside abroad may be limited exclusively by law in order to ensure the security of the nation and population and protect public order.

 
 
 
Article 17
1. Citizens of Mongolia while upholding justice and humanism, shall fulfill in good faith the following basis duties:
1) respect and abide by the Constitution and other laws;
2) respect the dignity, reputation, right and legitimate interests of other;
3) pay taxes levied by law;
4) defend motherland and serve in the army according to law.
2. It is a sacred duty for every citizen to work, protect his/her health, bring up and educate his/her children and to protect nature and the environment.

Article 18
1. The rights and duties of aliens residing in Mongolia shall be regulated by the Mongolian law and by the treaties concluded with the State of the person concerned.
2. Mongolia shall adhere to the principle of reciprocity in determining the rights and duties of foreign nationals in an international treaty being concluded with the country concerned.
3. The rights and duties of stateless persons within the territory of Mongolia shall be determined by the Mongolian law.
4. Aliens or stateless persons persecuted for their convictions, political or other activities pursuing justice, may be granted asylum in Mongolia on the basis of their well-founded requests.
5. In allowing the foreign nationals and stateless persons residing in Mongolia to exercise the basic rights and freedoms provided for in Article 16 of the Constitution, the State may establish certain limitations upon the rights other than the inalienable rights spelt out in international instruments to which Mongolia is a Party, out of the consideration of ensuring
the national security, populations, and public order.

Article 19
1. The State shall be responsible to the citizens for the creation of economic, social, legal and other guarantees for ensuring human rights and freedoms, to fight against violation of human rights and freedoms and to restore  infringed rights.
2. Human rights and freedoms as defined by the Constitution and other laws in case of a state of emergency or war shall be subject to limitation only by a law. Such a law shall not affect the right to life, the freedom of thought, conscience and religion, as well as the right not to be subjected to torture, inhuman and cruel treatment.
 
3. In exercising his/her rights and freedoms one shall not infringe on the national security, rights and freedoms of others and violate public order.


CHAPTER THREE

The Structure of the State

I. The State Ikh Hural of Mongolia

 
Article 20
The State Ikh Hural of Mongolia is the highest organ of State power and the supreme legislative power shall be vested only in the State Ikh Hural.

Article 21
1. The State Ikh Hural shall have one chamber and consist of 76 members.
2. The members of the State Ikh Hural shall be elected by citizens of Mongolia entitled to vote, on the basis of universal, free, direct suffrage by secret ballot for a term of four years.
3. Citizens of Mongolia who have reached the age of 25 years and are eligible for elections shall be elected to the State Ikh Hural.
4. The procedure of the election of members of the State Ikh Hural shall be defined by law.

Article 22
1. If extraordinary circumstances arising from sudden calamities occurring in the whole or a part of the country, imposition of martial law or outbreak of public disorder prevent regular general elections from being held, the State Ikh Hural shall retain its mandate till extraordinary circumstances cease to exist and the newly elected members of the State Ikh Hural are sworn in.
2. The State Ikh Hural may decide on its dissolution if not less than two thirds of its members consider that the State Ikh Hural is unable to carry out its mandate, or if the President in consolidation with the Chairman of the State Ikh Hural, proposes to do so for the same reason. In case of such a decision, the State Ikh Hural shall exercise its powers till the newly elected members of the State Ikh Hural are sworn in.
 
 
 

Article 23
1. A member of the State Ikh Hural shall be an envoy of the people and shall represent and uphold the interests of all the citizens and the State.
2. The mandate of a member of the State Ikh Hural shall begin with an oath taken before the State Emblem and expire when newly elected members of the State Ikh Hural are sworn in.

Article 24
1. Chairman and Vice-Chairman of the State Ikh Hural shall be nominated and elected from among the members of the State Ikh Hural by secret ballot.
2. The term of office of the Chairman and Vice-Chairman of the State Ikh Hural shall be four years. They can be relieved of or removed from their posts before the expiry of their terms for reasons defined by law.
 
 
 
 
 

Article 25
1. The State Ikh Hural may consider at its initiative any issue pertaining to domestic and foreign policies of the state, and shall keep within its exclusive competence the following questions and decide thereon:
1) to enact laws, make amendments to them;
2) to define the basis of the domestic and foreign policies of the State;
3) to set and announce the date of elections of the President and the State Ikh Hural and its members;
4) to determine and change the structure and composition of the Standing Committees of the State Ikh Hural, the Government and other bodies directly accountable to it according to law;
5) to pass a law recognizing the full powers of the President after his/her election and to relieve or remove the President;
6) to appoint, replace or remove the Prime Minister, members of the Government and other bodies responsible and accountable to the State Ikh Hural as provided for by law;
7) to define the State's financial, credit, tax and monetary policies; to lay own the guidelines for the country's economic and social development; to approve the Government's program of action, the State budget and the report on its execution;
8) to supervise the implementation of laws and other decisions of the State Ikh Hural;
9) to define the State borders;
10) to determine the structure, composition and powers of the National Security Council of Mongolia;
11) to approve and change the administrative and territorial divisions of Mongolia at the suggestion by the Government;
12) to determine the legal basis of the system, structure and activities of local self-governing and administrative bodies;
13) to institute honorific titles, orders, medals and higher military ranks; to determine the table of ranks in some special fields of State service;
14) to issue acts of amnesty;
15) to ratify and denounce international agreements to which Mongolia is a Party; to establish and sever diplomatic relations with foreign State at the suggestion of the Government;
16) to hold national referendums. To verify the validity of a referendum in which the majority of eligible citizens has taken part, and to consider the question which has obtained majority votes as decided;
17) to declare a state of war in case the sovereignty and independence of Mongolia are threatened by armed actions on the part of a foreign Power, and to abate it;
18) to declare a state of emergency or martial law in the whole or some parts of the country in special circumstances described in Sections 2 and 3 of this Article, and to approve or nullify the President's decree to that effect.
2. Under the following extraordinary circumstances the State Ikh Hural may declare a state of emergency to eliminate the consequences thereof and to restore the life of the population and society to norm:
1) natural disasters or other unforeseen dangers which have threatened or may threaten directly the life, health, well being and security of the population inhabiting in the whole or a part of the country's territory, occur;
2) state authorities are not able within legal limits to cope with public disorders caused by organized, violent, illegal actions of any organization or a group of people threatening the constitutional order and the existence of the legitimate social system.
3. The State Ikh Hural may declare martial law if public disorders in the whole or a part of the country's territory result in an armed conflict or create a real threat of an armed conflict, or if there is an armed aggression or real threat of an aggression from outside.
4. The other powers, structure and the procedures of the State Ikh Hural shall be defined by law.
 
 

Article 26
1. The President, members of the State Ikh Hural and the Government shall have the right to legislative initiate.
2. Citizens and other organizations shall forward their suggestions on draft laws to those entitled to initiate a law.
3. The State Ikh Hural shall officially promulgate national laws through publication and, if law does not provide otherwise, it shall be effective 10 days after the day of publication.

Article 27
1. The State Ikh Hural shall exercise its powers through its sessions and other organizational forms.
2. Regular sessions of the State Ikh Hural shall be convened once in six months and last not less than 75 working days on each occasion.
3. Extraordinary sessions may be convened at the demand of more than one third of the members of the State Ikh Hural, and / or on the initiative of the President and the Chairman of the State Ikh Hural.
4. The President shall convoke the first session of the State Ikh Hural within 30 days following the elections. Other sessions shall be convoke by the Chairman of the State Ikh Hural.
5. In case of the proclamation by the President of a state of emergency or war, the State Ikh Hural shall be convened for an extraordinary session within 72 hours without prior announcement.
6. The presence of an overwhelming majority of the State Ikh Hural shall be required to consider a session valid, and decisions shall be taken by a majority of all members present and voting if the Constitution and other laws do not provide otherwise.
 
 
 
 
 
 
 
 

Article 28
1. The State Ikh Hural shall have Standing Committees dealing with specific fields.
2. The State Ikh Hural shall determine the competence, structure and procedures of the Standing Committees.

Article 29
1. Members of the State Ikh Hural shall be remunerated from the State budget during their tenure and shall not hold concurrently any posts and employment other than those assigned by law.
2. Immunity of members of the State Ikh Hural shall be protected by law.
3. If a question arises that a member of the State Ikh Hural is involved in a crime, it shall be considered by the session of the State Ikh Hural and decide whether to suspend his/her mandate. If the court proves the member in question to be guilty of crime, the State Ikh Hural shall terminate his/her membership in the legislature.
 

 



II. THE PRESIDENT OF MONGOLIA

Article 30

1. The President of Mongolia shall be the Head of State and embodiment of the unity of the people.
2. An indigenous citizen of Mongolia who has attained the age of forty five years and has permanently resided as a minimum for the last five years in native land, shall be eligible for election to the post of President for a term of four years.

Article 31
1. Presidential elections shall be conducted in two stages.
2. Political parties which have obtained seats in the State Ikh Hural shall nominate individually or collectively Presidential candidates, one candidate per party or coalition of parties.
3. At the primary stage of the elections citizens of Mongolia eligible to vote shall participate in electing the President on the basis of universal, free direct suffrage by secret ballot.
4. The State Ikh Hural shall consider the candidate who has obtained a majority of all votes cast in the first voting as elected, the President and shall pass a law recognizing his/her mandate.
5. If none of the candidates obtains a majority vote in the first round, second voting shall take place involving the two candidates who obtains the largest number of votes in the first round. The candidate who a law recognizing his/her mandate shall be passed by the State Ikh Hural.
6. If neither of the candidates wins in the second ballot, Presidential elections shall be held anew.
7. The President can be re-elected only once.
8. The President shall not be a member of the State Ikh Hural or the Government and shall not concurrently hold the post of the Prime Minister or any other posts and pursue any occupation not relating to his duties assigned by law. If the President holds another office or a post he/she shall be relieved of it from the date on which he/she takes an oath.

Article 32
1. The mandate of the President shall become effective with an oath taken by him / her and shall expire with an oath taken by the newly elected President.
2. Within 30 days after the election the President shall take an oath before the State Ikh Hural: " I swear that I shall guard and defend the independence and sovereignty of Mongolia, freedom of the people and national unity and shall uphold and observe the Constitution and faithfully perform the duties of the President".

Article 33
1. The President enjoys the following prerogative rights:
1) to exercise the right to veto against a part or entirety of laws and other decisions adopted by the State Ikh Hural. The laws or decisions shall remain in force if a two thirds of the members participating in the session of the State Ikh Hural present do not accept the President's veto;
2) to propose to the State Ikh Hural the candidature for the appointment to the post of Prime Minister in consultation with the majority party or parties in the State Ikh Hural if none of them has majority of seats, as well as to propose to the State Ikh Hural the dissolution of the Government;
3) to instruct the Government on issues within the areas of his competence. If the President issues a decree to that effect, it shall become effective upon signature by the Prime Minister;
4) to represent the State with full power in foreign relations and, in consultation with the State Ikh Hural, to conclude international treaties on behalf of Mongolia;
5) to appoint and recall heads of plenipotentiary missions of Mongolia to foreign countries in consultation with the State Ikh Hural;
6) to receive the Letters of Credence or Recall of Heads of diplomatic missions of foreign states to Mongolia;
7) to confer state titles and higher military ranks and award orders and medals;
8) to grant pardon;
9) to decide matters related to granting and withdrawing Mongolian citizenship and granting asylum;
10) to head the National Security Council of Mongolia;
11) to declare general or partial conscription;
12) to declare a state of emergency or a state of war on the whole or a part of the national territory in the emergency situation described in Sections 2 and 3 of Article 25 of this Constitution under urgent circumstances when the State Ikh Hural is in recess and issue ordinances of the beginning of military operations. The State Ikh Hural shall consider within 7 days the presidential decree declaring a state of emergency or a state of war and shall approve or disapprove it. If the State Ikh Hural does not take decision on the matter, the Presidential decree shall be void.
2. The President shall be the Commander-in-Chief of the armed forces of Mongolia.
3. The President may address messages to the State Ikh Hural and/or to the people, he may at his own discretion attend sessions of the State Ikh Hural, report on and submit proposals concerning vital issues of domestic and foreign policies of the country.
4. Other specific powers may be vested in the President only by law.
 
 
 
 
 
 

Article 34
1. The President within his powers shall issue decrees in conformity with law.
2. If a Presidential decree is incompatible with law, the President himself or the State Ikh Hural shall invalidate it.

Article 35
1. The President shall be responsible to the State Ikh Hural.
2. In case of breach of his oath, violation of the Constitution and the President's authority, the President may be removed from his post on the basis of the finding of the Constitutional Court by an overwhelming majority of members of the State Ikh Hural present and voting.

Article 36
1. The person, residence and transport of the President shall be inviolable.
2. Dignity and immunity of the President shall be protected by law.

Article 37
1. In the temporary absence of the President his full powers shall be exercised by the Chairman of the State Ikh Hural.
2. In the event of the resignation, death or voluntary retirement of the President his full powers shall be exercised by the Chairman of the State Ikh Hural pending the inauguration of the newly elected President. In such a case the State Ikh Hural shall announce and hold Presidential elections within four months.
3. The procedure of exercising the duties of the President by the Chairman of the State Ikh Hural shall be determined by law.

 
III. THE GOVERNMENT OF MONGOLIA

Article 38
1. The Government of Mongolia is the highest executive body of the State.
2. The Government shall implement the State laws and according to the duty to direct economic, social and cultural development shall exercise the following powers:
1) to organize and ensure nation-wide implementation of the Constitution and other laws;
2) to work out a comprehensive policy on science and technology, guidelines for economic and social development, and make State budget, credit and fiscal plans and to submit these to the State Ikh Hural and to execute decisions taken thereon;
3) to elaborate and implement comprehensive measures on sectional, inter-sectorial, as well as regional development;
4) to undertake measures on the protection of the environment, rational use and restoration of natural resources;
5) to guide the Central state administrative bodies and to direct the activities of local administrations;
6) to strengthen the country's defense capabilities and to ensure national security;
7) to take measure for the protection of human rights and freedoms, to enforce the public order and to prevent of crimes;
8) to implement the State foreign policy;
9) to conclude and implement international treaties with the consent of and subsequent ratification by the State Ikh Hural as well as to conclude and abrogate intergovernmental treaties.
3. The specific powers, structure and procedure of the Government shall be determined by law.
 

Article 39
1. The Government shall comprise of the Prime Minister and members.
2. The Prime Minister shall, in consultation with the President, submit his/her proposals on the structure, composition and change of the Government to the State Ikh Hural.
3. The State Ikh Hural shall consider the candidatures proposed by the Prime Minister one by one and take decision on their appointment.
 
 
 
 

Article 40
1. The term of the mandate of the Government shall be four years.
2. The term of office of the Government shall start from the day of the appointment of the Prime Minister by the State Ikh Hural and terminate upon the appointment of a new Prime Minister.

Article 41
1. The Prime Minister shall lead the Government and shall be responsible to the State Ikh Hural for the implementation of State laws.
2. The Government shall be accountable for its work to the State Ikh Hural.

Article 42
Personal immunity of the Prime Minister and members of the Government shall be protected by law.

Article 43
1. The Prime Minister may tender his/her resignation to the State Ikh Hural before the expire of his/her term of office if he/she considers that the Government is unable to exercise its powers.
2. The Government shall step down in its entirety upon the resignation of the Prime Minister or if half of the members of the Government resign at the same time.
3. The State Ikh Hural shall consider the matter and make a final decision within 15 days after taking initiative to dissolve the Government or receiving the President's proposal or the Prime Minister's statement on resignation.
4. The State Ikh Hural shall consider and take decision on the dissolution of the Government if not less than one fourth of the members of the State Ikh Hural formally proposes the dissolution of the Government.

Article 44
If the Government submits a draft resolution requesting a vote of confidence, the State Ikh Hural shall proceed with the matter in accordance with Section 3 of Article 43.

Article 45
1. The Government shall, in conformity with legislation, issue resolutions and ordinances which shall be signed by the Prime Minister and the Minister concerned.
2. If these resolutions and ordinances are incompatible with laws and regulations, the Government itself or the State Ikh Hural shall invalidate them.

Article 46
1. Ministries and other government offices of Mongolia shall be constituted in accordance with law.
2. State employees shall be Mongolian nationals. They shall strictly abide by the Constitution and other laws and work for the benefit of the people and in the interest of the State.
3. The working conditions and social guarantees of state employees shall be determined by law.

 
IV. THE JUDICIARY

Article 47
1. The judicial power shall be vested exclusively in courts.
2. Unlawful institution of courts under any circumstances and exercise of judicial power by any other organization but courts shall be prohibited.
3. Courts shall instituted solely under the Constitution and other laws.

Article 48
1. The judicial system shall consist of the Supreme Court, Aimag and capital city courts, Soum, inter-soum and district courts. Specialized courts such as criminal, civil and administrative courts may be formed. The activities and decisions of the specialized courts shall not but be under the supervision of the Supreme Court.
2. The structure of courts and the legal basis of their activities shall be defined by law.
3. The courts shall be financed from the State budget. The State shall ensure economic guarantee of the courts activities.

Article 49
1. Judges shall be independent and subject only to law.
2. Neither a private person nor any civil officer be it the President, Prime Minister, members of the State Ikh Hural or the Government, officials of political parties or other public organizations shall not interfere with the exercise by the judges of their duties.
3. A General Council of Courts shall function for the purpose of ensuring the independence of the judiciary.
4. The General Council of Courts, without interfering in the activities of courts and judges, shall deal exclusively with the selection of judges from among lawyers, protection of their rights and other matters pertaining to the ensurance of conditions guaranteeing the independence of the judiciary.
5. The structure and procedures of the General Council of Courts shall defined by law.

Article 50
1. The Supreme Court shall the highest judicial organ and shall exercise the following powers:
1) to review and take decision at first instance on criminal cases and legal disputes under its jurisdiction;
2) to examine decisions of lower-instance courts through appeal and supervision;
3) to examine and take decision on matters related to the protection of law and human rights and freedoms therein and transferred to it by the Constitutional Court and the Prosecutor General;
4) to provide official interpretations for correct application of all other laws except the Constitution;
5) to make judgements on all other matters assigned to it by law.
2. The decision made by the Supreme Court shall be a final judiciary decision and shall be binding upon all courts and other persons. If a decision made by the Supreme Court is incompatible with law, the Supreme Court itself shall have to repeal it. If an interpretation made by the Supreme Court is incompatible with a law, the latter shall have precedence.
3. The Supreme Court and other courts shall have no right to apply laws that are unconstitutional or have not been promulgated.

Article 51
1. The Supreme Court shall comprise the Chief Justice and judges.
2. The President shall appoint the judges of the Supreme Court upon their presentation to the State Ikh Hural by the General Council of Courts, and appoint judges of other courts on the proposal of the General council of Courts.
3. A Mongolian national of thirty five years of age with higher legal education and experience in judicial practice of not less than 10 years, may be appointed as a judge of the Supreme Court. A Mongolian national of twenty five years of age with higher legal education and legal practice for not less than three years, may be appointed as a judge of the other courts.
4. Removal of a judge of a court of any instance shall be prohibited except in cases when he/she is relieved at his/her own request or removed on the grounds provided for in the Constitution and / or the law on the judiciary and by a valid court decision.

Article 52
1. Courts of all instances shall consider and make judgement on cases and disputes on the basis of collective decision-making.
2. In passing a collective decision on cases and disputes, the courts of first instance shall allow representatives of citizens to participate in the proceedings in accordance with the procedures prescribed by law.
3. A judge alone may take decision on some cases which are specifically singled out by law.

Article 53
1. Court trials shall be conducted in the Mongolian language.
2. A person who does not know Mongolian shall be acquainted with all facts of the case through translation and shall have the right to use his/her native language at the trial.

Article 54
Court trials shall be open to the public except in cases specifically singled out by law.

Article 55
1. The accused shall have a right to defense.
2. The accused shall be accorded legal assistance according to law and at his/her request.

Article 56
1. The Prosecutor shall exercise superve registration of cases, investigation and the execution of punishment, and participate in the court proceedings on behalf of the State.
2. The President shall appoint the State Prosecutor General and his/her deputies in consultation with the State Ikh Hural for a term of six years.
3. The system, structure and legal basis of the activities of the Prosecutor's Office shall be determined by law.

 

CHAPTER FOUR  
Administrative and Territorial Units of Mongolia and their Governing Bodies

Article 57
1. The territory of Mongolia shall be divided administratively into Aimags and a capital city; Aimags shall be subdivided into Soums; Soums into Baghs; the capital city shall be divided into districts and districts into Horoos.
2. Legal status of towns and villages located on the territories of administrative divisions shall be defined by law.
3. Revision of an administrative and territorial unit shall be considered and decided by the State Ikh Hural on the basis of a proposal by a respective local Hural and local population, and with account taken of the country's economic structure and the distribution of the population.

Article 58
1. Aimag, the capital city, Soum and district are administrative, territorial, economic and social complex having their own functions and administrations provided for by law.
2. Borderlines of Aimags, the capital city, Soums and districts shall be approved by the State Ikh Hural at the presentation by the Government.
 
Article 59
1. Governance of administrative and territorial units of Mongolia shall be organized on the basis of combination of the principles of both self-government and central government.
2. The self-governing bodies in Aimag, capital city, Soum and district shall be Hurals of Representatives of the citizens of respective territories; in Bagh and Horoo- General Meetings of citizens. In between the sessions of the Hurals and General Meetings, their Presidiums shall assume administrative functions.
3. Hurals of Aimags and the capital city shall be elected for a term of four years. The memberships of these Hurals as well as those of Soums and districts, and the procedure of their election shall be determined by law.
 
Article 60
1. State power shall be exercised on the territories of Aimags, the capital city, Soums, districts, Baghs and horoos by their respective Governors.
2. Candidates for Governors are nominated by the Hurals of respective Aimags, the capital city, Soums, districts, Baghs and Horoos. Governors of Aimags and the capital city are appointed by the Prime Minister;
Soums and district Governors by the Governors of Aimags and the capital city; Governors of Baghs and Horoos by the Governors of Soums and districts respectively for a term of four years.
3. In case the Prime Minister and Governors of higher levels refuse to appoint the gubernatorial candidates, new nominations shall be held in the manner prescribed in Section 2 of this Article. Pending the appointment of a new Governor the previously appointed Governor shall exercise his/her mandate.
 
Article 61
1. While working for the implementation of the decisions of a respective Hural, a Governor, as a representative of State authority, shall be responsible to the Government and the Governor of higher instance for proper observance of national laws and fulfillment of the decisions of the Government and the respective superior body in his/her territory.
2. Governor shall have a right to veto decisions of respective Aimag, capital city, Soum, district, Bagh and Horoo Hurals.
3. If a Hural by a majority vote overrides the veto, the Governor may tender his/her resignation to the Prime Minister or to the Governor of higher instance if he/she considers that he/she is not able to implement the decision concerned.
4. Governors of Aimag, the capital city, Soum and district shall have secretariats/Offices of the Seal.
The Government shall determine the structure and staff limit individually or by a uniform standard.
 
 
Article 62
1. Local self-governing bodies besides making independent decisions on matters of socio-economic life of the respective Aimag, the capital city, Soum, district, Bagh and Horoo shall organize the participation of the population in solving problems of national scale and that of larger territorial divisions.
2. The authority of higher instance shall not take decision on matters coming under the jurisdiction of local self-governing bodies. If law and decisions of respective superior State organs do not specifically deal with definite local matters, local self- governing bodies can decide upon them independently in comformity with the Constitution.
3. If the State Ikh Hural and Government deem it necessary they may delegate some matters within their competence to the Aimag and capital city Hurals Governors for their solution.
 
 
Article 63
1. Hurals of Aimag, the capital city, Soum, district, Bagh and Horoo shall adopt resolutions and Governors shall issue ordinances within their competence.
2. Resolutions of the Hurals and Ordinances of the Governors shall be in conformity with law, Presidential decrees and decisions of the Government and other superior bodies, and shall be binding within their respective territories.
3. Administrative and territorial units, and the powers, structure and procedure of their governing bodies shall be determined by law.

CHAPTER FIVE
 The Constitution Tsets of Mongolia
 

Article 64
1. The constitutional Tsets shall be an organ exercising supreme supervision over the implementation of the Constitution, making judgement on the violation of its provisions and resolving constitutional disputes.
It shall be the guarantee for the strict observance of the Constitution.
2. The Constitutional Tsets and its members in the execution of their duties shall be guided by the Constitution only and shall be independent of any organizations, officials or anybody else.
3. The independence of the members of the Constitutional Tsets shall be ensured by the guarantees set out in the Constitution and other laws.
 
 Article 65
1. The Constitutional Tsets shall consist of 9 members. Members of the Constitutional Tsets shall be appointed by the State Ikh Hural for a term of six years upon the nomination of three of them by the State Ikh Hural, three by the President and the remaining three by the Supreme Court.
2. A member of the Constitutional Tsets shall be a Mongolian national who has reached forty years of age and is experienced in politics and law.
3. The Chairman of the Constitutional Tsets shall be elected from among 9 members for a term of three years by a majority vote of the members of Constitutional Tsets. He may be re-elected once.
4. If the Chairman or a member of the Constitutional Tsets violates law, he/she may be withdrawn by the State Ikh Hural on the basis of the decision of the Constitutional Tsets and on the opinion of the institution which nominated him/her.
5. The President, members of the State Ikh Hural, the Prime Minister, members of the Government and members of the Supreme Court shall not be nominated to serve on the Constitutional Tsets.
 
Article 66
1. The Constitutional Tsets shall review and make judgement on the disputes at the request of the State Ikh Hural, the President, the Prime Minister, the Supreme Court and the Prosecutor General and/or on its own initiative on the basis of petitions and information received citizens.
2. The Constitutional Tsets in accordance with Section 1 of this Article shall make and submit judgment to the State Ikh Hural on:
1) the conformity of laws, decrees and other decisions by the State Ih Hural and the President, as well as Government decisions and international treaties signed by Mongolia with the Constitution;
2) the conformity of national referendums and decisions of the Central electoral authority on the elections of the State Ikh Hural and its members as well as on Presidential elections with the Constitution;
3) the breach of law by the President, Chairman and members of the State Ikh Hural, the Prime Minister, members of the Government, the Chief Justice and the Prosecutor General;
4) the well-foundedness of the grounds for the removal of the President, Chairman of the State Ikh Hural and the Prime Minister and for the recall of members of the State Ikh Hural.
3. If a decision submitted in accordance with Clauses 1 and 2 of Section 2 of this Article is not acceptable to the State Ikh Hural, the Constitutional Tsets shall re- examine it and make final judgement.
4. If the Constitutional Tsets decides that the laws, decrees and other decisions of the State Ikh Hural and the President as well as Government decisions and international treaties concluded by Mongolia are incongruous with the Constitution, the laws, decrees, instruments of ratification and decisions in questions shall be considered invalid.
 
Article 67
Decisions of the Constitutional Tsets shall immediately enter into force.

CHAPTER SIX
Amendments to the Constitution of Mongolia

Article 68
1. Amendments to the Constitution may be initiated by organizations and officials enjoying the right to legislative initiative and / or proposed by the Constitutional Court to the State Ikh Hural.
2 A national referendum on constitutional amendment nay be held on the concurrence of not less than two thirds of the members of the State Ikh Hural. The referendum shall be held in accordance with the provisions of Clause 16, Section 1, Article 25 of the Constitution.

Article 69
1. An amendment to the Constitution shall be adopted by not less than three fourths of votes of all members of the State Ikh Hural.
2. A draft amendment to the Constitution which has twice failed to win three fourths of votes of all members of the State Ikh Hural shall not be subject to consideration until the State Ikh Hural sits in a new composition following general elections.
3. The State Ikh Hural shall not undertake amendment of the Constitution within 6 months pending the next general elections.
4. Amendment which have been adopted shall be of the same force as the Constitution.

Article 70

1. Laws, decrees and other decisions of state bodies, and activities of all other organizations and citizens should be in full conformity with the Constitution.
2. This Constitution of Mongolia shall enter into force at 12.00 hours on the 12 the of February of 1992, or at the hour of Horse on the prime and benevolent ninth day of Yellow Horse of the first spring month of Black Tiger of the year of Water Monkey of the Seventeenth 60-year Cycle.
Learn and Abide.

 
THE GREAT PEOPLE'S HURAL OF THE MONGOLIAN PEOPLE'S REPUBLIC
11.35 a. m. 13 January 1992
Ulaanbaatar

 

1924 оны 11 дүгээр сарын 26-ний өдөр
Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын анхдугаар Үндсэн хууль

Олноо өргөгдсөн гэдэг оны цолыг мөнхүү өдрөөс эхлэн Монгол Улсын 14 дүгээр он гэж халахаар тогтжээ.
Одоо Улсын Их Хурал анх удаа хуралдаж тийнхүү Засгийн газраас тогтсон явдлыг зөвшөөрөн батлаад, Бүгд Найрамдах ардын эрхтэй Монгол Улсын үндсэн хуулийг зохион баталж, дор жагсаан бичсэн тул энэхүү үндсэн хуулийг төв газрын ба орон нутгийн олон яамны эрх баригчдаас зарлан ухуулж бас олон албаны газар ил тавьж үзүүлбэл зохино.
Бас энэхүү үндсэн хуулийн гол тогтоолуудыг олон сургууль ба цэргийн ангид зааварлан сургах явдлыг Их Хурлаас Ардын засгийн газар даалган гүйцэтгүүлэхээр тогтов.

Бидний ардын эрхтэй хэмжээт цаазат улсыг тэргүүлж байсан богд Жавзандамба хутагт хаан олноо өргөгдсөний 14 дүгээр он 4 дүгээр сарын 17-ний өдөр нэгэнт таалал төгссөн учир мөнөөхөн 11-р онд олноор хувьсгал үүсгэн, гадаадын харгисуудаг харьяат орон нутгаас хөөн гаргаж, дотоодын эзэрхэг байдлыг устгаж нэгэнт зоригоо олон ард түмний ашиг тусад нийлүүлэхийн тулд, хувьсгалын ардын сонгон байгуулсан Засгийн Газраас:

НЭГ.  Богд хааны тамгыг Засгийн Газар шилжүүлэн залж хадгалах.

ХОЁР.  Харьяат улсад Бүгд Найрамдах Ардын Засгийг явуулж, да жунтан гэдэг Ерөнхий даргыг сонгохгүй, улсын бүх дээд эрхийг Улсын Бага хуралд ба мөн хурлаар сонгогдсон Засгийн газар хадгалах

ГУРАВ.  Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын засгийг явуулах их баярыг жил бүр 6 сарын шинийн 6-ний өдөр улсын баяртай хамтатган явуулах

ДӨРӨВ.  Олноо өргөгдсөн гэдэг оны цолыг мөнхүү өдрөөс эхлэн Монгол Улсын 14 дүгээр он гэж халахаар тогтжээ.
Одоо Улсын Их Хурал анх удаа хуралдаж тийнхүү Засгийн газраас тогтсон явдлыг зөвшөөрөн батлаад, Бүгд Найрамдах ардын эрхтэй Монгол Улсын үндсэн хуулийг зохион баталж, дор жагсаан бичсэн тул энэхүү үндсэн хуулийг төв газрын ба орон нутгийн олон яамны эрх баригчдаас зарлан ухуулж бас олон албаны газар ил тавьж үзүүлбэл зохино.
Бас энэхүү үндсэн хуулийн гол тогтоолуудыг олон сургууль ба цэргийн ангид зааварлан сургах явдлыг Их Хурлаас Ардын засгийн газар даалган гүйцэтгүүлэхээр тогтов.
 

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ

Монголын жинхэнэ ардын эрх чөлөөг илтгэн тунхаглах нь:

 

Нэгдүгээр зүйл. Бүх Монгол улсыг үүнээс хойш Бүгд найрамдах бүрэн эрхтэй Ард улс гэж улсын дээд эрхийг жинхэнэ ардад шилжүүлэн улсын аливаа хэргийг Улсын Их Хурал ба мөн хурлаар сонгогдсон Засгийн газраас гүйцэтгэн шийтгүүлэх явдлыг нийтээр сүсэглэн дагавал зохино.

Хоёрдугаар зүйл. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын зорилт бол хуучны эзэрхэг харгисын ёс суртлын үлдэгдлийг үндсээр устгаж, улс төрийн захиргааны явдлыг жинхэнэ ардын ёсонд нийлүүлж, шинэ ёсны Бүгд Найрамдах Улсын үндэс тулгуурыг бататган бэхжүүлнэ.

Гуравдугаар зүйл. Улс төрийн бүх хэргийг ард түмнээс удирдан гүйцэтгэх явдлыг хүндэтгэх ба дээр дурдсан ёсоор улсын үндсийг бататгахад гол болгон явуулбал зохих зүйлүүд нь:
1.    Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын хязгаарын дотор бүхий газар ба уурхай хийгээд ой мод, ус ба мөн тэдгээрийн баялгууд бол эрт цагаас нааш ард нийтийн хөрөнгө байсаар ирсэн зан сургаал нь чухам одоогийн ард улсын ёсонд нийлэлцэх тул энэхүү хөрөнгө бүрнээ ардын мэдэлд байвал зохих бөгөөд энэ тухай хувийн өмч байгуулж үл болно.
2.    Монголын 11 дүгээр оны хувьсгалаас цааш Монголын эрх баригчдын гадаадтай тогтсон гэрээ бичгүүд ба мөнгө зээлдсэн зүйлүүд бол гадаадаас хүчирхэн хүлээлгэсэн болох тул цөмийг устгасанд тооцно.
3.    Дотоод гадаадын эзэрхэг харгисын үеэс эхлэн зарим нэгэн хүн ба албаны газраас олны хөрөнгийг зааж, гадаадын эзэрхэг шунахай нартай хуйвалдан байгуулсан өр шир бол улсын болон ард олны аж ахуйд маш хорлолтой болох учир энэ 14 дүгээр онд Ардын Засгийн Газрын тогтсон ёсоор эл өрийн үлдэгдлийг бүрнээ төлүүлэхийг хэрэгсэхгүй болгон устгаж басхүү 11 дүгээр онд Засгийн газрын тогтсон ёсоор аль нэгэн этгээдийн байгуулсан өрийг ард олонд халдаан төлүүлэх суртлыг устгасан явдлыг батлав.
4.    Улсын аж ахуй ба эдийн засгийн бодлогыг чухал болгон тус улсаас эрхлэн удирдах ба басхүү гадаадтай харилцах худалдааг улсын онц эрх болгон авах нь ардын эрхийг мандуулах, мөн ардын эрхт засгийг бататгахад чухал нөхцөл болох тул цөм улсаас эрхэлбэл зохино.  
Үүнд тайлбарлах нь: Гадаад улстай харилцах худалдааг улсын онц эрх болгон авах явдлыг зүй зохисыг үзэж гүйцэтгэвэл зохино.
5.    Жинхэнэ ард түмний эрх чөлөөг бүрэн бүтнээр хамгаалах ба басхүү гадаад дотоодын харгис шунахай нарын эрх мэдэл хөгжих замыг таслан сэргийлэхийн тулд ардын хувьсгалт цэргийг байгуулахаас гадна улсын идэр залуу ардыг цэргийн эрдэмд боловсруулбал зохино.
6.    Тус улсын харьяат аливаа хүнийг шүтэх, итгэх явдалд бүрнээ эрх чөлөө олгохын тул шашны хэргийг улс төрийн хэргээс тусгаар байгуулж, шашин шүтлэгийн явдлыг өөр өөрийн дур сүсгээр болговол зохино.
7.    Элдэв хэргийн жинхэнэ ард түмнээр шүүмжлэх эрхийг хүндэтгэж тус улсаас аливаа хэвлэх, нийтлэх явдлыг бүрэн гүйцэтгүүлбэл зохино.
8.    Жинхэнэ ард түмний нийтээр хуралдах, цэнгэлдэх ба баяр үйлдэх явдлыг, тус улсаас тэдний хэрэглэх орон байшин элдэв хэрэглэл зэргийн бэлтгэн гүйцэтгүүлбэл зохино.
9.    Жинхэнэ олон ардын аливаа эвлэл хоршоо зэргийг байгуулах, эрх чөлөөг хүндэтгэх эл явдалд тус улсаас элдэв тусламж үзүүлбэл зохино.
10.    Жинхэнэ олон ардын аливаа эрдэм соёл гэгээрүүлэх замыг нээгдүүлэн, тус улсаас элдэв ухааны эрдэмд бүрнээ үнэ төлбөргүйгээр боловсруулах явдлыг гүйцэтгэвэл зохино.
11.    Тус улсын харьяат ард түмэнд угсаа, шашин, эрэгтэй эмэгтэй гэдэг ялгаваргүй нэгэн адил эрхийг эдлүүлбэл зохино.
12.    Тус улсыг олон ардын эрх ашгийг хүндэтгэн хамгаалахын тул хэрэв аль нэгэн хүн буюу хэсэг этгээд өөрийн эрхийг улсын явдалд хортойгоор хэрэглэх аваас тэдний эрхийг хязгаарлах буюу устгавал зохино.
13.    Ван, гүн, тайж нарын хэргэм зэрэг, аливаа хутагт хувилгаадын захирах тушаах ба ардын хөрөнгөнд холбогдох эрхийг устгавал зохино.
14.    Бүх дэлхийн жинхэнэ ард түмний зорилго нь одоогийн эзэрхэг хөрөнгөтний байдлыг үндсээр нь устгаж, нийгэм журамт ба эв хамт ёс журмыг эрмэлзэх тул бидний жинхэнэ ард улсаас гадаадтай харилцах засгийн бодлогыг бүх дэлхийн бага буурай улс ба хувьсгалт ард түмний ашиг тус, үндсэн зорилготой нийлүүлэн явуулбал зохино. Үүнд тайлбарлах нь: Мөн цагийн байдлыг хянаж ямар ч гадаад улстай харилцан найрамдаж болох боловч бидний улсын бүрэн эрхэд халдах этгээд бий ахул бүхий л хүчнээр эсэргүүцэн эгүүлбэл зохино.
 

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ
 
Улсын дээд эрхийг барих газрын тухай
 

Дөрөвдүгээр зүйл: Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын дээд эрхийг Улсын Их Хуралд хадгалах бөгөөд мөн хурлын чөлөө цагт улсын бага хуралд хадгалуулах ба бас мөн хурлын чөлөө цагт Бага Хурлын тэргүүлэгчид ба Засгийн Газрын дунд хадгалуулбал зохино.

Тавдугаар зүйл:  Улсын дээд эрхийг хадгалах газруудын эрхлэн шийтгэвэл зохих зүйлүүд нь:
1.    Гадаадтай харилцахад тус улсыг төлөөлөх ба мөн харилцах явдлыг эрхлэх улс төрийн ба худалдааны зэрэг хэргүүдийн тухай гадаадтай гэрээ бичиг тогтоох
2.    Тус улсын хил хязгаарыг өөрчлөх, байлдах, найрамдах явдлыг эрхлэх, мөн гадаадтай тогтоосон гэрээ бичгийг батлах
3.    Гадаад дотоодоос мөнгө урьдчилан зээлдэх, эл зүйлийн эх хүүг төлж дуусгах, мөн төлөх хугацааг сунгах ба гадаад мөнгө зээлүүлэх
4.    Гадаадтай харилцах худалдааны хэргийг удирдах, дотоод худалдааны явдлын тухай хэмжээ заавар тогтоох,
5.    Тус улсын ард олны аж үйлдвэрийн бодлогыг зохиох Концесс ба монополь гэдэг онц эрхийг олгох, өөрчлөх, устгах
6.    Аливаа зам тээвэр, цахилгаан мэдээ, шуудангийн явдлыг байгуулах
7.    Улсын цэргийн хүчнийг байгуулах удирдах
8.    Улсын орлого зарлагыг батлах, гэвчуур татварын зэрэг орлогын зүйлийг тогтоох
9.    Улсын мөнгөний үнийн хэмжээг тогтоох, мөнгөний тэмдэгт цаас зоос үйлдүүлэх
10.    Газар эдлэх нийтийн дүрмийг батлах, аймаг хошуудын нутгийн хил хязгаарыг байгуулах, дэлхийн баялгийг ашиглах, дүрэм заавар тогтоох
11.    Улсын шүүх таслах газруудын хэргийг явуулах дүрэм хэмжээ мөн иргэний ба эрүүгийн хууль зүйлийг тогтоох
12.    Ардыг гэгээрүүлэхийн тухай дүрэм хэмжээг тогтоох
13.    Хүний өвчин эмгэгийг анагаах засах сэргийлэх дүрэм хэмжээ тогтоох
14.    Аливаа хэмжээ жигнүүрийг тогтоох
15.    Улсын аливаа тоо бүртгэх явдлыг тогтоох

Зургадугаар зүйл:  Улсын үндсэн хуулийг өөрчлөх, батлах явдлыг гагцхүү Улсын Их Хурлаас эрхлэн шийтгэвэл зохино.
 

Улсын Их Хурлын тухай
 

Долдугаар зүйл: Улсын их хурал бол аймаг ба хот жич ардын цэргийн төлөөлөгчид хуралдах бөгөөд тоог төлөөлөгчид сонгох газрын хүн амын олон цөөнийг үзэж нэгэн жилийн хугацаагаар сонгоно.
Үүнд тайлбарлах нь:
1/ хэрэв ямарваа шалтгаанаар аймгийн хурал хуралдаж үл чадах нь бий аваас хошуудаас төлөөлөгчдийг томилон явуулна.
2/ Улсын их хурлын төлөөлөгчдийг сонгоход мөн улсын их хурлын төлөөлөгчийг сонгох дүрмийг баримталбал зохино.

Наймдугаар зүйл:  Улсын Их Хурлын тогтмол хурлыг Улсын Бага Хурлаас эрхлэн жил бүр нэгэн удаа хуралдуулбал зохино.

Есдүгээр зүйл:  Улсын Их Хурлын онц хурлыг Улсын Бага Хурлаас буюу Их Хурлын гишүүдийн гурван хувийн нэгэн хувь ба эсхүл харьяат улсын гурван хувийн нэгэн дээш тооны хүмүүс бүхий газруудын улсын их хурлын төлөөлөгчдийг сонгох эрхтэй хурлаас хуралдуулсугай гэж хүсвэл даруй хуралдуулна.

Аравдугаар зүйл:  Улсын Их Хурал нь гучин гишүүдийг сонгож Улсын бага хурлыг байгуулна.

Арваннэгдүгээр зүйл:  Улсын Бага Хурлын аливаа хэргийг улсын их хурлаас хянан байцаана.
 

Улсын Бага Хурлын тухай
 
Арван хоёрдугаар зүйл: Улсын Бага Хурал нь хууль дүрэм, тогтоол, тушаал гаргах, Засгийн Газар ба олон яам газруудыг хянан байцаах явдлыг ерөнхийлөн захирах, харьяат хурлын тэргүүлэгчид ба Засгийн Газрын эрхлэн шийтгэх зүйлүүдийн дүрмийг төлөвлөн тогтоох, Засгийн Газрын явуулах хэргүүдийн гол төлөвийг зааварлах, улсын үндсэн хууль ба мөн их хурлын тогтоолуудыг ёсоор гүйцэтгэх явдлыг эрхлэн шийтгэвэл зохино.
 
Арван гуравдугаар зүйл:  Улсын Бага Хурал нь нэгэн жилд хоёр удаагаас цөөнгүй хуралдвал зохино.
 

Арван дөрөвдүгээр зүйл:  Улсын Бага Хурлын онц хурлыг мөн хурлын тэргүүлэгчид буюу Засгийн Газрын ба эсхүл тус хурлын гишүүдийн гурван хувийн нэгэн хувиас хуралдуулсугай гэж хүсвэл даруй хуралдуулбал зохино.

Арван тавдугаар зүйл:  Улсын Бага Хурал нь үргэлж суух харьяат хурлын тэргүүлэгчдийн таван хүн ба Засгийн Газрыг нэгэн жилийн хугацаагаар тус тус сонгохоос гадна хэрэв чухал хэрэг тохиолдвол комиссыг сонговол зохино.

Арван зургадугаар зүйл:  Улсын Бага Хурал нь шийтгэсэн хэрэг ба явуулсан засгийн ерөнхий бодлого зэргийг улсын их хуралд илтгэн байцаавал зохино.

Арван долдугаар зүйл:  Улсын Бага Хурлын олон гишүүдийг тус улсын тэргүүлэгчид буюу эсхүл мөнхүү тэргүүлэгчдээс зөвшөөрлийг авч аливаа албан тушаалд явуулбал зохино.
Үүнд тайлбарлах нь: Бага Хурлын Тэргүүлэгчдээс тус хурлын гишүүдийн эрхийн тухай тусгай дүрэм тогтоовол зохино.

Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн тухай

Арван наймдугаар зүйл:  Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчил нь тус хурлыг жолоодно.

Арван есдүгээр зүйл:  Улсын Бага Хуралд хэлэлцэн шийтгэвэл зохих зүйлүүдийг бэлтгэн гүйцэтгэвэл зохино.

Хорьдугаар зүйл:  Аливаа хууль дүрмийн эхийг зохиож Бага Хуралд хэлэлцүүлбэл зохино.

Хорин нэгдүгээр зүйл:  Улсын Бага Хурлын тогтоолуудыг хэрхэн гүйцэтгэж байгааг хянавал зохино.

Хорин хоёрдугаар зүйл:  Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчид бол Засгийн Газрыг удирдан орон нутгийн ба аливаа хэргүүдийн тухай зохих газруудтай Засгийн Газраар уламжлуулан харилцах боловч онц чухал хэрэг тохиолдвол шууд харилцах болно.

Хорин гуравдугаар зүйл:  Аливаа ял хэлтрүүлэх, хөнгөрүүлэх явдлыг эрхлэн шийтгэвэл зохино.      

Хорин дөрөвдүгээр зүйл:  Бага Хурлын Тэргүүлэгчид нь тус хурлын чөлөө цагт аливаа дүрэм хэмжээ батлах ба басхүү засгийн газрын тогтоолын дотроос татгалзалтай зүйл бий аваас эгүүлэн залруулах буюу эсхүл түдгэлзүүлэн дараагийн бага хуралд оруулж таслан тогтоолгохоос гадан яамны сайдуудыг сонгох огцруулах хэргийг эрхэлбэл зохино.

Хорин тавдугаар зүйл:  Бага Хурлын Тэргүүлэгчид нь Засгийн Газрын хооронд үл тохирох буюу  Засгийн Газарт гомдсон хэрэг гарвал хянан шийтгэвэл зохино.

Хорин зургадугаар зүйл:  Бага Хурлын Тэргүүлэгчид нь аливаа шийтгэсэн хэргээ тус хуралд тайлбарлан илтгэж хянан байцаалгавал зохино.

Засгийн Газрын тухай
 

Хорин долдугаар зүйл:  Засгийн Газар бол тус улсыг ерөнхийлөн захирах газар мөн бөгөөд гишүүд нь ерөнхий сайд, жинхэнэ орлогч сайд, бүх цэргийн ба эдийн засгийн зөвлөлийн тэргүүлэгчид, бүх цэргийн жанжин улсын хянан байцаагч, дотоод гадаад цэрэг, санхүү, аж үйлдвэр, шүүх, ардыг гэгээрүүлэх яамны сайдууд болно.

Хорин наймдугаар зүйл:  Засгийн Газар нь тус газрын эрхлэн шийтгэх зүйлүүдийн дүрэмд тусгагдсан аливаа хэргийг гүйцэтгэн явуулбал зохино.
 

Эдийн Засгийн Зөвлөлийн тухай
 

Хорин есдүгээр зүйл:  Тус улсын аливаа аж ахуй, эдийн засгийн бодлогыг ерөнхийлөн эрхлүүлэхийн тухай Засгийн Газрын дэргэд тусгай дүрмийн ёсоор эдийн засгийн зөвлөлийг байгуулбал зохино.
 

ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ

Нутгийн захиргааны тухай

 

Гучдугаар зүйл:  Нутгийн захиргааны хууль, дүрмийн ёсоор аймаг, хошуу, сум, баг, арван гэр хүртэл олон хотын газар, орон нутгийн хурал байгуулбал зохино.

Гучин нэгдүгээр зүйл:  Нутгийн хурал нь аливаа аж ахуй ба албаны хэргүүдийг гүйцэтгэн явуулахаар өөрсдийн дундаас аймаг, хошуу, сум, баг, арван гэрийн аливаа хэрэг явдлыг гүйцэтгэх захиргааны газрыг сонгон байгуулбал зохих бөгөөд мөн албан хаагчдыг нэгэн жилийн хугацаагаар сонговол зохино.

Гучин хоёрдугаар зүйл:  Дээр дурдсан аливаа захиргааны газрууд тус тусын орон нутгийн хуралд хянан байцаагдвал зохино.

Гучин гуравдугаар зүйл:  Аймаг, хошуу, сум, баг, арван гэрийн хурал ба захиргааны газруудын эрх хэмжээ харилцах зэрэг явдлыг нутгийн захиргааны дүрэмд заасан ёсоор гүйцэтгэн явуулбал зохино.
 

ДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ

Сонгох, сонгогдох эрхийн тухай
 

Гучин дөрөвдүгээр зүйл:  Улсын Их, Бага Хурал ба нутгийн хурлуудад төлөөлөгчдийг сонгох ба мөн төлөөлөгчдөд сонгогдох эрхийг эдэлбэл зохих тус улсын харьяат эр эм хамаагүй хэн боловч сонголт үйлдэх өдөр арван найман нас  хүрэгсэд нь /нэг/ өөрийн хүчнийг үнэлэх буюу хувийн ажил хийж амьдрагчид /хоёр/ ардын хувьсгалт цэрэг болно.

Гучин тавдугаар зүйл:  Аливаа хурлын төлөөлөгчдийг сонгох ба  төлөөлөгчдөд сонгогдох эрхгүй хүмүүс нь:
1.    Ямагт ашгийг эрмэлзэх, бусдыг зарж амьдрагчид
2.    Ямагт бусдыг хөлслөн зарах ба хөрөнгө орлого зэргийн үржлээр амьдрагч жинхэнэ худалдааны ба мөнгө хүүлэгчид
3.    Урьдын ван, гүн ба хутагт хувилгаад, жич орон хийдэд үргэлж суух санваартан лам нар
4.    Солиорсон ба ухаан эвдэрсэн бөгөөд зохих газраас шинжлэн батлагдагсад
5.    Эд хичээх зэргээр нэрийг гутаах явдлыг үйлдэж зарга шүүх газраас ял шийтгэгдэгсэд болно.

Гучин зургадугаар зүйл:  Сонголтыг үйлдэх ба түүнийг хянан байцаах, сонгох зэргийг сонголтын тусгай дүрмийг баримталж шийтгэвэл зохино.
 

ТАВДУГААР БҮЛЭГ

Улсын орлого зарлагын эрхийн тухай

 

Гучин долдугаар зүйл:  Тус улсын аливаа орлого зарлагыг бүх улсын төсөвлөсөн дансанд нэгтгэвэл зохино.

Гучин наймдугаар зүйл:  Улсын бүх орлого, зарлагын төсөвлөсөн дансыг Улсын Их Хурлаас буюу онц хэрэг учир тохиолдвол Улсын Бага Хуралд  мэдүүлэн батлуулбал зохино.

Гучин есдүгээр зүйл:  Улсын бүх орлого, зарлагын төсөвлөсөн дансыг уул орлого зарлагыг хэрэглэх жилийн наана 2 сарын урьдаас зохиож дээд газар мэдүүлэн батлуулбал зохино

Дөчдүгээр зүйл:  Хэрэв төсөвлөсөн жилийн эхэн хүртэл улсын орлого зарлагын дансыг үл баталбал батлахын наана засгийн газраас өнгөрсөн жилийн орлого зарлагын дансыг баримталж хэрэглэвэл зохих боловч төсөвлөсөн жилийн дөрвөн сараас цааш хэтрүүлж үл болно.

Дөчин нэгдүгээр зүйл:  Ямарч зүйлд хэрвээ улсын данснаа оруулж үл батлагдсан буюу эсхүл тусгаж дүрэм гаргасан нь бус бол улсын сангаас гаргаж үл болно.

Дөчин хоёрдугаар зүйл:  Улсын орлого зарлагын дансаар тавьж олгосон зүйлийг уг зориулсан зүйлд шууд зарах ба нэгэнт батлагдсан төсөвлөлийн доторхи зүйл ангиар ялгаварлан хэтрүүлэхгүй зарахаас гадна Засгийн Газраас тусгай тогтсон зүйлгүй бол бусад зүйлд хэрхэвч зарж үл болно.

Дөчин гуравдугаар зүйл:  Улсын Их буюу Бага Хурлаас ямар зүйлийн орлого татвараас аль зүйлийг бүх улсын орлого зарлагын төсөвлөсөн данснаа оруулах ба ямар зүйлийг нутгийн захиргааны зарлагад хэрэглэвэл болох явдлыг ялган салгаж тогтооно.

Дөчин дөрөвдүгээр зүйл:  Улсын бүх зардлыг сангаас тавин гүйцэтгэхээс гадна орон нутгийн захиргааны газрууд нь төв засгийн газраас тогтоон зарласан дүрмийг баримталж харьяат ардаас татварлан авч нутгийн зохих зүйлд таацуулан хэрэглэвэл зохино.

Дөчин тавдугаар зүйл:  Орон нутгийн албан газруудаас орон нутгийн зарлагыг төсөвлөхдөө сар ба нэгэн жилээр данс үйлдвэл зохихоос гадна сумын төсөвлөсөн дансыг хошууны тамгын газраас баталж аймгийн төсөвлөсөн дансыг засгийн газраас баталж, хошууны төсөвлөсөн дансыг аймгийн яамнаас бүх улсын орлого зарлагын дансанд багтааж 6 сар ба нэгэн жилийн хугацаагаар батлуулбал зохино.

Дөчин зургадугаар зүйл:  Улсын төсөвлөсөн дансанд  үл орсон буюу орсон боловч үл гүйцэлдэх бөгөөд бүх улсын орлогод хэрэглэх учир тохиолдвол нэмэгдүүлэн шийтгэх явдлыг орон нутгийн захиргаа нь зохих явдлын яаманд мэдүүлэн шийтгүүлбэл зохино.

ЗУРГАДУГААР БҮЛЭГ

Улсын тамга ба сүлд тэмдэг, туг далбаа гурвын тухай

Дөчин долдугаар зүйл:  Улсын Их Хурлаас дараалан Засгийн Газар, олон явдлын яам, албаны газруудын тамгыг цөм дөрвөлжин бөгөөд нүүрийн дундад соёмбо гэдэг эрхэм үсэг, түүний хоёр этгээдэд уул газрын нэр сэлтийг үйлдүүлэн гүйцэтгүүлбэл зохино.

Дөчин наймдугаар зүйл:  Улсын сүлд тэмдэгт дээр дурдсан соёмбо үсэг, түүний доод этгээдэд бадамлянхуа цэцгийн зураг бүхий сүлд тэмдэг хэрэглэн явуулбал зохино.

Дөчин есдүгээр зүйл:  Улсын туг далбааг улаан өнгөтэй бөгөөд дундад нь улсын сүлд тэмдгийг оруулан үйлдүүлж гүйцэтгүүлбэл зохино.

Тавьдугаар зүйл:  Тус улсын их, бага хурлыг Улаанбаатар хотод хуралдуулан байвал зохино.

ХУРЛЫН ДАРГА
ДЭД ДАРГА
НАРИЙН БИЧГИЙН ДАРГА

Монгол улсын 14 дүгээр он 10 сарын 30 бөгөөд аргын улирлын 11 дүгээр сарын 26-ний өдрийн үдийн хойд цаг 4 цаг 17 минутанд энэхүү Үндсэн хуулийг Улсын анхдугаар Их Хурлын 14 дүгээр тогтоолын 1 дүгээр зүйлд батлав .
 



1940 оны 6 дугаар сарын 30-ны өдөр
Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Үндсэн Хууль (2 дугаар)


Нэгдүгээр зүйл:
Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс бол эзэрхэг түрэмгий ба феодалын дарлалыг устгасан /малчин, ажилчин, сэхээтэн/ хөдөлмөрчдийн тусгаар тогтносон бөгөөд цаашид нийгэм журамд давшин орохын тулд тус орныг хөрөнгөтний бус замаар хөгжүүлэх явдлыг хангагч улс мөн.

 

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ

Нийгмийн байгууламж

Нэгдүгээр зүйл: Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс бол эзэрхэг түрэмгий ба феодалын дарлалыг устгасан /малчин, ажилчин, сэхээтэн/ хөдөлмөрчдийн тусгаар тогтносон бөгөөд цаашид нийгэм журамд давшин орохын тулд тус орныг хөрөнгөтний бус замаар хөгжүүлэх явдлыг хангагч улс мөн.

Хоёрдугаар зүйл: Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын улс төрийн үндэс бол феодалын байгууллыг унагааж ард түмэн, улс төрийн эрхийг байлдан олж, феодалууд /хан ван, гүн тайж, хутагт хувилгаад/-аас өргөн олон ард түмэнд учруулж байсан улс төр, эдийн засгийн дарлал мөлжлөг, эрх ямба болон дур зоргын эзэрхлийг устгасны үрээр өсч бэхэжсэн хөдөлмөрчдийн депутатын /ардын төлөөлөгчдийн/ хурлууд мөн.

Гуравдугаар зүйл. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсад засгийн бүх эрх хөдөлмөрчдийн депутатын хурлаар уламжлагдан хот, хөдөөгийн хөдөлмөрчдийн мэдэлд байна.

Дөрөвдүгээр зүйл: Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс хөрөнгөтний бус замаар хөгжиж цаашид нийгэм журамд шилжин орох явдал бол Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын аж ахуй соёл, нийгэмлэгийн аж байдлыг улсын төлөвлөгөөний үндсэн дээр өөрчлөн зохихо явдлын биелэлтээр хангагдах, үүнд тухайлбал:

Ардын хөдөлмөрч аж ахуйг бүхий л аргаар хөгжүүлэн сайжруулахад улсаас тэтгэх, хөдөлмөрчин ардуудын сайн дурын хамтарсан нэгдлүүдэд улсаас туслах хийгээд машинаар өвс хадах, морин станцуудыг хөгжүүлэх, тус улсын дотор мал аж ахуй, аж үйлдвэр, харилцаа холбоо, тээвийг хөгжүүлэх явдлуудаар хангагдана.

Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын ардын аж ахуйн хөгжилт нь нийгмийн баялгийг нэмэгдүүлэх, хөдөлмөрчдийн аж амьдрал, соёл боловсролыг ухралтгүйгээр өрнүүлэх, үндэсний тусгаар тогтносон байдал ба улс орны батлан хамгаалах хүчнийг бэхжүүлэх явдлын тусад тохируулан биелүүлнэ.

Тавдугаар зүйл: Бүх газар, ой мод, ус, тэдгээрийн баялаг, улсын үйлдвэр /фабрик, завод, нийт уурхай, алт боловсруулах явдал/ зэрэг төмөр замын ба ус агаарын тээвэр, холбооны хэрэгсэл, банк, сангийн аж ахуй, мал аж ахуйн машинт станцууд бол улсын өмч буюу ард түмний хөрөнгө мөн.

Зургадугаар зүйл: Ард иргэдээс мал ба хөдөө аж ахуйн багаж зэвсэг хийгээд үйлдвэрлэлийн бусад багаж зэвсэг, түүхий эд, мөн боловсруулсан үйлдэхүүн, орон сууц, хашаа, барилга, гэр хогшил, орлого зэргийг өмчлөх эрх ба түүнчлэн хувийн өмчийг өмчлөх эрхийг хуулиар хамгаална.

Долдугаар зүйл: Хоршоолсон байгууллага, хөдөө аж ахуйн нэгдлийн нийгэмчилсэн тоноглол, хөрөнгө хогшил, мал, багаж, хэрэгсэл, мөн тэдгээрийн боловсруулж байгаа үйлдэхүүн, нийтийн барилга нь эдгээр хоршооллын байгууллага, хөдөө аж ахуйн нэгдлийн нийтийн өмч мөн.

 Наймдугаар зүйл: Газар бол улсын өмч буюу нийт ардын хөрөнгө болох тул ард иргэн ба хөдөлмөрчдийн сайн дурын нэгдлүүдэд бэлчээр буюу тариалангийн газрыг төлбөргүйгээр олгоно.

Есдүгээр зүйл: Шударга бөгөөд үнэнчээр хөдөлмөрлөх хөдөлмөр бол Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын ардын аж ахуйг хөгжүүлэн, хөдөлмөрчин олны аж байдлыг бэхжүүлэх явдлын үндэс бөгөөд хөдөлмөрийн чадвар бүхий ард нэг бүрийн хүндэт үүрэг мөн болно.

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ

Засаг төрийн байгууламж

Нэгдүгээр зүйл. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын өмнөөс засгийн дээд эрх ба улсын захиргааны дээд газруудын эрхлэх хэрэг нь:

  1. Олон улсын харилцах явдалд харьяат улсаа төлөөлөх, ба бусад улсуудтай гэрээ байгуулах хийгээд батлах
  2. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын дотоод бодлого ба түүний аж ахуй, соёл боловсролын ажил хэргийг хөгжүүлэх явдлыг ерөнхийлөн удирдах
  3. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын батлан хамгаалах явдлыг байгуулж, Зэвсэгт хүчнийг удирдах хийгээд тусгаар тогтносон байдлыг хадгалах
  4. Улсын хил хязгаарыг тогтоох ба өөрчлөх
  5. Байлдах ба найрамдах асуудлууд
  6. Үндсэн хуулийн биелэлтийг хянах
  7. Улсын засаг захиргааны хуваарийг тогтоох
  8. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын доторхи яс үндэстнүүдийн улс төр, аж ахуй, соёл боловсролын хөгжилтийг тэдгээрийн үндэсний онцлог байдалтай тохируулан хангах
  9. Гадаадын худалдааг улсын онц эрх /монополь/  болгон явуулах ба дотоодын худалдааны явдлыг удирдах
  10. Улсыг аюулгүй байлгах явдал ба ард иргэний эрх ёс журмыг баримтлах
  11. Улсын ардын аж ахуйн төлөвлөгөөг батлах
  12. Мөнгө ба зээллэгийн явдлыг удирдах , улсын орлого зарлагын төсвийг батлах, албан татвар хийгээд орлогыг тогтоох
  13. Улсын банк, аж үйлдвэр, хөдөө аж ахуй, худалдааны газар, албан газруудыг захирах
  14. Улсын ба түүнчлэн нийгмийн аюулаас хамгаалах ажлыг байгуулах
  15. Гадаадтай байгуулах зээллэгээс батлах ба дотоодын зээллэгээг гаргах
  16. Тээвэр ба холбоо харилцааны газруудыг удирдах
  17. Тус улсын байгалийн баялгийг хамгаалах ба ашиглах, газар шороо ой мод ус бэлчээр ба түүний баялгийг ашиглах
  18. Мал аж ахуй ба газар тариаланг хөгжүүлэх ажлыг зохион байгуулж удирдах
  19. Жин хэмжүүрийн журмыг тогтоох
  20. Улсын тоо бүртгэл, тайланг зохион байгуулах
  21. Улсын орон сууц ба нийлсэн аж ахуй болон барилга хийгээд хотын байдлыг сайжруулах зам барилгыг удирдах
  22. Улс ардын соёл боловсрол, эрүүл мэндийг хамгаалах хэрэг ба шинжлэх ухаан биеийн тамирын байгууллагуудыг удирдах
  23. Шүүх прокурорын байгууллагуудыг удирдах
  24. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын одон тэмдэг хүндэт үнэмлэх цол шагнах
  25. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын ард иргэний тухай хууль гаргах
  26. Өршөөл уучлал үзүүлэх тухай тогтоол гаргах

Арван нэгдүгээр зүйл:  Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс бол Төв, Хэнтий, Чойбалсан, Дорноговь, Өмнөговь, Өвөрхангай, Завхан, Ховд, Хөвсгөл, Булган, Увс, Говь-Алтай, Баян-Өлгий, Сүхбаатар, Дундговь, Баянхонгор аймгууд ба Улаанбаатар хотоор бүрэлдэнэ.

Арван хоёрдугаар зүйл:  Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын аймаг хотууд нь засаг захиргаа нутаг дэвсгэрийн талаар сум, баг, хороо, хорьдоос бүрэлдэнэ.

ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ

Улсын Их Хурал

Арван гуравдугаар зүйл: Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын төрийн эрхийг барих дээд газар нь Улсын Их Хурал мөн.

  Арван дөрөвдүгээр зүйл:   Улсын Их Хурлыг 3500 хүн тутмаас нэжгээд депутатаар бодож, сонгуулийн тойргуудаар Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын ард иргэд сонгоно.

Арван тавдугаар зүйл: Улсын Их Хурлыг дөрвөн жилийн хугацаагаар сонгоно.

Арван зургадугаар зүйл: Улсын Их Хурлаар дангаар эрхлэх хэргүүд нь:

1.   Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын үндсэн хуулийг батлах ба өөрчлөх

2.   Гадаад дотоодын улс төрийн бодлогын талаар үндсэн зарчим ба арга хэмжээнүүдийг тогтоох

3.   Бага хурлын гишүүдийг сонгох. /БНМАУ-ын 9-р их хурлын 1949-9-12-ны өдрийн тогтоолоор Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулан шинэчлэн найруулсан тул энэ зүйл хүчиншгүй болсон/

Арван зургадугаар зүйл: Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Улсын Их Хурлын бүрэн эрхийн хугацаа дууссанаас хойш хоёр сарын дотор Улсын Их Хурлын Тэргүүлэгчид улсын шинэ сонгогдох Их Хурлын сонгуулийг зарлан тогтоох болно.

4.   Арван долдугаар зүйл:  Улсын Их Хурлын завсар Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын засгийн дээд эрхийг Улсын Бага Хурал барина.  /БНМАУ-ын 9-р их хурлын 1949-9-12-ны өдрийн тогтоолоор Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулан шинэчлэн найруулсан тул энэ зүйл хүчиншгүй болсон/

Арван долдугаар зүйл: Шинэ сонгогдсон Улсын Их Хурлыг улсын түрүүчийн Их Хурлын тэргүүлэгчид, сонгууль явуулсан өдрөөс хойш хоёр сарын дотор зарлан хуралдуулна.

ДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ

Бага Хурал ба Бага Хурлын Тэргүүлэгчид

Арван наймдугаар зүйл:  Бага хурлыг Их Хурлаас хүн амын 10000 хүн тутмаас нэг гишүүнээр хэмжээ тогтоон 3 жилийн хугацаагаар сонгоно.

Арван есдүгээр зүйл: Бага хурлын эрхлэх хэргүүд нь:

1.   Улсын Их Хурлыг зарлан хуралдуулах

2.   Сайд нарын зөвлөлийг байгуулах, шинээр байгуулагдсан яамд ба улсын төвийн байгууллагуудыг батлах, өөрчлөх, хэргийг эрхэлнэ.

3.   Шалтгаан тохиолдвол Сайд нарын Зөвлөлийн тогтоол ба тушаалыг хүчингүй болгоно.

4.   Бага хурлын чөлөө цагт бага хурлын тэргүүлэгчдээс гаргасан хууль дүрмүүдийг батлах

5.   Улсын орлого зарлагыг хянах ба батлах

6.   Бага хурлын тэргүүлэгчдийн ба Сайд нарын Зөвлөлийн илтгэлүүдийг сонсох ба улс төр, аж ахуй, соёл боловсролын байгууллагуудын асуудлуудыг хянан хэлэлцэх  

7.   БНМАУ-ын дээд шүүхийг томилох

8.   БНМАУ-ын прокурорыг томилох

Хорьдугаар зүйл:  Бага хурлын тогтмол хурлыг жилд нэг удаа зарлан хуралдуулна. Тогтмол бус онц бага хурлыг Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн хувийн санаачлагаар ба түүнчлэн бага хурлын гишүүдийн гуравны нэг хувиас доошгүйгийн шаардлагаар зарлан хуралдуулна.

Хорин нэгдүгээр зүйл:  Бага хурал нь өдөр тутмын байнгын ажлыг эрхлүүлэхээр өөрийн гишүүдийн дотроос долоон тэргүүлэгчдийг сонгох, үүнд:  дарга, даргын орлогч, нарийн бичгийн дарга ба дөрвөн гишүүн байна.

Хорин хоёрдугаар зүйл:  Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчид бол бага хурлын члөө цагт улсын засгийн дээд байгууллага мөн болно.

Хорин гуравдугаар зүйл:  Бага Хурлын Тэргүүлэгчид нь:

1/ БНМАУ-ын  үндсэн хуулийг ажил хэрэг дээр биелүүлэх, улсын их ба бага хурлын тогтоолуудын гүйцэтгэлд хяналт тавих

2. Бага хурлыг зарлан хуралдуулах

3. Бага хурлын гишүүдийг сонгох

4/ Бага хурлаас батлах хүртэл шинэ хуулийг гаргах ба дагаж шийтгүүлэн байгаа хуулиудад тайлбар өгөх

5/ Шалтгаан тохиолдвол Сайд нарын Зөвлөлийн тогтоолыг зогсоох ба тэдгээрийг өөрчлөх тухай саналыг бага хуралд оруулан тогтоолгох

6/ Дараагийн бага хуралд оруулан батлах хүртэл Сайд нарын Зөвлөлийн ерөнхий сайдаас оруулан ирүүлснээр зарим яамдын сайдбг ажлаас нь чөлөөлөх ба томилох

7/ Ялын өршөөл үзүүлэх тухай тогтоол гаргах ба уучлах эрхийг биелүүлэх

8/ БНМАУ-ын одон тэмдэг ба хүндэт үнэмлэх хийгээд алдар цолор шагнах

9/ Гадаад улсаас тус улсад суухаар томилогдсон дипломат төлөөлөгчдийн итгэмжлэх бичиг ба татагдсан бичгийг тус тус хүлээн авах

10/ БНМАУ-аас гадаад улсуудад суух бүрэн эрх барих төлөөлөгчдийг томилох ба татах

11/ Бусад улсуудтай байгуулсан гэрээ бичиг ба хэлэлцээг батлах

12/ Бага хурлын чөлөө цагт хэрэв БНМАУ-д дайнаар довтлох буюу усвуд харилцан туслалцаж дайран довтлогчдоос хамгаалахаар олон улсын хооронд тогтоосон гэрээний үүргийг гүйцэтгэх учир тохиолдвол бага хурал нь дайн бүхий байдлыг зарлах

13/ Цэргийг нийтээр буюу заримыг дайчлах явдлыг зарлах

14/ БНМАУ-ын харьяат болгон авах явдлыг биелүүлэх

15/ Шалтгаан тохиолдвол орон нутгийн хурлуудын тогтоолуудыг хүчингүй болгоно.

Хорин дөрөвдүгээр зүйл:  Бага Хурлын Тэргүүлэгчид нь өөрийн бүх аижл явууллагын тухай тайлан илтгэлийг бага хуралд гаргана.

Хорин тав дугаар зүйл:  Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга нар нь бага хурал дээр дагалдах ба түүний дотоод журмыг эрхлэх

Хорин зургадугаар зүйл:  Бага Хурлын гишүүдийг бага хурлын буюу мөн бага хурлын чөлөө цагт Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн зөвшөөрөлгүйгээр хуулийн хариуцлагад татах буюу баривчлан авч үл болно.

/БНМАУ-ын 9-р Их Хурлын 1949-09-12-ны өдрийн тогтоолоор Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулан шинэчлэн найруулсан тул 18-26-р зүйлүүд хүчингүй болсон.

 Арван наймдугаар зүйл:  Улсын Их Хурлын ээлжит чуулганыг жил тутам нэгэн удаа хуралдуулна. Улсын Их Хурлын ээлжит бус чуулганыг Улсын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн санаачлагаар буюу  депутатуудын гуравны нэгээс доошгүйн шаардлагаар хуралдуулна.

Арван есдүгээр зүйл: Улсын Их Хурал тус их хурлын дарга, түүний хоёр орлогчийг сонгоно. Дарга нь Улсын Их Хурлын өдөр тутмын хуралдааныг удирдах ба түүний дотоод журмыг эрхэлнэ.

Хорьдугаар зүйл:  Улсын Их Хурал Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Их Хурлын депутатын бүрэн эрхийг шалгах мандатын комисс түүнчлэн гадаад хэргийн комисс, хуулийн төлөвлөгөөг боловсруулах комисс, төсвийн комиссыг тус тус сонгоно.

Хорин нэгдүгээр зүйл: Улсын Их Хурал тус Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга ба нэг орлогч, нарийн бичгийн дарга, Улсын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн гишүүн дөрвийн бүрэлдэхүүнтэйгээр Улсын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийг сонгоно.

Хорин хоёрдугаар зүйл: Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын хууль тогтоох эрх нь гагцхүү  Улсын Их Хуралд байна.

Хорин гуравдугаар зүйл: Энэ Үндсэн хуулийн 10 дугаар зүйлд дурдсан  Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын бүх эрхийг биелүүлэхдээ Улсын Их Хуралд захирагдсан засаг төрийн ба удирдан захирах харьяа дорд байгууллагуудын эрх мэдэлд тэдгээр эрхнүүдээс үндсэн хуулийн ёсоор үл хамаарахыг нь Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Их Хурлаас эрхлэн биелүүлнэ. Тухайлбал Улсын Их Хурал бол:

а/  Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Үндсэн хуулийг батлах ба өөрчлөх

б/ Гадаад дотоодын улс төрийн бодлогын талаар үндсэн зарчим, арга явууллагыг тогтооно.

в/  Улсын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийг сонгоно

г/ Сайд нарын Зөвлөлийг байгуулах, шинээр байгуулагдсан яамдыг батлах, байгаа яамд хийгээд төрийн удирдах захирах төв газруудыг өөрчлөн байгуулна.

д/ Улсын Их Хурлын чөлөө цагт Улсын Их Хурлын Тэргүүлэгчдээс гаргасан бөгөөд Улсын Их Хуралд батлуулбал зохих зарлигуудыг батална.

е/ Уучлал үзүүлэх явдлыг нийтэлнэ.

ж/ Тус Бүгд Найрамдах Улсын ардын аж ахуйн төлөвлөгөөг хянан үзэж батална. Улсын төсөв, түүний гүйцэтгэлийн тухай тайланг батална.

Хорин дөрөвдүгээр зүйл:  Аливаа хуулийг Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Их Хурлын ер олонхийн саналаар зөвшөөрсөн байвал баталсанд тооцно.

Хорин тав дугаар зүйл: Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Их Хурлаар баталсан хуулиудыг  Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга, нарийн бичгийн даргын нарын үсэгтэйгээр нийтэлнэ.

Хорин зургадугаар зүйл: Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Их Хурал нь хэрэгтэй гэж үзвэл ямар ч асуудлын талаар сөрдөн байцаах ба шалган байцаах комиссыг томилон байгуулна. Бүх албан газар, албан тушаалын хүмүүс тэдгээр комиссын шаардлагыг биелүүлэх ба хэрэглэх материал бичиг баримтыг нийлүүлэн өгөх үүрэгтэй.

Хорин долдугаар зүйл:  Улсын Их Хурлын депутатаас албан тушаалын хүмүүст тавьсан асуултын хариуг тав хоногийн дотор өгөх үүрэгтэй. Үүнд: Шалгавал зохих асуудлын талаар бол нэг сараас хэтрэхгүй хугацааны дотор хариуг өгөх ёстой.

ДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ

Улсын Их Хурлын Тэргүүлэгчид

Хорин наймдугаар зүйл: Улсын Их Хурлын Тэргүүлэгчид бол Улсын Их Хурлын чуулганы чөлөө цагт засаг төрийн эрхийг барих дээд газар мөн.

Хорин есдүгээр зүйл: Улсын Их Хурлын Тэргүүлэгчид нь:

а/ Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Үндсэн хууль ба аливаа хуулийг хэрэгжүүлэн биелүүлэх явдалд хяналтыг тавина.

б/ Улсын Их Хурлын сонгуулийг тогтоон явуулна.

в/ Улсын Их Хурлын чуулганыг зарлан хуралдуулна.

г/ Дагаж шийтгүүлэн байгаа хуулиудад тайлбар өгнө. Мөн зарлигуудыг гаргана. Үүнд тэдгээрийн хэрэгтэйг нь Улсын Их Хуралд дараагаар оруулан батлуулна.

д/ Ард нийтийн саналыг асуух явдлыг гүйцэтгэнэ.

е/  Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Сайд нарын Зөвлөл ба орон нутгийн хөдөлмөрчдийн депутатын хурлаас хуульд үл тохирох тогтоол захирамжийг гаргавал хүчингүй болгоно.

ж/ Улсын Их Хурлын чуулганд дараа оруулан батлуулахаар Сайд нарын Зөвлөлийн даргын саналаар сайд нарыг тушаалаас нь чөлөөлөх ба томилно.

з/ Өршөөх эрхийг биелүүлнэ.

и/ Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын одон медалиудыг тогтоох ба Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын хүндэт ба цэргийн болон бусад цолыг олгоно.

к/ Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Сайд нарын Зөвлөлөөс оруулан ирснээр Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын одон медалиар шагнагдах ба Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын хүндэт цолыг олгоно.

л/ Гадаад улсаас тус улсад суухаар томилогдон ирсэн дипломат төлөөлөгчдийг итгэмжлэх буюу эгүүлэн татах жуух бичгийг хүлээн авна.

м/ Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсаас гадаад улсад суух бүрэн эрхт төлөөлөгчдийг томилох ба эгүүлэн татна.

н/ Бусад улстай байгуулсан гэрээ хэлэлцээрийг батална.

о/ Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсыг цэргийн хүчээр халдан довтлоход буюу түүнчлэн олон улсын гэрээний үүргийг зайлшгүй биелүүлэх хэрэг тохиолдвол Улсын Их Хурлын чуулганы чөлөө цагт дайны байдлыг зарлана.

п/ Нийтийн буюу хэсэглэсэн дайчлалыг зарлана

р/ Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын харьяат ард иргэн болгон авах явдлыг эрхэлнэ.

Гучдугаар зүйл: Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Их Хурлын Тэргүүлэгчид нь шинэ сонгогдсон Улсын Их Хурлаар Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Их Хурлын шинэ тэргүүлэгчийг байгуулах хүртэл бүрэн эрхээ хадгална.

Гучин нэгдүгээр зүйл: Улсын Их Хурлын Тэргүүлэгчид, өөрийн бүх үйл ажиллагааны талаар Улсын Их Хурлын өмнө тайлагнана.

Гучин хоёрдугаар зүйл: Улсын Их Хурлын депутатыг Улсын Их Хурлын зөвшөөрөлгүйгээр буюу Улсын Их Хурлын чуулганы чөлөө цагт түүний тэргүүлэгчдийн зөвшөөрөлгүйгээр шүүхий хариуцлагад татах буюу баривчлан хорьж үл болно.

ТАВДУГААР БҮЛЭГ

Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Сайд нарын Зөвлөл

Гучин гуравдугаар зүйл:  БНМАУ-ын засаг төрийн гүйцэтгэн захирах дээд газар нь БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөл мөн.

Гучин дөрөвдүгээр зүйл:  БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөл бол Улсын Их Хурлын өмнө ба түүний чуулганы чөлөө цагт Улсын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн өмнө өөрийн ажиллагааг хариуцах ба тайлагнана.

Гучин тавдугаар зүйл: БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөл , дагаж шийтгүүлэн байгаа хуулиудыг  баримталж, тэдгээрийг биелүүлэн гүйцэтгэхийн тулд тогтоол, тушаалуудыг гаргах ба тэдгээрийн гүйцэтгэлийг шалгана.

Гучин зургадугаар зүйл: БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлөөс гаргасан тогтоол, тушаалуудыг БНМАУ-ын бүх нутаг дэвсгэр дотор заавал дагаж биелүүлбэл зохино.

Гучин долдугаар зүйл: БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөл бол

1. БНМАУ-ын яамд ба харьяалагдах бусад байгууллагуудын ажил хэргийг нэгтгэн жолоодно.

2. Ардын аж ахуйн төлөвлөгөө, улсын ба орон нутгийн орлого зарлагын төсвийг биелүүлэх хийгээд албан татвар, зээллэгээний явдлыг биелүүлэх тухай арга хэмжээнүүдийг гүйцэтгэнэ.

3. Гадаад улстай харилцах явдлын ерөнхий удирдлагыг биелүүлэн гүйцэтгэнэ.

4. Батлан хамгаалалт ба тус улсын Зэвсэгт хүчний байгуулалтанд ерөнхий удирдлагыг өгч гүйцэтгэх, цэргийн жинхэнэ албанаа жил тутам татах ард иргэний нас тоог тогтооно.

5.  Нийгмийн хэв ёсыг хангах ба улсын ашиг тус хийгээд ард иргэний биеийн ба хөрөнгө хогшил, эрхийг хамгаалах талаар арга хэмжээ авч гүйцэтгэнэ.

6. Аймгуудын ба Улаанбаатар хотын захиргаа хийгээд бусад орон нутгийн хөдөлмөрчин ардуудын хурлууд болон тэдгээрийн тэргүүлэгчдийг шууд удирдан жолоодно.

7. Сайд нарын Зөвлөлд шууд харьяалагдсан газрууд ба яамд хийгээд  орон нутгийн засаг захирааны байгууллагуудын тушаал, заавар, тогтоол, шийдвэрийг өөрчлөх ба хүчингүй болгох

8. Хэрэг тохиолдвол БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэд соёл боловсрол, аж ахуйн ажил явууллагыг эрхлэх төв газруудыг байгуулна.

9. Засаг төрийн албан газруудад хэрэглэх улсын сүлд тэмдэг бүхий тамга тэмдэг хийлгэх зөвшөөрлийг олгох ба түүний маягийг батална.

Гучин наймдугаар зүйл: Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Сайд нарын Зөвлөлийг Улсын Их Хурлаас дор дурдсан бүрэлдэхүүнтэйгээр байгуулна.

  1. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга
  2. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Сайд нарын Зөвлөлийн орлогч дарга
  3. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын яамдын сайдууд
  4. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын төлөвлөгөөний комиссын дарга
  5. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Банкны ерөнхий хорооны дарга
  6. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын хянан шалгах комиссын дарга

Гучин есдүгээр зүйл:  БНМАУ-д дор дурдсан ажлууд явагдана.

  1. БНМАУ-ын Хөдөө аж ахуйн яам
  2. БНМАУ-ын Аж үйлдвэрийн яам
  3. БНМАУ-ын Тээвэр холбооны яам
  4. БНМАУ-ын Цэргийн ба нийгмийг аюулаас хамгаалах яам
  5. БНМАУ-ын Худалдааны яам
  6. БНМАУ-ын Сангийн яам
  7. БНМАУ-ын Хянан шалгах яам
  8. БНМАУ-ын Гэгээрлийн яам
  9. БНМАУ-ын Соёлын яам
  10. БНМАУ-ын Шүүх яам
  11. БНМАУ-ын Эрүүлийг хамгаалах яам

Дөчдүгээр зүйл: БНМАУ-ын Сайд нарын зөвлөлд шууд харьяалагдах газрууд нь:

  1. БНМАУ-ын Төлөвлөгөөний комисс
  2. БНМАУ-ын Банк
  3. БНМАУ-ын Барилгын хэрэг эрхлэх хороо
  4. БНМАУ-ын Шинжлэх ухаан- Дээд боловсролын хүрээлэн
  5. БНМАУ-ын Биеийн тамир спортын хороо
  6. БНМАУ-ын Геологи шинжилгээний газар
  7. БНМАУ-ын Хэвлэл утга зохиолыг хянах газар

Дөчин нэгдүгээр зүйл: БНМАУ-ын Яамдын сайдууд ба улсын төв байгууллагын удирдагчид нь өөрт оногдсон улсын албан байгууллагуудын салаа мөчрийг удирдах бөгөөд тухайн эрхэлсэн хэргийн чанар байдал ба ажил явуулга дээр Сайд нарын Зөвлөлийн өмнө дүүрэн хариуцлага хүлээнэ.

Дөчин хоёрдугаар зүйл: БНМАУ-ын Яамдын сайдууд ба улсын төвийн албан байгууллагын удирдагч нь өөр өөрийн эрхлэх хэмжээний дотор тушаал зааврыг гаргах бөгөөд мөн түүний гүйцэтгэлийг шалгах үзнэ.

Тушаал зааврууд нь дагаж шийтгүүлэн байгаа хуулийг биелүүлэх ба мөн БНМАУ-ын Сайд нарын зөвлөлийн тогтоол, тушаалыг биелүүлэх үндсэн дээр гарна.

ЗУРГАДУГААР БҮЛЭГ

Төрийн эрхийг барих орон нутгийн байгууллагууд

Дөчин гуравдугаар зүйл:  Аймаг, сум, баг, Улаанбаатар хот, хороо хоринд төрийн эрхийг барих дээд байгууллагууд нь хөдөлмөрчдийн депутатын хурал мөн.

Дөчин дөрөвдүгээр зүйл:  Аймаг, сум, баг, хот, хороо хорины хөдөлмөрчдийн депутатын хурлыг аймаг, сум, баг, хот, хороо хорины хөдөлмөрчид гурван жилийн хугацаагаар сонгоно.

Дөчин тавдугаар зүйл: Аймгийн хөдөлмөрчдийн депутатын хурлууд нь дор дурдсан нормыг баримтлан сонгогдсон хөдөлмөрчдийн депутатаар бүрэлдэх үүнд: 30000 хүн амтай аймагт 50 депутат, 30000-аас дээш хүн амтай аймагт 600 хүн тутмаас нэжгээд депэтат, Улаанбаатар хотын хөдөлмөрчдийн депутатын хурал нь /600/ 2000 хүн, Сүхбаатар хотын хөдөлмөрчдийн депутатын хурал нь 500 хүн ам ттмаас нэг депутат байхаар бодож сонгогдсон хөдөлмөрчдийн депутатаар бүрэлдэнэ.

Сум, хороо, жич захиргааны талаар биеэ даасан хотын хөдөлмөрчдийн депутатын хурал нь дор дурдсан нормыг баримтлан сонгогдсон хөдөлмөрчдийн депутатаар бүрэлдэх үүнд: 3000 хүртэл хүн амтай сум, хороодод 30 депутат, 3000-аас дээш хүн амтай сум хороодод 100 хүн тутмаас нэжгээд депутат байх боловч нийт депутатын тоо нь 50-аас хэтэрч үл болно.

Баг,  хороодын хөдөлмөрчдийн депутатын хурлууд нь дор дурдсан нормыг баримтлан сонгогдсон хөдөлмөрчдийн депутатаар бүрэлдэх үүнд: /400/ 1000 хүртэл хүн амтай баг, хороодод 7 депутат, /400/ 1000-аас дээш хүн амтай баг, хороодод /50/ 200 хүн тутмаас 1 депутат байх боловч нийт депутатын тоо нь 15-аас хэтэрч үл болно.

Дөчин зургадугаар зүйл:  Аймаг ба Улаанбаатар хотын хөдөлмөрчдийн депутатын хурлын ээлжит чуулганыг нэг жилд хоёроос цөөнгүй удаа тэдгээрийн гүйцэтгэх захиргаанаас зарлаг хуралдуулна.

Сум хорооны хөдөлмөрчдийн депутатын хурлын чуулганыг нэг жилд 3-аас цөөнгүй удаа тэдгээрийн гүйцэтгэх захиргаанаас зарлан хуралдуулна.

Баг хорины хөдөлмөрчдийн депутатын хурлын хуралдааныг баг хорины дарга удирдан явуулна.

Орон нутгийн хөдөлмөрчдийн депутатын хурлын ээлжит бус чуулганыг хурлын депутатын тал хувиас доош бусын шаардлага буюу гүйцэтгэх захиргааны санаачлага, мөн түүнчлэн УИХ-ын Тэргүүлэгчдийн заалтаар зарлан хуралдуулна.

Дөчин долдугаар зүйл: Чуулганы хуралдааныг удирдахын тулд аймаг, хот, сум, хорооны хөдөлмөрчдийн депутатын хурлууд нь чуулганыхаа үед дарга, нарийн бичгийн даргыг сонгоно.

Дөчин наймдугаар зүйл: Өдөр тутмын байнга ажлыг эрхлэхийн тулд аймгийн ба Улаанбаатар хотын хөдөлмөрчдийн депутатын хурлууд нь гүйцэтгэн захирамжлах газраа болгож гүйцэтгэх захиргааг өөрсдийн депутатын дотроос 7-9 хүртэл хүнээр бүрэлдүүлэн сонгох үүнд: Дарга, орлогч дарга, хариуцлагатай нарийн бичгийн дарга, гишүүдийг сонгоно.

Дөчин есдүгээр зүйл: Сум хорооны хөдөлмөрчдийн депутатын хурлын гүйцэтгэн захирамжлах газар нь мөн хурлаас 5-7 хүртэлх хүнээр сонгогдсон гүйцэтгэх захиргаа болно. Түүний бүрэлдэхүүн нь дарга, орлогч дарга, хариуцлагатай нарийн бичгийн дарга ба гишүүд болно.

Гүйцэтгэх захиргааны дарга бүх ажил хэргээ удирдах бөгөөд гүйцэтгэх захиргааны хуралдааныг зарлан хуралдуулж, мөн хуралдааныг даргална.

Тавьдугаар зүйл:  Баг хорины хөдөлмөрчдийн депутатын гүйцэтгэн захирамжлах газар нь мөн хурлаас сонгогдсон баг хорины дарга, орлогч дарга, хариуцлагатай нарийн бичгийн даргаар бүрэлдсэн гүйцэтгэх захиргаа болно.

Тавин нэгдүгээр зүйл:  Аймаг, сум, баг, хот, хороо хорины хөдөлмөрчдийн депутатын хурлын бүрэн эрхийн хугацаа дуусахад түүний гүйцэтгэн захирамжлах газрууд нь шинэ сонгогдсон хурлаар гүйцэтгэн захирамжлах шинэ газрыг байгуулахын наана бүрэн эрхээ хадгална.

Тавин хоёрдугаар зүйл: Аймаг, сум, баг, хот, хороо хорины хөдөлмөрчдийн депутатын хурлууд нь:

а/  Харьяа нутаг дэвсгэр дээрээ соёл, улс төр, аж ахуйн байгуулалтыг удирдана.

б/ Харьяа захиргааны газруудын ажиллагааг удирдана.

в/ Орон нутгийн төсвийг тогтооно.

г/ Улсын ёс дэглэмийг хамгаалах, хуулийг сахин дагах, ард иргэний эрхийг хамгаалах явдлыг хангана.

Тавин гуравдугаар зүйл: Хөдөлмөрчдийн депутатын хурлын гүйцэтгэх дээд захиргаа нь  гүйцэтгэх дорд захиргаануудын шийдвэр захирамжийг хүчингүй болгох ба хөдөлмөрчдийн депутатын зохих дорд хурлын шийдвэрийг түтгэлзүүлэн зогсоох эрхтэй.

Тавин дөрөвдүгээр зүйл: Хөдөлмөрчдийн депутатын харьяа  дээд шатны хурал нь

хөдөлмөрчдийн депутатын харьяа  доод шатны хурал ба түүний гүйцэтгэх захиргааны шийдвэр, захирамжийг хүчингүй болгох эрхтэй.

Тавин тавдугаар зүйл: Орон нутгийн хөдөлмөрчдийн депутатын хурал бол Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын хуулиар олгосон эрх хэмжээний дотор шийдвэр гаргана.

Тавин зургадугаар зүйл: Орон нутгийн хөдөлмөрчдийн депутатын хурлын гүйцэтгэх захиргаа бол түүнийг сонгосон хөдөлмөрчдийн депутатын зохих дээд хурлын гүйцэтгэх газрын өмнө нэгэн адил шууд тайлагнана.

Тавин долдугаар зүйл: Аймгийн ба Улаанбаатар хотын хөдөлмөрчдийн депутатын хурлын гүйцэтгэх захиргаанд дор дурдсан хэлтсүүд байна.

  1. Төлөвлөгөөний комисс
  2. Хөдөө аж ахуйн хэлтэс
  3. Зохион зааварлах хэлтэс
  4. Санхүүгийн хэлтэс
  5. Эрүүлийг хамгаалах хэлтэс
  6. Соёлын хэлтэс
  7. Гэгээрлийн хэлтэс
  8. Ерөнхий хэлтэс

Тавин наймдугаар зүйл: Аймгийн ба Улаанбаатар хотын гүйцэтгэх захиргааны хэлтсүүд нь өөрийн ажиллагааны талаар аймаг, хотын хөдөлмөрчдийн депутатын

хурлын гүйцэтгэх захиргаа ба мөн  Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын зохих яамдад нэгэн адил захирагдана.

ДОЛДУГААР БҮЛЭГ

Шүүх прокурорын газар

Тавин есдүгээр зүйл: БНМАУ-д шүүх таслах явдлыг Улсын Дээд Шүүх, аймаг хотын шүүх, Улсын Их Хурлаар байгуулагдах БНМАУ-ын тусгай шүүх, түүнчлэн ардын хэсгийн шүүхээр гүйцэтгэнэ.

Жардугаар зүйл: Бүх шүүхэд хэрэг таслах явдлыг хэрэв хуульд зориуд заасан хэрэг бус ахул ардын төлөөлөгчдийг оролцуулан байнга шүүгч нар гүйцэтгэж байна.

Жаран нэгдүгээр зүйл: Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Дээд шүүх бол шүүхийн дээд байгууллага мөн. Дээд шүүх бол БНМАУ-ын шүүхийн бүх байгууллагын шүүх таслах ажиллагааг байцаан хянана.

Жаран хоёрдугаар зүйл: БНМАУ-ын Дээд Шүүхийг Улсын Их Хурлаас 4 жилийн хугацаагаар сонгоно.

Жаран гуравдугаар зүйл: Аймаг хотын шүүхийг аймаг хотын хөдөлмөрчдийн депутатын хурлаас 3 жилийн хугацаагаар сонгоно.

Жаран дөрөвдүгээр зүйл: Ардын хэсгийн шүүхийг зохих аймаг, сум /Улаанбаатар хотноо/ хот, хорооны ард иргэдийн нууцаар санал гаргаж нийт тэгш шууд сонгуулийн эрхийг үндэслэж  3 жилийн хугацаагаар сонгоно.

Шүүгч ба ардын төлөөлөгчид шүүхээр шийдэгдээгүй бөгөөд сонгуулийн эрхтэй 23 нас хүрсэн бүх ард иргэд сонгогдож болно.

Жаран тавдугаар зүйл: Хэрэг таслахдаа монгол хэлээр явуулах бөгөөд монгол хэл үл мэдэх хүмүүст уг хэргийн материалыг хэлмэрчээр дамжуулан бүрэн таниулж мөн шүүхийн хурал дээр төрөлхийн хэлээр үг хэлэх эрхий нь хангана.

Жаран зургадугаар зүйл: Бүх шүүхэд хэрэг таслахдаа хэрэгтэн хүний өмгөөлүүлэх эрхийг хангаж хэргийг ил тасална. Хуулиар тусгайлан үзсэн хэрэг тохиолдох ахул шүүх таслах хурлыг хаалттай явуудж болно.

Жаран долдугаар зүйл: Шүүгч нар хэний ч эрхшээлд орохгүй гагцхүү хуульд захирагдана.

Жаран наймдугаар зүйл: БНМАУ-ын бүх яамд ба төвийн байгууллагууд , тэдгээрийн харьяа албан газрууд, мөн албан тушаалын хүмүүс ба тус улсын ард иргэд хуулийг хэрхэн чандлан биелүүлж байгааг хянан ажиглах дээд хяналтыг улсын прокурор гүйцэтгэнэ.

Жаран есдүгээр зүйл: БНМАУ-ын прокурорыг Улсын Их Хурлаас 5 жилийн хугацаагаар томилно.

Далдугаар зүйл: Аймаг хотын хэмжээн дээр прокурорын хяналтыг БНМАУ-ын прокуророос 4 жилийн хугацаагаар томилогдсон аймаг хотын прокурорууд гүйцэтгэнэ.

Далан нэгдүгээр зүйл: Орон нутагт прокурорууд орон нутгийн ямар ч газарт хамаарагдахгүй гагцхүү улсын прокурорт захирагдан өөрийн үүргийг гүйцэтгэнэ.

НАЙМДУГААР БҮЛЭГ

Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын төсөв

Далан хоёрдугаар зүйл: БНМАУ-ын санхүүгийн бүх бодлого нь өргөн олон хөдөлмөрч ардын аж амьдралыг сайжруулах, мөлжигч этгээдийг шийдвэртэйгээр хязгаарлах ба шахан зайлуулах хийгээд мөн үүний хамтад хөдөлмөрчин ард түмний эрх чөлөөг батжуулан бэхжүүлэх ба тус улсын батлан хамгаалах чадал хүчнийг бүхий л аргаар бэхжүүлэх явдалд чиглэгдэнэ.

Далан гуравдугаар зүйл: БНМАУ-ын орлого зарлагыг улсын төсөвт нэгтгэнэ.

Далан дөрөвдүгээр зүйл: Улсын төсвийг Сангийн яам эрхлэн зохиож Сайд нарын Зөвлөл хянан үзнэ.  Сайд нарын Зөвлөлийн зөвшөөрсөн төсвийг БНМАУ-ын Их Хуралд батлуулахаар оруулна.

Далан тавдугаар зүйл: БНМАУ-ын Их Хурал, төсвийн комиссыг сонгон байгуулах бөгөөд тэрхүү комисс, БНМАУ-ын төсвийн тухай дүгнэлтээ Улсын Их Хуралд илтгэнэ.

Далан зургадугаар зүйл: Улсын төсөвт төсөвлөгдөөгүй буюу эсхүл Улсын Их Хурлын тэргүүлэгчид буюу Сайд нарын зөвлөлөөс тухайн зардлыг зарах тусгай шийдвэргүй бол улсын хөрөнгөнөөс ямар ч зардлыг гаргаж үл болно. Улсын төсөвт төсөвлөсөн хөрөнгийг гагцхүү тогтоосон төсвийн хэмжээнд багтаан уг зориулсан зүйлд зарцуулна.

Далан долдугаар зүйл: Улсын Их Хурал, орлогыг улсын ба орон нутгийн төсөвт хувааж өгнө.

Далан наймдугаар зүйл: Аймаг, сум, хотын төсвийг аймаг, сум, хотын хөдөлмөрчдийн депутатын хурлаар хянан үзэж батална.

Далан есдүгээр зүйл: Улсын төсвийн гүйцэтгэлийн тухай тайланг Сайд нарын зөвлөлөөс Улсын Их Хуралд батлуулахаар оруулна.

ЕСДҮГЭЭР БҮЛЭГ

Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын сонгуулийн систем

Наядугаар зүйл: Хөдөлмөрчдийн депутатын бүх хурал үүнд: БНМАУ-ын Их Хурал,

аймаг, хот, сум, баг, хороо хорины хөдөлмөрчдийн депутатын хурлуудад депутатыг сонгохдоо нийт, шууд, тэгш сонгуулийн эрхийг үндэслэж сонгогчид саналаа нууцаар гаргаж гүйцэтгэнэ.

Наян нэгдүгээр зүйл: Депутатыг сонгох сонгууль бол нийтийн чанартай байх агаад үүнд: БНМАУ-ын харьяат 18 насанд хүрсэн ард иргэд эрэгтэй эмэгтэй, арьс өнгө, үндэстэн, шашин шүтлэг, эрдэм боловсрол, нүүдэл суурьшил, хөрөнгийн байдал, нийгмийн гарлыг ялгалгүйгээр ганцхан шүүхийн тогтоолоор сонгуулийнхаа эрхийг хасагдаж шйитгэгдсэн хүмүүс ба мөн түүнчлэн хуульд тогтоогдсон журмаар ухаан солиу гэж тооцогдсон хүмүүсээс бусад нь цөм сонгуульд оролцох ба сонгогдох болно.

Наян хоёрдугаар зүйл: Депутатыг сонгох сонгууль тэгш байх үүнд: сонгогч бүр саналыг нэг удаа гаргана. Бүх ард иргэн сонгуульд тэгш үндсэн дээр оролцоно. Цэргийн албан хаагчид сонгуулийн эрхийг бүх ард иргэний нэгэн адил эдэлнэ.

Наян гуравдугаар зүйл: Эмэгтэйчүүд сонгох, сонгогдох бүрэн эрхийг эрэгтэйчүүдийн нэгэн адил эдэлнэ.

Наян  дөрөвдүгээр зүйл: Депутатыг сонгох сонгууль шууд байх үүнд: Баг хороодын хөдөлмөрчдийн депутатын хурлаас эхлэн БНМАУ-ын Их Хурал хүртэл хөдөлмөрчдийн депутатын бүх хурлыг ард иргэдээс сонгохдоо шулуун шууд сонгоно.

Наян тавдугаар зүйл: Хөдөлмөрчдийн депутатын бүх хурлыг сонгоход саналыг нууцаар гаргана.

Наян зургаадугаар зүйл: Сонгуулийн үед сонгох хүмүүсийн нэрсийг сонгуулийн тойргуудаар дэвшүүлэн гаргана.

Ардын хувьсгалт намын байгууллага, хоршоолол, Үйлдвэрчний Эвлэл, залуучуудын байгууллага, ардын нэгдэл, соёлын байгууллага зэрэг хөдөлмөрчдийн олон нийтийн байгууллага ба нийгэмлэгүүд нь сонгох хүмүүсийн нэрийг дэвшүүлэн гаргах эрхээр хангагдана.

Наян долдугаар зүйл: Депутат бүр өөрийн ажил ба хөдөлмөрчдийн депутатын хурлын ажлын талаар сонгогчдын өмнө тайлангаа гаргах үүрэгтэй бөгөөд тэднийг сонгогчдын олонхийн шийдвэрээр хуульд тогтоосон журам ёсоор хэзээ ч гэсэн татан оролцуулж болно.

АРАВДУГААР БҮЛЭГ

Ард иргэний үндсэн эрх үүргүүд

Наян наймдугаар зүйл: БНМАУ-ын Үндсэн хууль бол мал аж ахуйг аль болох өсгөн үржүүлэх зорилтоор бэлчээрийг үнэ төлбөргүй хэрэглэх, түүнчлэн ард иргэд засаг төр, аж ахуй, соёлын байгуулалтын бүхий л салаа мөчирт мэдлэг хөдөлмөрөө хэрэглэх болсон ард түмний энэ байлдан олсон эрхийг бататгана.

Наян  есдүгээр зүйл: БНМАУ-ын ард иргэд амрах эрхтэй үүнд: ажилчин албан хаагчдын ажлын өдрийг 8 цаг болтол хорогдуулж, ажилчин албан хаагчдад цалинг хэвээр олгон жил бүр амралт эдлүүлэх бас сар бүр театр клуб, санатори, амралтын газрыг хөдөлмөрчдөд зориулж хэрэгжүүлснээр энэхүү эрхийг хангана.

Ердүгээр зүйл: БНМАУ-ын ард иргэд боловсрох эрхтэй үүнд: үнэ төлбөргүйгээр сургах, олон техникум, дээд сургуулиудыг өргөтгөн хөгжүүлж, сургуульд төрөлх хэлээр нь сургах ба дээд сургуулийн оюутанд улсаас цалин олгох явдлаар энэхүү эрх хангагдана.

Ерэн нэгдүгээр зүйл: БНМАУ-ын хөлсний ажилчин хийгч ард иргэн нь нас хөгшрөх цагт мөн түүнчлэн өвдөх ба хөдөлмөрийн чадвараа алдвал эдийн тусламж авах эрхтэй. Үүнд:улсын буюу хөлслөгч этгээдийн зардлаар ажилчин албан хаагчдыг нийгмийн даатгалын системээр хангах ба хөдөлмөрчдөд эмнэлгийн тусламжийг үнэ төлбөргүйгээр үзүүлэх, эмнэлгийн рашаан усыг дэлгэрүүлэх зэргээр энэхүү эрхийг хангана.

Ерэн хоёрдугаар зүйл: БНМАУ-ын бүх ард иргэн нь тус улсын засаг төр, аж ахуй, нийгэмлэг, улс төр, соёлын бүх салбарт угсаа үндэстэн ялгаварлахгүй адил тэгш эрх эдэлнэ. Ард иргэдийн эрхийг шууд буюу дашрам далимаар хязгаарлах элдэв явдал, үндэсний дээрэнгүй хялайх үзэл гаргах, үл тоомсорлох, мөн үндэсний явцуу үзлийн ятгалга хийх зэргийг хуулиар цээрлүүлэн шийтгэнэ.

Ерэн гуравдугаар зүйл: БНМАУ-ын эмэгтэйчүүд нь засаг төр, аж ахуй нийгэмлэг, улс төр, соёл боловсролын бүхий л салбарт эрэгтэйчүүдийн нэгэн адил тэгш эрхийг эдэлнэ. Эдгээр эрхийг биелүүлэх бололцоо нь эмэгтэйчүүдэд эрэгтэй хүний нэгэн адил ажил хөдөлмөрийн бололцоог олгох, амрах буюу аюулаас хамгаалуулах эрдэм сурах бөгөөд эх нялхсын эрх ашгийг улсаас батлан хамгаалах ба жирэмсэн эмэгтэйчүүдэд зохих чөлөөг олгох, мөн энэ завсар хөлс хэрэглэлийг бүрэн дүүрэн олгох явдлаар хангагдана.

Эмэгтэйчүүдийг богтлон өгөх, насанд хүрээгүй эмэгтэйчүүдийг эхнэр болгох өгөх буюу авах, олон эхнэртэй байх явдал, түүнчлэн сургуульд орох болон аж ахуй улсын ба соёл боловсрол, улс төр, олон нийтийн ажил явдалд оролцох зэрэгт саадыг учруулах зэргээр ямар нэгэн байдлаар эмэгтэйчүдийг боолын байдлаас ангижруулан гаргах ба тэгш эрхтэй болох явдалд саадыг учруулбал хулиар цээрлүүлэн шийтгэнэ.

Ерэн дөрөвдүгээр зүйл: БНМАУ-д шашныг төр ба сургуулиас тусгаарласан үүнд: БНМАУ-ын ард иргэд шашин шүтэх, шашны эсрэг суртал нэвтрүүлэх бүрэн эрхтэй болно.

 Ерэн тавдугаар зүйл: Хөдөлмөрчин ард түмний ашиг тусад нийлүүлж тэдгээрийн зохион байгуулалттай хувийн санаачлага ба улс төрийн идэвхийг өрнүүлэх зорилгоор БНМАУ-ын ард иргэдийг нийгэмлэгийн байгууллага, нэгдэх эрхийг хангах. Үүнд: ҮЭ, хоршоолсон байгууллага, залуучуудын ба биеийн тамир улс орныг батлан хамгаалах байгууллага, соёл боловсролын ба техникийн хийгээд шинжлэх ухааны байгууллагууд эвлэлдэнэ. БНМАУ-ын хөдөлмөрчин ардын дотроос аль шилдэг идэвхтэй бөгөөд учраа мэдэгсэд нь тус улсыг бэхжүүлэх ба хөрөнгөтний бус замаар хөгжүүлэхийн төлөө тэмцэлд хөдөлмөрчин ардын тэргүүнд явах хэсэг бөгөөд улс нийгмийн бүх байгууллагыг удирдах гол хүчин болох МАХН-д эвлэлдэн нэгдэнэ.  

Ерэн зургадугаар зүйл: БНМАУ-ын ард иргэн бүхэн улсын байгууллага буюу ямар нэгэн албан тушаалтны хууль бус ажил явууллагааны тухайг улсын зохих засаг төрийн ба удирдан захирах газрууд үүнд: дээд эрхийг барих газар хүртэл чөлөөтэйгээр анхааруулж гомдол буюу өргөдлийг амаар буюу бичгээр гаргах эрхтэй.

Улсын төр засгийн бүх байгууллага ба албан тушаалтан бүхий хүмүүсээс өргөдөл гомдлыг хянан үзэж уг гомдол өргөдөл гаргагсдад уул гомдол өргөдлийн зохих хариу шийдвэрийг заавал өгөх үүрэгтэй болно.

 Ерэн долдугаар зүйл: БНМАУ-ын бүх ард иргэн өөрсдийн биеэр чөлөөтэйгээр шилжин явах ба оршин суух газраа сонгох эрхийг эдэлнэ.

Ерэн наймдугаар зүйл: Хөдөлмөрчдийн ашиг тусад тохируулан БНМАУ-ын төрийн байгууллыг бататган бэхжүүлэхийн тулд БНМАУ-ын ард иргэдэд хуулиар батлан олгох эрх нь:

  1. Чөлөөтэйгээр үг хэлэх
  2. Чөлөөтэйгээр хэвлэн нийтлэх
  3. Чөлөөтэйгээр хурал цуглаан хийх
  4. Чөлөөтэйгээр гудамжны жагсаал ёслол хийх болно.

Ерэн есдүгээр зүйл: БНМАУ-ын ард иргэдийн биед халдаж үл болох явдлыг хангана. Шүүх таслах газрын тогтоолгүйгээр буюу хууль хамгаалагч прокурорын зөвшөөрөлгүйгээр баривчлан хорьж үл болно.

Зуудугаар зүйл: Ард иргэний орон сууцанд халдаж үл болохыг ба өгөлцөх авалцах захидлын нуцыг хуулиар хамгаална.

Зуун нэгдүгээр зүйл:  БНМАУ бол хөдөлмөрчдийн ашиг тусыг хамгаалсан буюу үндэстний эрх чөлөөний төлөө тэмцсэний учир хавчигдсан гадаадын ард иргэдэд оршин суух эрхийг эдлүүлнэ.

Зуун хоёрдугаар зүйл: БНМАУ-ын ард иргэн хэн бүхэн БНМАУ-ын үндсэн хуулийг журамлан дагаж хууль цаазуудыг биелүүлэн гүйцэтгэх бөгөөд ажлын сахилга батыг сахиж тус орны аж ахуй ба соёл боловсрол улс төрийг хөгжүүлэх явдалд бүхийлэн аргаарг тусалж нийгмийн үйлсэд үнэнчээр зүтгэвэл зохино.

Зуун гуравдугаар зүйл: Цэргийн албан хаах үүрэг бол хууль мөн. Монгол ардын хувьсгалт цэргийн алба хаах явдал бол БНМАУ-ын ард иргэдийн хүндэт үүрэг нь мөн болно.

Зуун дөрөвдүгээр зүйл: Эх орноо хамгаалах явдал бол БНМАУ-ын ард иргэн бүрийн гүйцэтгэх ариун үйлс мөн болно. Эх орноос урваж тангаргаа няцах, дайсны талд орох, улсын цэргийн сүр хүчинд хор хүргэх хийгээд гадаад улсын тусын тулд тагнуул хийх эдгээрийг хамгийн хүнд хорт хэрэг гэж үзэж хүндээр цээрлүүлэн шийтгэнэ.

АРВАН НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ

Сүлд, далбаа, нийслэл

Зуун тавдугаар зүйл: БНМАУ-ын сүлд тэмдэг бол дугуй хэлбэртэй, дунд нь Монгол улсын хангай тал, говь нутаг дээр нарын зүг уурга барин давхиж яваа морьтой ард байх ба дугуйн хөвөөгөөр өвс ногооны дээр хонь, үхэр, тэмээ, ямааны толгойг 2 талд нь зурж, дугуйн дээд талыг дан алхан хээгээр хүрээлж, дунд нь таван хошуу тэмдэг байна. Өвс ногооны доод уулзварт улаан лент дээр / Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс/ гэсэн бичиг байна.

Зуун зургадугаар зүйл: Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын далбааг улаан ба ба цэнхэр өнгийн эдээр үйлдэх бөгөөд уг далбааг гурав хуваасны нэгийн хэмжээтэй дунд тал нь тэнгэрийн хөх өнгөтэй байх ба түүний хоёр хажуу тал нь улаан өнгөтэй байна.

Ишинд уях талын улаан дэвсгэрийн дээд хэсэгт алтан шар өнгийн таван хошуу, түүний дор мөн алтан шар өнгийн Соёмбо тэмдэг, бадмаа лянхуа цэцэггүйгээр байна. Далбааны өргөн урт хоёр нь 1:2-ын харьцаатай байна.

Зуун долдугаар зүйл: БНМАУ-ын нийслэл нь Улаанбаатар хот мөн.

АРВАН ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ

Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Үндсэн Хуулийг өөрчлөх журам

Ерэн тавдугаар зүйл: БНМАУ-ын үндсэн хуулийг өөрчлөх явдлыг гагцхүү Улсын Их Хурлаар гуравны хоёроос доошгүйн саналаар баталсан шийдвэрийн ёсоор гүйцэтгэнэ.

30 /1940/ оны 6 дугаар сарын 30-ны өдөр

Улсын 8-р Их Хурлаар батлав.

БНМАУ-ын 1940 оны Үндсэн хуульд оруулсан өөрчлөлт, нэмэлт оруулсан жагсаалт

  1. БНМАУ-ын 9-р их хурлын 1949-09-12-ны өдрийн тогтоолоор Үндсэн хуульд өөрчлөлт нэмэлт оруулан шинэчлэн найруулсан.
  2. БНМАУ-ын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1956-8-14-ны өдрийн 117-р зарлигаар Үндсэн хуулийн 45-р зүйлд өөрчлөлт оруулав.
  3. БНМАУ-ын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1957-2-27-ны өдрийн 26-р зарлигаар Үндсэн хуулийн 14-р зүйлд өөрчлөлт оруулав.
  4. БНМАУ-ын Их Хурлын 1957-4-3-ны өдрийн хуулиар Үндсэн хуулийн 11, 14, 38, 45-р зүйлд өөрчлөлт оруулав.
  5. БНМАУ-ын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1957-7-6-ны өдрийн 104-р зарлигаар Үндсэн хуулийн 5, 7, 12, 15, 20, 30, 39, 4, 44, 57-р зүйлд өөрчлөлт оруулав.
  6. БНМАУ-ын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1959-8-21-ны өдрийн 136-р зарлигаар Үндсэн хуулийн 45-р зүйлд өөрчлөлт оруулав.
  7. БНМАУ-ын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1960-6-23-ны өдрийн 134-р зарлигаар БНМАУ-ын шинэ Үндсэн хуулийн төслийг сайшаажээ.

1960 оны 7-р сарын 06

Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Үндсэн Хууль(3 дугаар)

Нэгдүгээр зүйл: Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс бол ажилчин, хоршоолсон ардууд, /малчин, тариаланчид/ хөдөлмөрч сэхээтний социалист улс бөгөөд түүний үндэс нь ажилчин анги, хоршоолсон ардын холбоо мөн.
Хоёрдугаар зүйл: Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс бол ардын ардчилсан төрийн хэлбэрээр тогтноно хөгжиж байгаа социалист улс мөн.



 

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ

Төрийн мөн чанар, зохион байгуулалтын ерөнхий зарчим

Нэгдүгээр зүйл: Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс бол ажилчин, хоршоолсон ардууд, /малчин, тариаланчид/ хөдөлмөрч сэхээтний социалист улс бөгөөд түүний үндэс нь ажилчин анги, хоршоолсон ардын холбоо мөн.

Хоёрдугаар зүйл: Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс бол ардын ардчилсан төрийн хэлбэрээр тогтноно хөгжиж байгаа социалист улс мөн.

Гуравдугаар зүйл. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсад засгийн бүх эрх хөдөлмөрчин ард түмний мэдэлд байна. Монголын хөдөлмөрчин ард түмэн өөрөө сонгогдсон депутатуудын бүрэлдэхүүнтэй Ардын хурлаар уламжлан засгийн эрх барина.

Дөрөвдүгээр зүйл: Ардын депутатуудын хурлыг Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын иргэд нийтээрээ тэгш, шууд сонгох эрхийн үндсэн дээр саналаа нууц гаргаж сонгоно. Сонгууль явуулах журмыг БНМАУ-ын хуулиар тогтооно.

Тавдугаар зүйл: Төрийн бүх байгууллагын зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны үндсэн зарчим бол төвлөн удирдах ардчилсан ёс мөн. Төрийн бүх байгууллага, хөдөлмөрчин олон түмнийг түшиглэж холбоогоо байнга бэхжүүлж байх үүрэгтэй.

Зургадугаар зүйл: Бүх шатны Ардын хурал, тэдгээрийн депутатууд, сонгогчдын өмнө ажлаа хариуцан тайлагнана.
Сонгогчдын итгэлийг хөсөрдүүлсэн буюу Ардын Хурлын депутатын нэр төрд харш үйлдэл хийсэн Ардын Хурлын депутатыг сонгогчид нь олонхийн саналаар хэдийд ч огцруулах эрхтэй.

Долдугаар зүйл: Төрийн бүх байгууллага нь үндсэн хууль, бусад бүх хуулийг нарийн чанд биелүүлэх үүрэгтэй.

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ

Төрийн эдийн засгийн үндсэн зарчим ба үүрэг

Наймдугаар зүйл: Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын эдийн засгийн үндэс бол хөдөлмөрчид олон жил шургуу тэмцэн, үйлдвэрлэлийн хэрэгслийг хувьдаа өмчлөх журмыг халж хүн хүнээ мөлжих ёсыг устгасны үрээр тогтсон социалист системийн аж ахуй үйлдвэрлэлийн хэрэгслийн нийтээрээ өмчлөх социалист өмч мөн.

Есдүгээр зүйл: Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын социалист өмч бол улсын, / бүх ард түмний хөрөнгө/ хоршооллын, / хөдөө аж ахуйн нэгдэл ба бусад төрлийн хоршооллын хөрөнгө/ ийм хоёр хэлбэртэй байна.

Аравдугаар зүйл: Бүх газар, түүний хөрсөн доорх баялаг, ой мод, гол ус, тэдгээрийн баялаг, улсын үйлдвэр /фабрик, завод, нийт уурхай, алт боловсруулах явдал/ зэрэг төмөр замын ба ус агаарын тээвэр, авто машин, засмал зам, холбооны хэрэгсэл, банк, сангийн аж ахуй, мал аж ахуйн машинт станцууд, улсын нийгэм ахуйн газар, хот сууриан газрын орон сууцны улсын үндсэн фонд, улсын үйлдвэрүүдийн түүхий эд мариериал, бүтээгдэхүүн, улсын худалдаа бэлтгэлийн ба соёл шинжлэх ухааны газрууд, мөн улсын бүх байгууллагын эд хөрөнгө энэ бүхэн бол улсын өмч буюу ард түмний хөрөнгө мөн.

Арван нэгдүгээр зүйл: Хоршоолсон байгууллага, хөдөө аж ахуйн нэгдлийн нийгмийн үйлдвэрийн газрууд, түүний тоноглол, хөрөнгө хогшил, гаргаж байгаа бүтээгдэхүүн, нийгмийн барилга, трактор, комбайн, хөдөө аж ахуйн бусад машин, багаж, тээврийн хэрэгсэл, нийгэмчилсэн мал нийтийн бусад эд хөрөнгө эдгээр нэгдэл, хоршооллын байгууллагын социалист өмч мөн.
Хөдөө аж ахуйн нэгдлийн өрх нэг бүр нэгдлийн нийгмийн үйлдвэрлэлд гишүүдээ оролцуулж үндсэн орлогоо олохоос гадна амины туслах аж ахуйтай байж болно. Энэ туслах аж ахуйн хэмжээг хөдөө аж ахуйн нэгдлийн дүрмээр тогтооно.

Арван хоёрдугаар зүйл: Хөдөө аж ахуйн нэгдэлд газрыг үнэ төлбөргүй байнга эдлүүлнэ.

Арван гуравдугаар зүйл: Иргэний хөдөлмөрлөж олсон орлого, хадгаламж, орон сууц, амины туслах аж ахуй, амины хэрэгцээт зүйлс, гэрийн эд хогшлыг /аминдаа өмчлөх эрх/ түүнчлэн амины өмчийг өвлөх эрхийг хуулиар хамгаална. Амины өмчийн эрхийг улс нийгмийн эрх ашигт харш ашиглаж үл болно.

Арван дөрөвдүгээр зүйл: Социалист төр нь нийгмийн социалист өмчийг хамгаалж бэхжүүлэх, аж ахуй соёлын байгуулалтанд нийгмийн бүх гишүүдийг идэвхтэй оролцуулах, хөдөлмөрийн социалист сахилгыг бүх аргаар бэхжүүлэх, улс орныг империалист түрэмгийллээс батлан хамгаалах явдлыг зохион байгуулна.

Арван тавдугаар зүйл: Тус орны үйлдвэрлэх хүчийг байнга өсгөн өрнүүлж, социалист өргөтгөсөн нөхөн үйлдвэрлэлийг тасралтгүй явуулан хөдөлмөрчин олон түмний аж байдал, соёлын хэмжээг хэлбэрэлтгүй дээшлүүлэхийн тулд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын эдийн засгийг улс ардын аж ахуйн нэгдсэн төлөвлөгөөгөөр удирдан хөгжүүлнэ.
Төрийн эдийн засгийн бодлого нь улс ардын аж ахуйн төлөвлөгөөнд социализмын эдийн засгийн хуулийн шаардлагыг зөв тусгахад чиглэгдэнэ. Ардын Их Хурлаар батлагдсан БНМАУ-ын улс ардын аж ахуйн төлөвлөгөө бол хууль мөн. Улс ардын аж ахуйг улсаас удирдахдаа үйлдвэрлэл, хуваарилалт болон хөдөлмөр ба хэрэглэлтийн хир хэмжээнд нарийн чанд бүртгэл хяналтыг өргөн нэвтрүүлнэ.

Арван зургадугаар зүйл: Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын санхүү зээллэгийн бодлогыг тус орны эдийн засгийн хүчин чадлыг байнга зузаатгах, социалист өмчийг өсгөн бэхжүүлэх, социалист соёлыг хөгжүүлэх, хөдөлмөрчдийн чинээлэг аж байдлыг дээшлүүлэхэд чиглүүлнэ.
Улсын санхүүгийн төлөвлөгөөг улс ардын аж ахуйг хөгжүүлэх төлөвлөгөөнд зохицуулан улсын төсөв болгож хуульчлан баталж нийтэлнэ.
БНМАУ-ын улсын төсвийн орлогын үндсэн эх сурвалж нь социалист аж ахуйн орлого, хуримтлал мөн.

Арван долдугаар зүйл: БНМАУ-ын социалист үйлдвэрлэлийн гол зорилго хөгжүүлэх гол шалтгаан нь социалист нийгмийн гишүүдийн байнга өсөж байгаа амины ба хамтын хэрэгцээг улам нэмэн хангахад шаардагдах ард нийтийн орлогыг хуримтлуулахын тул нийгмийн бүтээгдэхүүнийг улам ихээр үйлдвэрлэн гаргах явдал мөн. БНМАУ-ын ард нийтийн орлогоос социалист үйлдвэрлэлийг өргөтгөх, нөөц байгуулах, эрүүлийг хамгаалах, соёл боловсролыг хөгжүүлэх, /нас хөгширсөн хөдөлмөрийн чадваргүй болсон хүмүүсийг тэтгэх, түүнчлэн нйигмийн бусад гишүүдийн хамтын бусад хэрэгцээг хангах нийгмийн фондод зориулагдах хэсгийг хасаад, үлдэх бүх хувийг нийгмийн бүх гишүүдэд хийсэн ажлын хир хэмжээгээр Хүн бүр чадынхаа хирээр хийж хийснийхээ хирээр авах социалист зарчмыг баримтлан хөдөлмөрийн хөлс олгож хуваарилна.
Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсад хөдөлмөр бол социалист өргөтгөсөн нөхөн үйлдвэрлэлийг хэрэгжүүлэх чухал нөхцөл үндэс мөн бөгөөд хөдөлмөрчин олны чинээлэг аж байдлыг дээшлүүлэхэд хэрэглэгдэх эд материалын ба оюуны баялгийг бүтээх эх сурвалж мөн.

Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын төрийн байгууламж

ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ

Төрийн эрх барих дээд байгууллагууд

А/ БНМАУ-ын Ардын Их Хурал
Арван наймдугаар зүйл: Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын төрийн эрхийг барих дээд газар нь Ардын Их Хурал мөн.
БНМАУ-ын АИХ, түүий байгууллагуудын журмыг БНМАУ-ын Үндсэн хуульд нийцүүлж гаргасан БНМАУ-ын АИХ-ын регламент болон бусад хуулиар тодорхойлно.

Арван есдүгээр зүйл: Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсад гагцхүү Ардын Их Хурал хууль тогтоох эрхтэй байна. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчид, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Сайд нарын Зөвлөл, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ардын Их Хурлын байнгын комисс, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ардын Их Хурлын депутатууд, Найрамдах Монгол Ард Улсын Дээд Шүүх, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Прокурор хууль санаачлах эрхтэй. Монголын Үйлдвэрчний Эвлэл Төв Зөвлөлөөрөө, Монголын Хувьсгалт Залуучудын Эвлэл Төв хороогоороо уламжлан хууль санаачлах эрх эдэлнэ.

Хорьдугаар зүйл: Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ардын Их Хурал төрийн бүх эрхийг барих бөгөөд үүнээс тухайлбал:

1. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын үндсэн хуулийг батлах ба өөрчлөх
2. Хууль гаргах
3. Гадаад дотоодын улс төрийн бодлогын үндсэн зарчим ба арга явууллагыг тогтоох
4. Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийг сонгох
5. Сайд нарын Зөвлөлийг байгуулах
6. Шинээр байгуулсан, татан буулгасан өөрчлөн байгуулсан яамд болон БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн бүрэлдэхүүнд орох төрийн захиргааны бусад тусгай газруудыг батлах
7. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын улс ардын аж ахуйн төлөвлөгөөг хянан үзэж батлах
8. Улсын төсөв, түүний гүйцэтгэлийн тухай тайланг хянан үзэж батлах
9. Ардын Их Хурлын чуулганы чөлөө цагт Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдээс гаргасан Ардын Их Хурлаар батлуулбал зохих зарлигуудыг батлах
10. Өршөөл үзүүлэх
11. Социалист эх орноо хамгаалах хийгээд найрамдах тухай асуудлыг шийдвэрлэх болно.

БНМАУ-ын Ардын Их Хурал, төрийн хяналт шалгалтыг үйлдвэр, албан газар, байгууллага, Хөдөө аж ахуйн нэгдэл дэх хөдөлмөрчдийн олон нийтийн хяналт шалгалттай хослуулсан ардын хянан шалгах байгууллагын системийг толгойлдог БНМАУ-ын Ардын Хянан Шалгах Хороог байгуулна.
Ардын хянан шалгах байгууллагын эрх хэмжээ, зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны журмыг БНМАУ-ын Ардын Хянан шалгалтын хуулиар тодорхойлно.

Хорин нэгдүгээр зүйл: БНМАУ-ын Ардын Их Хуралд тус аймгийн харьяалалтай хороо, аймгийн төвөөс бусад орон нутгийн хот бүрээс нэг, аймгийн төвийн болон улсын харьяалалтай хотын 10000 хүн ам тутмаас 1 депутат тус тус сонгоно.

Хорин хоёрдугаар зүйл: Ардын Их Хурлыг 5 жилийн хугацаагаар сонгоно.

Хорин гуравдугаар зүйл: БНМАУ-ын шинэ сонгогдох Ардын Их Хурлын сонгуулийг Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдээс Ардын Их Хурлын депутатуудын бүрэн эрхийн хугацаа дуусахаас 75-аас доошгүй хоногийн өмнө зарлана.

Хорин дөрөвдүгээр зүйл: Шинээр сонгогдсон Ардын Их Хурлын анхдугаар чуулганыг түүний нийт депутатуудын гуравны хоёроос доошгүй нь сонгогдсоноос хойш нэг сарын дотор БНМАУ-ын Төрийн тэргүүн зарлан хуралдуулна.

Хорин тав дугаар зүйл: Ардын Их Хурлын ээлжит чуулганыг жилд нэг удаа хийнэ.
Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн санаачлагаар буюу эсхүл депутатуудын гуравны нэгээс доошгүй нь шаардвал Ардын Их Хурлын ээлжит бус чуулганыг хийж болно.

Хорин зургадугаар зүйл: Ардын Их Хурлаас Ардын Их Хурлын дарга, түүний дөрвөн орлогчийг сонгоно. Дарга нь Ардын Их Хурлын чуулганы хуралдааныг удирдах ба түүний дотоод журмыг эрхэлнэ.

Хорин долдугаар зүйл: БНМАУ-ын Ардын Их Хурал нь тус Их Хурлын депутатуудын бүрэн эрхийг шалгах мандатын комиссыг байгуулна.

Хорин наймдугаар зүйл: Ардын Их Хурал нь төсөв-төлөвлөгөө хуулийн төсөл боловсруулах ба үндэстний асуудал, гадаад хэргийг эрхлэх байнгын комисс, түүнчлэн улс ардын аж ахуй, соёлын бусад салбаруудаар комиссууд байгуулна. Комиссуудын ажиллах журмыг Ардын Их Хурал тогтооно.

Хорин есдүгээр зүйл: Ардын Их Хурал, тус Их Хурлын Тэргүүлэгчдийг Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга ба орлогч дарга нар, нарийн бичгийн дарга, тэргүүлэгч гишүүдтэйгээр сонгоно.

Гучдугаар зүйл: БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын депутатуудын олонхийн саналаар батлагдвал хуулийг хүчин төгөлдөрт тооцно.
Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ардын Их Хурлаас баталсан хууль, тогтоолыг Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга, нарийн бичгийн даргын нарын үсэгтэйгээр нийтэлнэ. Харин Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийг сонгосон тогтоолыг Ардын Их Хурлын даргын гарын үсэгтэй нийтэлж байна.

Гучин нэгдүгээр зүйл: БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын ба орон нутгийн ардын их хурлын депутат нар, төрийн захиргааны харьяаныхаа байгууллагын гишүүдэд эрх хэмжээнийх нь асуудлаар асуулга тавих эрхтэй. Депутатын асуулганд захиргааны зохих байгууллага хариу өгөх үүрэгтэй.

Гучин хоёрдугаар зүйл: Ардын Их Хурлын депутатыг БНМАУ-ын Ардын Их Хурал, түүний тэргүүлэгчид, орон нутгийн Ардын их Хурлын депутатыг тухайн Ардын Их Хурал, түүний тэргүүлэгчдийн тогтоолоор олгосон зөвшөөрөлгүйгээр эрүүгийн хариуцлагад татах, баривчлах, албадан саатуулах буюу цагдан хорих, эсхүл түүнд шүүхийн журмаар захиргааны шийтгэл оногдуулах, гэр орон, албан тасалгаа, биед нь нэгжлэг хийх, түүнчлэн үйлдвэрийн газар, байгууллагын захиргааны санаачлагаар ажлаас халах, хөдөө аж ахуйн нэгдэл болон бусад хоршооллын гишүүнээс хөөх, эсхүл сахилгын шийтгэлийн журмаар бага цалин хөлстэй ажил /албан тушаал/-д шилжүүлж болохгүй.
Б/ Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчид

Гучин гуравдугаар зүйл: Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчид бол Ардын Их Хурлын чуулганы чөлөө цагт засаг төрийн эрхийг барих дээд байгууллага мөн.

Гучин дөрөвдүгээр зүйл: Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчид нь:

а/ Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Үндсэн хууль, бусад хуулийг биелэлтийг хянана.
б/ Ардын Их Хурлын сонгуулийг зарлан явуулна.
в/ Ардын Их Хурлын чуулганыг зарлан хуралдуулна.
г/ Дагаж шийтгүүлэн байгаа хуулиудад тайлбар өгнө.
д/ Зарлиг гаргана.
е/ Ард нийтийн санал хураах ажил явуулна.
ж/ Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Сайд нарын Зөвлөл, орон нутгийн ардын хурлаас хуулинд нийцэхгүй тогтоол, захирамж гаргасан байвал түүнийг өөрчилнө.
з/ Ардын Их Хурлын чуулганд дараа оруулан батлуулахаар яамд, мөн төрийн захиргааны тусгай газруудыг байгуулах, татан буулгах, өөрчлөх ажлыг эрхэлнэ.
и/ Ардын Их Хурлын чуулганд дараа оруулан батлуулахаар сайд нар засгийн газрын бусад гишүүдийг Сайд нарын Зөвлөлийн даргын өргөн мэдүүлснээр томилох буюу албан тушаалаас нь чөлөөлнө.
к/ Уучлал үзүүлнэ.
л/ БНМАУ-ын одон медалиудыг батлах, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын хүндэт цол цэргийн ба бусад цол тогтооно.
м/ БНМАУ-ын одон медаль, хүндэт цол шагнана.
н/ Тус улсаас гадаад улсад суух дипломат төлөөлөгчдийг томилох буюу эгүүлэн татна.
о/ Гадаад улсаас тус улсад суухаар ирсэн дипломат төлөөлөгчдийг итгэмжлэх, эгүүлэн татах жуух бичгийг хүлээн авна.
ө/ Бусад улстай гэрээ, хэлэлцээр хийх бүрэн эрхийг Сайд нарын Зөвлөлд олгоно.
п/ Бусад улстай байгуулсан гэрээ хэлэлцээрийг батлах буюу цуцлана.
р/ БНМАУ-д халдан довтлоход буюу түүнчлэн харийн довтолгооноос харилцан бие биеэ хамгаалах талаар олон улсын гэрээгээр авсан үүргээ биелүүлэх хэрэг тохиолдвол Ардын Их Хурлын чуулганы чөлөө цагт дайны байдал зарлана.
с/ Нийтийн буюу хэсгээр цэрэг дайчилгаа зарлана
т/ БНМАУ-ын иргэн болгож авна. Мөн БНМАУ-ын иргэнээс гарахад зөвшөөрөл олгоно.
у/ Сайд нарын Зөвлөлийн өргөн мэдүүлснээр аймаг /хот/, район, сум /хороо/ байгуулах ба татан буулгах, мөн аймаг /хот/, район, сум, /хорооны/ засаг захиргааны хуваарийг батална.

Гучин тавдугаар зүйл: Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчид, Ардын Их Хурлын депутатуудын бүрэн эрхийн хугацаа дуусахад шинэ сонгогдсон Ардын Их Хурлаас Ардын Их Хурлын шинэ тэргүүлэгчийг сонгох хүртэл бүрэн эрхээ хэвээр хадгалан эдэлнэ.
Гучин зургадугаар зүйл: Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчид нь үйл ажиллагааныхаа талаар Ардын Их Хурлын өмнө тайлагнана.

ДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ

Төрийн захиргааны дээд ба төв байгууллагууд

Гучин долдугаар зүйл: БНМАУ-ын төрийн гүйцэтгэн захирах дээд байгууллага бол БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөл мөн.
БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн эрх хэмжээ, зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны журмыг БНМАУ-ын Үндсэн хуульд нийцүүлж гаргасан БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн тухай хуулиар тодорхойлно.

Гучин наймдугаар зүйл: БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөл бол Ардын Их Хуралд, түүний чуулганы чөлөө цагт Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдэд үйл ажиллагаагаа хариуцан тайлагнана.

Гучин есдүгээр зүйл: БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөл , дагаж шийтгүүлэн байгаа хуулиудыг үндэслэж, тэдгээрийг биелүүлэн гүйцэтгэхийн тулд тогтоол, тушаалуудыг гаргаж тэдгээрийн гүйцэтгэлийг шалгана.

Дөчдүгээр зүйл: БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлөөс гаргасан тогтоол, тушаалуудыг БНМАУ-ын бүх нутаг дээр заавал биелүүлнэ.

Дөчин нэгдүгээр зүйл: БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөл:

а/ Улс төр, эдийн засаг, соёлын байгуулалтыг удирдах талаар БНМАУ-ын яамд ба харьяа бусад албан газрын ажиллагааг нэгтгэн удирдана.
б/ Улс ардын аж ахуйг төлөвлөх ажлыг удирдаж улс ардын аж ахуйн төлөвлөгөө, улсын ба орон нутгийн төсвийг биелүүлэх арга хэмжээ авах ба санхүү- зээллэгийн бодлого явуулна.
в/ Гадаад улсуудтай харилцах ажлыг ерөнхийд нь удирдах ба гадаад худалдааны онц эрхийг биелүүлнэ.
г/ Улс орныг батлан хамгаалах, зэвсэгт хүчин байгуулах ажлыг ерөнхийд нь удирдаж, цэргийн жинхэнэ албанд татах иргэдийн тоог тогтооно.
д/ Улсын эрх ашгийг сахин хамгаалж социалист төрийн эдийн засгийн үндэс болсон социалист өмчийг бүхий л аргаар хамгаалах, бэхжүүлэх арга хэмжээ авна.
е/ Нийгмийн ёс дэглэмийг хангах, иргэдийн хувийн ба эд хөрөнгийн эрхийг хамгаалах арга хэмжээ авна.
ж/ Аймаг, хотын ардын хурлын гүйцэтгэх захиргаадын ажиллагааг шууд удирдан чиглүүлнэ.
з/ Хэрэгцээ тохиолдвол Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэд аж ахуй, соёлын байгуулалтын хэрэг эрхлэх төв газрууд байгуулна
и/ Засаг төрийн байгууллага газруудын хэрэглэх төрийн сүлд бүхий тамганы маягийг баталж, хийх зөвшөөрөл олгоно.

Дөчин хоёрдугаар зүйл: Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Сайд нарын Зөвлөлийг Ардын Их Хурлаас БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга, нэгдүгээр орлогч дарга, орлогч дарга нар, БНМАУ-ын сайд, БНМАУ-ын улсын хороодын дарга нарын бүрэлдэхүүнтэйгээр байгуулна.
БНМАУ-ын Ардын Их Хурал, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн даргын өргөн мэдүүлснээр төрийн захиргааны бусад төв байгууллагын эрх баригчийг БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн бүрэлдэхүүнд оруулж болно.
Улс ардын аж ахуйн удирдлагын болон төрийн удирдлагын бусад асуудлыг хянан хэлэлцэж, шийдвэрлэж байхын тулд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн байнгын байгууллага- Сайд нарын Зөвлөлийн Тэргүүлэгчид ажиллана. БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн Тэргүүлэгчид нь БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга, нэгдүгээр орлогч дарга, орлогч дарга нараас бүрдэнэ. БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн шийдвэрээр БНМАУ-ын Засгийн Газрын бусад гишүүдээс Сайд нарын Зөвлөлийн Тэргүүлэгчдийн бүрэлдэхүүнд оруулж болно.

Дөчин гуравдугаар зүйл: Улсын яамд, тусгай газрууд бол БНМАУ-ын төрийн захиргааны төв байгууллага мөн.
БНМАУ-ын Сайд нар, улсын хороо тусгай газрын эрх баригчид төрийн захиргааны зохих салаа мөчрийн ажил төрлийг удирдаж, тэдгээрийн байдал, ажиллагааны талаар Сайд нарын Зөвлөлийн өмнө бүрэн хариуцна.
БНМАУ-ын яамд, тусгай газруудын ажиллагаа нь нэгдмэл захирамжийн зарчим, асуудлыг хамтарч хэлэлцэх зарчмыг тууштай хэрэгжүүлж, ажилтан бүрийн хувийн хариуцлагыг байнга дээшлүүлэх үндсэн дээр зохион байгуулагдана.

Дөчин дөрөвдүгээр зүйл: Яам, тусгай газар бүрийн эрх хэмжээг хуулинд нийцүүлэн боловсруулж, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлөөр батлагдсан тусгай дүрмээр тогтооно.

Дөчин тавдугаар зүйл: БНМАУ-ын яамдын сайд, тусгай газрын эрх баригчид эрх хэмжээнийхээ дотор тушаал, зааваргаргаж түүний биелэлтийг шалгана. Эдгээр тушаал, зааврыг тус улсын хууль дүрэм БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн тогтоол, захирамжийг үндэс болгон тэдгээрийн биелүүлэхийн тул гаргана.

ТАВДУГААР БҮЛЭГ

Орон нутгийн эрх барих ба захиргааны байгууллагууд

Дөчин зургадугаар зүйл: БНМАУ-ын нутаг дэвсгэр бол засаг захиргааны талаар аймаг, хот болж хуваагдана. Аймаг нь сумдад, хот суурин нь район хороодод тус тус хуваагдана.

Дөчин долдугаар зүйл: Төрийн эрх барих орон нутгийн байгууллага нь аймаг, хот, сум, хороо, район, орон нутгийн Ардын Хурал мөн.
Ардын Хурлын депутатуудыг тухайн аймаг, хот, сум, хороо, район, орон нутгийн хотын иргэд таван жилийн хугацаагаар сонгоно.

Дөчин наймдугаар зүйл: Орон нутгийн Ардын Хурлын депутатуудын тоог тухайн Ардын Хурал БНМАУ-ын хуульд заасан хязгаарын дотор нутаг дэвсгэрийнхээ хүн амын тоо, бусад нөхцөл байдлыг харгалзан тогтооно.

Дөчин есдүгээр зүйл: Аймаг, хотын ардын хурлын ээлжит чуулганыг жилд хоёроос цөөнгүй удаа тэдгээрийн гүйцэтгэх захиргаанаас зарлан хуралдуулна.
Район, сум хорооны ардын хурлын чуулганыг жилд 3-аас цөөнгүй удаа тэдгээрийн гүйцэтгэх захиргаанаас зарлан хуралдуулна.
Орон нутгийн ардын хурлын ээлжит бус чуулганыг тэдгээрийн гүйцэтгэх захиргааны санаачлага, мөн түүнчлэн АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн заалтаар буюу эсхүл депутат нарын тал хувиас цөөнгүй нь шаардвал зарлан хийлгэнэ.
Орон нутгийн ардын хурлын гүйцэтгэх захиргаад нь зохих шатны хурлуудын чуулганы хуралдах өдөр, хэлэлцэх асуудлыг ард олонд цаг тухайд нь зарлан мэдэгдэж, чуулганы ажилд хөдөлмөрчдийг оролцуулж байна.

Тавьдугаар зүйл: Аймаг, хот, сум, хороо, районы ардын хурал нь чуулганы үед дарга, нарийн бичгийн дарга нарыг сонгож хуралдааныг удирдуулна.

Тавин нэгдүгээр зүйл: Аймаг хотын ардын хурал нь өдөр тутмын ажлыг эрхлүүлэхээр гүйцэтгэн захирах газар болох гүйцэтгэх захиргааг дарга, орлогч дарга нар, хариуцлагатай нарийн бичгийн даргыг оролцуулан 7-11 гишүүдийн бүрэлдэхүүнтэйгээр сонгоно.

Тавин хоёрдугаар зүйл: Район, сум, хорооны ардын хурлын гүйцэтгэн захирах газар нь мөн хурлаас 5-9 гишүүний бүрэлдэхүүнтэй сонгосон гүйцэтгэх захиргаа мөн. Уул бүрэлдэхүүнд: дарга, орлогч дарга нар, хариуцлагатай нарийн бичгийн дарга ба гишүүд орно.

Тавин гуравдугаар зүйл: Гүйцэтгэх захиргааны дарга, захиргааныхаа бүх ажил хэргийг удирдах бөгөөд гүйцэтгэх захиргааны хуралдааныг зарлан хуралдуулж даргална.

Тавин дөрөвдүгээр зүйл: Аймаг, хот, район, сум, хорооны ардын хурлын бүрэн эрхийн хугацаа дуусахад гүйцэтгэх захиргаад нь шинэ сонгогдсон хурлаар бүрэн эрхээ хадгалан эдэлнэ.

Тавин тавдугаар зүйл: Аймаг, хот, район, сум, хорооны ардын хурал, түүний гүйцэтгэх захиргаа:

а/ Харьяа нутаг дэвсгэр дээрээ соёл, улс төр, аж ахуйн байгуулалтыг удирдана.
б/ Аж ахуйн ба хоршооллын байгууллагын ажлыг хянан удирдана.
в/ Орон нутгийн аж ахуйн төлөвлөгөө ба төсвийг баталж тэдгээрийг биелүүлэх арга хэмжээ авна.
г/ Харьяалсан захиргааны байгууллагуудын ажиллагааг удирдана.
д/ социалист хэв ёс, улсын үйлдвэр, албан газар, хөдөө аж ахуйн нэгдэл, хоршооллын бусад байгууллагын эрх ашиг, мөн иргэний эрхийг хамгаална.
е/ хууль дүрмийг нарийн чанд биелүүлж дээд байгууллагын шийдвэрийг ёсчлон биелүүлнэ.
ж/ хөдөлмөрчин олон түмнийг төр аж ахуй, соёлын байгуулалтын бүх ажилд өргөн бөгөөд идэвхтэй оролцуулна.

Тавин зургадугаар зүйл: Орон нутгийн ардын хурал нь хуулиар олгосон эрх хэмжээний дотор тогтоол гаргана.

Тавин долдугаар зүйл: Ардын дээд шатны хурал нь ардын доод шатны хурал ба түүний гүйцэтгэх захиргааны тогтоол, захирамжийг өөрчлөх буюу хүчингүй болгох эрхтэй.

Тавин наймдугаар зүйл: Ардын хурлын дээд шатны гүйцэтгэх захиргаа нь доод шатны гүйцэтгэх захиргааны тогтоол, захирамжийг өөрчлөх буюу хүчингүй болгох, ардын депутатуудын доод шатны хурлын тогтоолыг зогсоох эрхтэй.

Тавин есдүгээр зүйл: Орон нутгийн ардын хурлын гүйцэтгэх захиргаа нь түүнийг сонгосон ардын хуралд болон мөн ардын депутатуудын дээд шатны хурлын гүйцэтгэх газрын өмнө шууд тайлагнана.

Жардугаар зүйл: Орон нутгийн ардын хурал нь ажиллагааныхаа зохих салбараар байнгын комисс байгуулж түүний ажилд хөдөлмөрчдийн дундаас идэвхтэнийг өргөнөөр татан оролцуулна.

Жаран нэгдүгээр зүйл: Аймаг, хотын гүйцэтгэх захиргаанд ажлын салбарыг удирдах хэлтэс газрууд байгуулна. Тэр хэлтэс, газрууд нь аймаг хотын АИХ гүйцэтгэх захиргаа болон БНМАУ-ын зохих яам буюу тусгай газарт захирагдана.

Жаран хоёрдугаар зүйл: БНМАУ-ын орон нутгийн ардын хурлын депутатыг мөн хурал, түүний чуулганы чөлөө цагт гүйцэтгэх захиргааны зөвшөөрөлгүйгээр баривчлах буюу эрүүгийн хариуцлагад татаж үл болно.

ЗУРГАДУГААР БҮЛЭГ

Шүүх прокурорын байгууллага

А/ Шүүх
Жаран гуравдугаар зүйл: БНМАУ-д шүүн таслах ажлыг БНМАУ-ын Дээд Шүүх, аймаг хотын шүүх, тусгай шүүх, мөн ардын хэсгийн шүүхүүд, тус улсын хууль ёсоор гүйцэтгэнэ.

Жаран дөрөвдүгээр зүйл: Бүх шатны шүүхэд хэрэг шүүн таслах явдлыг хэрэв хуульд зориуд тусгайлан заагаагүй бол ардын төлөөлөгчдийг оролцуулан байнгын шүүгч нар гүйцэтгэнэ.

Жаран тавдугаар зүйл: Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Дээд Шүүх бол шүүн таслах дээд байгууллага мөн. Дээд Шүүх тус улсын шүүхийн байгууллагын бүх ажлыг удирдаж шүүх таслах ажиллагаанд нь хяналт тавина.

Жаран зургадугаар зүйл: БНМАУ-ын Дээд Шүүхийг Ардын Их Хурлаас 4 жилийн хугацаагаар сонгоно. Дээд Шүүх нь Ардын Их Хурал, түүний тэргүүлэгчдэд ажлаа хариуцан тайлагнана.

Жаран долдугаар зүйл: Аймаг хотын шүүхийг аймаг хотын Ардын хурлаас 5 жилийн хугацаагаар сонгоно.

Жаран наймдугаар зүйл: Хэсэг, район, орон нутгийн хотын ардын шүүхийн шүүгчдийг аймаг, хотын Ардын Хурлын Тэргүүлэгчид 5 жилийн хугацаагаар, ардын төлөөлөгчдийг тэдгээрийн ажиллах нутаг дэвсгэрийн хөдөлмөрчдийн хурлаас саналаа ил гаргаж сонгоно.
Шүүгч, ардын төлөөлөгчөөр ял шийтгэлгүй, 23 нас хүрсэн БНМАУ-ын иргэн сонгогдоно.

Жаран есдүгээр зүйл: Шүүх таслах ажлыг монгол хэлээр явуулна. Монгол хэл мэдэхгүй хүмүүст хэргийн материалыг хэлмэрчлүүлэн бүрэн танилцуулж бас шүүх таслах хурал дээр төрөлх хэлээр нь үг хэлэх эрх олгоно.

Далдугаар зүйл: Бүх шатны шүүх, хэрэг таслахдаа хэрэгтэнд өмгөөлүүлэх эрх олгон, хэргийг ил тасална. Хуулиар тусгайлан заасан хэрэгт шүүн таслах хурлыг хаалттай явуулж болно.

Далан нэгдүгээр зүйл: Шүүгч нар хэргийг шүүн таслахдаа хэний ч нөлөөнд үл автан гагцхүү хуулинд захирагдана.
Б/ Прокурорын газар

Далан хоёрдугаар зүйл: БНМАУ-ын бүх яамд ба бүх байгууллагууд , тэдгээрийн харьяа албан газар, байгууллага, орон нутгийн засаг захиргаа болон олон нийт, хоршооллын бүх байгууллага, албан тушаалтан ба ард иргэдээс хуулийг хэрхэн нарийн чанд биелүүлж байгааг нэгэн адил хянах дээд хяналтыг улсын прокурор гүйцэтгэнэ.

Далан гуравдугаар зүйл: БНМАУ-ын прокурорыг Ардын Их Хурлаас 4 жилийн хугацаагаар томилно. Улсын прокурор бол Ардын Их Хурал, түүний тэргүүлэгчдэд ажлаа хариуцан тайлагнана.

Далан дөрөвдүгээр зүйл: Орон нутагт прокурорын хяналтыг аймаг, хот, районы ба хэсгийн прокурорууд гүйцэтгэнэ. Эдгээр прокурорыг БНМАУ-ын прокурор, 5 жилийн хугацаагаар сонгоно.

Далан тавдугаар зүйл: Орон нутгийн прокурорууд гагцхүү зохих дээд шатны прокурорт захирагдан үүргээ гүйцэтгэнэ.

БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛСЫН ИРГЭДИЙН ҮНДСЭН ЭРХ ҮҮРЭГ

ДОЛДУГААР БҮЛЭГ

Иргэдийн Үндсэн эрх ба түүнийг хангах баталгаа

Далан зургадугаар зүйл: БНМАУ-ын иргэд эрэгтэй эмэгтэй, арьс үндэс, шашин шүтлэг, нийгмийн гарал байдлаар ялгаваргүй тэгш эрхтэй.

Далан долдугаар зүйл: БНМАУ-ын иргэд хөдөлмөрлөх, хөдөлмөрийн хэмжээ чанарт тохирсон цалин хөлс авах эрхтэй.
БНМАУ-ын иргэн бүр аж ахуй, соёлын байгуулалтын аль ч салбарт хүч чадал, мэдлэгээ саадгүй ашиглан хөдөлмөрлөж, хийснийхээ хирээр тогтоогдсон цалин хөлс авч энэхүү эрхээ эдлэх бололцоог тус улсын социалист аж ахуйн системийн бүх давуу тал хангаж өгнө.

Далан наймдугаар зүйл: БНМАУ-ын ард иргэд амрах эрхтэй. Үүнд: Ажлын өдрийн дээд хэмжээг 8 цагаар тогтоож, зарим онцгой мэргэжлийн ажлын цагийг хорогдуулж, ажилчин албан хаагчдыг долоо хоног тутам ба жил бүр амруулж, жилийн амралтын цалинг нь хэвээр олгон театр, клуб, санатори, амралтын газар зэрэг үйлчилгээний газрыг хөдөлмөрчдөд зориулан ажиллуулж энэхүү эрхийг хангана.
Тус орны үйлдвэрлэх хүчин хөгжих тутам ажлын цагийг хорогдуулж, төрөл бүрийн үйлчилгээг сайжруулан хөдөлмөрчдөд ойр дөт болгох замаар хөдөлмөрчдийн чөлөө цагийг нэмэгдүүлж тэрхүү чөлөө цагаа гагцхүү амрахдаа биш, харин мэдлэг боловсролоо дээшлүүлэн, бие бялдар оюун ухаанаа хөгжүүлэхэд улам улмаар ашиглах боломж олгоход БНМАУ-ын бодлого чиглэгдсэн байна.

Далан есдүгээр зүйл: БНМАУ-ын иргэд нас хөгшрөх, төн өвдөх, хөдөлмөрийн чадвар алдах, тэжээгчээ алдахад эдийн тусламж авах эрхтэй. Үүнд: Нийгмийн даатгал, улсын тэтгэвэр, хоршооллын байгууллагын тусгай фондын системээр дамжуулан хөдөлмөрчдөд тусламж олгож, амралт сувиллын газруудыг олшруулан, эмнэлгийн тусламжийг үнэ төлбөргүй үзүүлж, хөдөлмөр хамгааллыг хөгжүүлж энэхүү эрхийг хангана.

Наядугаар зүйл: БНМАУ-ын ард иргэд боловсрох эрхтэй. Үүнд: үнэ төлбөргүй сургаж, ерөнхий боловсролын сургууль, тусгай мэргэжлийн дунд сургууль, дээд сургуулийг олшруулж мэргэжил дээшлүүлэх явдлыг хөгжүүлэн тусгай мэргэжлийн дунд сургууль, дээд сургуулийн оюутнуудад улсаас цалин олгож энэхүү эрхийг хангана.

Наян нэгдүгээр зүйл: БНМАУ-ын иргэн нь шууд буюу төлөөлсөн байгууллагаараа уламжлан улс ба нийгэм, аж ахуйг удирдах хэрэгт чөлөөтэй оролцох эрхтэй. Энэ эрхийг тус орны улс төр, аж ахуй, соёлын байгуулалтын бүх салаа мөчирт өргөнөөр оролцох, үүний дотор сонгууль, ард нийтийн санал хураахад оролцох, төрөл бүрийн ардчилсан нйигэмлэг байгуулах бодит бололцоог бүх иргэдэд олгосноор хангана:
Ардын Хурлын депутатуудын сонгууль бүх нийтийн байна. БНМАУ-ын 18 насанд хүрсэн бүх иргэн эрэгтэй эмэгтэй, арьс өнгө, үндэстэн, шашин шүтлэг, эрдэм боловсрол, нүүдэл суурьшил, эд хөрөнгийн байдал, эрхэлсэн ажлын төрөл, нийгмийн гарлыг ялгалгүйгээр сонгох, сонгогдох эрхтэй. Гагцхүү эмнэлгийн дүгнэлт, шүүхийн шийдвэрээр ухаан солиотой нь нотлогдсон, түүнчлэн хорих ял эдэлж байгаа болон гэмт хэрэгт яллагдагчаар татагдан цагдан хоригдож байгаа хүн сонгуульд оролцохгүй.

Наян хоёрдугаар зүйл: БНМАУ-ын иргэд хүмүүнлэг, ардчилсан социалист нийгэм байгуулах зорилт, ард түмнийхээ язгуур эрх ашиг, эв нэгдэлд нийцсэн мөрийн хөтөлбөр, дүрэм бүхий улс төрийн нам, олон нийтийн байгууллагад эвлэлдэн нэгдэх эрхтэй. Төрийн тодорхой алба хааж байгаа хугацаандаа улс төрийн аль нэгэн намд харьяалагдахгүй байвал зохих албан хаагчийн албан тушаалын жагсаалтыг БНМАУ-ын хуулиар тогтоож болно.
Улс төрийн нам, олон нийтийн бүх байгууллага нийгэм төрийн аюулгүй байдал, хүн амын эрүүл энх, зан суртахууныг эрхэмлэн сахиж, БНМАУ-ын Үндсэн Хуулийн хүрээнд улс төрийн замаар үйл ажиллагаагаа явуулж, БНМАУ-ын хуулийг дээдлэн биелүүлнэ.
Нам, олон нийтийн бүх байгууллагын эрхийг нь хамгаалах зорилгоор улсын бүртгэлд бүртгэнэ. Төрөөс улс төрийн намыг хүлээн зөвшөөрөх, бүртгэх асуудлыг БНМАУ-ын дээд шүүх хуулийн дагуу шийдвэрлэнэ.

Наян гуравдугаар зүйл: БНМАУ-ын иргэд яс үндэс ялгаваргүй улс орныхоо төр, аж ахуй, нийгэмлэг, нийгэм -улс төр, соёлын бүх ажилд тэгш эрхтэй оролцоно.
Арьс үндэс ялгаварлаж дээрэнгүй үндсэрхэх үзэл гаргаж иргэдийн эрхийг шууд буюу шууд бусаар хязгаарлахыг хуулиар хориглоно.
Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын нутаг дэвсгэр дээр оршин сууж байгаа бүх үндэстэнд үндэсний соёлыг хөгжүүлэн төрөлх хэлээрээ суралцах, ажил хэргээ явуулах бололцоог улсаас олгоно.
Хөдөлмөрчдийн эрх ашгийг хамгаалах, үндэсний эрх чөлөөний төлөө тэмцэх, энх тайвныг бэхжүүлэх хэрэгт зүтгэсэн буюу шинжлэх ухааны үйл ажиллагааны улмаас хавчигдсан гадаадын иргэдэд БНМАУ-ын нутаг дэвсгэрт оршин суух эрх эдлүүлнэ.

Наян дөрөвдүгээр зүйл: БНМАУ-ын эмэгтэйчүүд нь засаг төр, аж ахуй, нийгэм улс төр, соёл боловсролын бүхий л салбарт эрэгтэйчүүдийн нэгэн адил эрх эдэлнэ. Үүнд: Эмэгтэйчүүдэд хөдөлмөрлөх, амрах, нйигмийн даатгалаар хангагдах, боловсрох нөхцлийг эрэгтэйчүүдийн адил тэгш олгож, эх нялхсын эрх ашгийг хамгаалж, олон хүүхэдтэй эмэгтэйчүүдэд тусламж үзүүлэх, жирэмсэн эмэгтэйчүүдэд амаржихын өмнө ба хойно зохих чөлөө олгож цалинг хэвээр нь өгөх, амаржих газар ба хүүхдийн ясли цэцэрлэгийг өргөтгөж энэхүү эрхийг хангана. Эмэгтэйчүүдийг эрхээ эдлэхэд ямар нэгэн саад тотгор учруулахыг хуулиар хориглоно.

Наян тавдугаар зүйл: БНМАУ-ын иргэд төрийн байгууллага ба албан тушаалтны хууль бус ажиллагаа, чирэгдэл, хүнд суртал гаргасан тухай төрийн эрх барих байгууллага болоод захиргааны аль ч байгууллагад өргөдөл, гомдлоо амаар буюу бичгээр өгөх эрхтэй. Улсын байгууллага ба албан тушаалтнаас уул өргөдөл гомдлыг дарагдуулалгүй хянан үзэж, хууль ёс зөрчсөн явдалд арга хэмжээ авч, гомдол өргөдлийн хариуг заавал өгөх үүрэгтэй.

Наян зургаадугаар зүйл: БНМАУ-д шашныг төр ба сургуулиас тусгаарласан юм. БНМАУ-ын ард иргэд шүтэх бишрэх, шашны эсрэг суртал нэвтрүүлэг хийх эрх чөлөөтэй.

Наян долдугаар зүйл: БНМАУ-ын төрийн байгууллыг хөгжүүлэн бэхжүүлэх зорилгоор хөдөлмөрчдийн эрх ашигт нийцүүлэн БНМАУ-ын иргэдэд:

1. Үг хэлэх
2. Хэвлэн нийтлэх
3. Хурал цуглаан хийх
4. Жагсаал ёслол үйлдэх эрх чөлөөг хуулиар батлан олгосон болно.

Эдгээр эрх чөлөөг эдлэхэд шаардагдах эд материалын нөхцлийг хөдөлмөрчид ба тэдгээрийн байгууллагад хангаж өгнө.
Наян наймдугаар зүйл: БНМАУ-ын иргэдийн амь бие, тэдний орон сууц, захидал харилцааны нууц нь халдашгүй эрхээр хангагдана.
Шүүхийн тогтоол буюу прокурорын зөвшөөрөлгүйгээр хэнийг ч баривчилж үл болно.

НАЙМДУГААР БҮЛЭГ

Иргэдийн үндсэн үүрэг

Наян есдүгээр зүйл: БНМАУ-ын иргэн бүр:

а/ үнэнч шударга хөдөлмөр бол социалист улсын эд баялаг, хүчин чадлыг зузаатгах хөдөлмөрчин олон түмний чинээлэг аж байдлыг дээшлүүлэх эх сурвалж мөн гэдгийг ямагт санаж бүх хүчин чадал эрдэм мэдлэгээ социализм байгуулах үйлсэд бүрнээ зориулах
б/ БНМАУ-ын үндсэн хуулийг нарийн чанд сахин, хууль дүрмийг ёсчлон биелүүлж хөдөлмөрийн сахилгыг хатуу сахиж, хамтын аж байдлын социалист хэв журмыг дагаж, нийгмийн ёс дэглэмд харш аливаа үзэгдэлтэй идэвхтэй тэмцэх
в/ Хувийн ба нийгмийн эрх ашгийг зөв зохицуулах, улс нийгмийн эрх ашгийг хувийнхаасаа илүүд үзэж байх
г/ Социалист байгууллын халдашгүй ариун, дархан үндэс болсон нийгмийн социалист өмчийг нүдний цөцгийн мэт хайрлаж түүнийг бүхий л аргаар батжуулан арвижуулах
д/ Улс түмний интернационалист найрамдлыг бүхий л аргаар бэхжүүлэх явдлыг туйлын чухалд үзэж, хаа байгаа газраа өдөр тутмын үйл ажиллагаагаараа хөдөлмөрчдийн найрамдал, эв санааны барилдлагаа, Зөвлөлт Холбоот Улс тэргүүтэй социалист лагерийн орнуудын ард түмний нэгдэл нягтралыг бэхжүүлэхэд тус нэмэр үзүүлэх, энэ ариун найрамдал, нэгдэлд хор хохирол учруулж болох элдэв үзэгдэлтэй шийдвэртэй тэмцэх
е/ Өсвөрийн залуу үеийг хөдөлмөрт дуртай, сахилгатай, зохион байгуулалттай, хамт олонч, нйигмийн эрх ашгийг хүндэтгэгч, хөдөлмөр ба социалист өмчийг коммунист ёсоор үзэгч, коммунизмын үзэл ба пролетарийн интернационализмын зарчим, социалист эх орондоо хязгааргүй үнэнч, хөдөлмөрчин бүхнийг арьс үндэс ялгаварлахгүйгээр хүндэтгэгч хүмүүс болгон хүмүүжүүлэх
ж/ Ардын ардчилсан байгууллыг бэхжүүлэх үйлсэд идэвхтэй оролцож, улсын нууцыг чанд хадгалах, дайснаас ямагт сэрэмжилж байх
з/ Социалист эх орноо социализмын дайснаас ариунаар хамгаалах
БНМАУ-ын Ардын цэрэгт алба хаах явдал бол Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын ард иргэдийн хүндэт үүрэг мөн.
и/ Иргэний бүх үүргээ нарийн чанд биелүүлэхийн хамт нэг адил биелүүлэхийг бусад иргэдээс шаардах үүрэгтэй болно.

ЕСДҮГЭЭР БҮЛЭГ

Сүлд, далбаа, нийслэл

Ердүгээр зүйл: Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын төрийн сүлд бол төрийн мөн чанар, улс түмний найрамдлын үзлийг илэрхийлэн, тус орны үндэсний болон эдийн засгийн онцлогийг үзүүлсэн байна.
БНМАУ-ын сүлд бол тарианы түрүүгээр хөвөөлсөн дугуй хэлбэртэй байна. Тарианы ишийг хүрд араагаар холбож, эдгээрийг БНМАУ гэсэн үсэг бүхий улаан, цэнхэр өнгийн туузаар ороож зангидсан байна.
Сүлдийн төвд БНМАУ-ын хангай, говь, тал хосолсон нутгаар мандах коммунизмын наран өөд хурдалж яваа морь унасан хөдөлмөрчин хүн зурсан байна. Сүлдийн магнайд тариан түрүүний хоёр үзүүрийн хооронд дундаа алтан соёмбо үсэг бүхий таван хошуу байна.

Ерэн нэгдүгээр зүйл: Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын төрийн далбааг улсын сүлдийг үндэслэн хийнэ. БНМАУ-ын төрийн далбааг улаан, цэнхэр өнгийн эдээр үйлдэх бөгөөд тэгэхдээ гурав хуваасны нэгийн хэмжээтэй дунд тал нь цэнхэр огторгуйн өнгөтэй байх ба түүний хоёр хажуу нь улаан өнгөтэй байна.
Ишинд уях талын улаан дувсгэрийн дээд хэсэгт алтан таван хошуу, түүний доор мөн алтан соёмбо үсэг байна. Далбааны өргөн урт хоёр 1:2-ийн харьцаатай байна.

Ерэн хоёрдугаар зүйл: БНМАУ-ын нийслэл бол Улаанбаатар хот мөн.

АРАВДУГААР БҮЛЭГ

БНМАУ-ын Үндсэн Хуулийг өөрчлөх ба халах тухай

Ерэн гуравдугаар зүйл: БНМАУ-ын Үндсэн хуулинд оруулах өөрчлөлтийг гагцхүү Ардын Их Хурлаас хэлэлцэж, түүний депутатудын гуравны хоёроос доошгүйн саналаар баталснаар оруулна.

Ерэн дөрөвдүгээр зүйл: Коммунизмын үед төрийн зарим үүрэг мөхөх тутам тэр үүргийн тухай үндсэн хуулинд бичигдсэн зүйлс хүчингүй болж байна.

Социализм, коммунизм байгуулах гол зэвсэг болсон төр байх хэрэгцээгүй болж, түүнийг хөдөлмөрчдийн коммунист эвлэлээр сольсон цагт БНМАУ-ын Үндсэн хууль халагдана.

Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Үндсэн хуулийг
Ардын Их Хурлаар 1960 оны 7-р сарын 06-нд батлав.
 

 

 

Нэмэлт өөрчлөлт : 1963-1990 он

Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Үндсэн Хууль (нэмж өөрчилсөн)

Энэ хуулийг БНМАУ-ын Ардын Их Хурал шинэчлэн сонгогдож ажилдаа орсноос эхлэн БНМАУ-ын Үндсэн хуулийг шинэчлэн батлах хүртэл хугацаанд дагаж мөрдөнө. БНМАУ-ын ардын Их Хурал, БНМАУ-ын Бага Хурал байгуулагдмагц БНМАУ-ын Үндсэн хуулийн /1960 оны/ гурав, дөрөвдүгээр бүлгийг тус тус хүчингүй болсонд тооцно.



 

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ

 
 

 БНМАУ-ЫН ТӨРИЙН ДЭЭД ЭРХ БАРИХ ЁС

 

А.БНМАУ-ЫН АРДЫН ИХ ХУРАЛ

Нэгдүгээр зүйл: БНМАУ-ын Ардын их хурал бол Монголын ард түмний бүрэн эрхийг илэрхийлсэн төрийн эрх барих төлөөлөгчдийн дээд байгууллага мөн.

БНМАУ-ын Ардын Их Хурал нь БНМАУ-ын иргэдээс таван жилийн хугацаагаар сонгосон дөпутатуудаас бүрэлдэнэ.

Онцгой нөхцөл байдал бий болсны улмаас БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын депутатуудын сонгууль явуулах боломжгүй бол мөнхүү нөхцөл байдал арилж шинээр сонгууль явуулж дуустал БНМАУ-ын Ардын Их Хурал бүрэн эрхээ эдэлнэ.

БНМАУ-ын Ардын Их Хурал бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх боломжгүй гэж нийт депутатуудын дөрөв -ний гураваас доошгүй хувь нь үзвэл өөрөө тарах тухай шийдвэр гаргаж болно.

БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны үндсэн зарчим, журмыг БНМАУ-ын хуулиар тодорхойлно.

Хоёрдугаар зүйл: БНМАУ-ын Ардын Их Хурал дор дурдсан, зөвхөн өөрийн шийдвэрлэх онц эрхийн асуудлаас гадна төрийн дотоод гадаад бодлогын ямар ч асуудлыг санаачилгаараа хэлэлцэн шийдвэрлэнэ:

1.БНМАУ-ЫН Үндсэн хууль батлах, түүнд нэмэлт өөрчлөлт оруулах:

2.БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч, Дэд ерөнхийлөгчийг сонгох, чөлөөлөх:

З.БНМАУ-ын Бага Хурлыг сонгох, бүрэлдхүүнд нь өөрчлөлт оруулах:

4.БНМАУ-ЫН Үндсэн хуулийн хяналтын зөвлөлийг байгуулах, бүрэлдхүүнд нь өөрчлөлт оруулах:

5.БНМАУ-ын Ерөнхийлөгчийн санал болгосноор БНМАУ-ын Ерөнхий сайд, БНМАУ-ын Ерөнхий прокурор, БНМАУ-ын Ардын хянан шалгах хорооны даргыг томилох, чөлөөлөх, БНМАУ-ын Дээд шүүхийн даргыг сонгох, чөлөөлөх:

б.БНМАУ-ын нийгэм эдийн засгийн хөгжлийн үндсэн чиглэлийг тодорхойлох.

Гуравдугаар зүйл: БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын депутат, БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч, БНМАУ-ын Бага Хурлын гишүүн, БНМАУ-ын Бага Хурлын байнгын хороо, БНМАУ-ын Засгийн газар хууль санаачлах эрхтэй.

Дөрөвдүгээр зүйл: БНМАУ-ын Ардын Их Хурал ээлжит хуралдааныг бүрэн эрхийнхээ хугацаанд дөрвөн удаа хийнэ.

БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын ээлжит бус хуралдааныг БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын депутатуудын олонхийн шаардсанаар, эсхүл БНМАУ-ын Бага Хурал, Ерөнхийлөгчийн санаачлагаар хийж болно.

БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын ээлжит хуралдааныг нэг сараас доошгүй хугацааны өмнө, ээлжит бус хуралдааныг шаардлагатай үед БНМАУ-ын Бага Хурал тус тус зарлан хийлгэнэ.

БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын дарга, орлогч дарга нарыг БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын хуралдаан бүрээс сонгох бөгөөд тэдгээр нь дараагийн хуралдаанаар дарга нарыг сонготол бүрэн эрхээ хэвээр эдлэнэ.

Тавдугаар зүйл: БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын хуралдааныг нийт депутатуудын далан таван хувиас доошгүй нь ирсэн бол хүчинтэйд тооцно.

БНМАУ-ын Ардын Их Хурал БНМАУ-ын Үндсэн хууль түүнд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийг хуралдаанд оролцсон депутатуудын гуравны хоёрын, бусад хууль, шийдвэрийг олонхийн саналаар батална. БНМАУ-ын Ардын Их Хурал хэлэлцсэн асуудлаараа хууль, тогтоол гаргана.

Б. БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛСЫН БАГА ХУРАЛ

Зургадугаар зүйл: БНМАУ-ын Бага Хурал нь хууль тогтоох, хянан шалгах, зохион байгуулах бүрэн эрх бүхий төрийн эрх барих байнгын дээд байгууллага мөн.

БНМАУ-ын Бага Хурал дарга, орлогч дарга, нарийн бичгийн дарга, 50 гишүүнээс бүрэлдэнэ. БНМАУ-ын Бага Хурлын орлогч дарга, нарийн бичгийн даргыг БНМАУ-ын Ардын Их Хурал депутатуудын дотроос шууд сонгоно. БНМАУ-ын Бага Хурлын дарга нь БНМАУ-ын Дэд ерөнхийлөгч байна.

Долдугаар зүйл: БНМАУ-ын Бага Хурлын гишүүныг БНМАУ-ын Ардын Их Хурал нэр дэвшсэн хүн нэг бүр дээр хэлэлцэж саналыг нууцаар гаргаж сонгоно. Ийнхүү сонгоход хууль ёсоор бүртгэгдсэн намуудын нэрийн жагсаалтаар нийт сонгогчиийн саналыг шууд, нууцаар хурааж, түүний дүнг үндэслэн БНМАУ-ын Бага Хурлын гишүүний мандатыг зохих тооны санал авсан намуудад хувь тэнцүүлэн хуваарилна. Намууд авсан мандатынхэа тоогоор БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын депутатуудын дотроос буюу намын гишүүн ба гишүүн бус өөр хүний нэрийг БНМАУ-ын Бага Хурлын гишүүнээр дэвшүүлнэ. БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын депутатуудын олонхийн санал авсан хүн БНМАУ-ын Бага Хурлын гишүүнээр сонгогдсонд тооцно.

БНМАУ-ын Бага Хурлын гишүүдийн дөрөвны гурван хувь нь БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын депутатуудын дотроос сонгогдсон байвал зохино.

БНМАУ-ын Бага Хурлын гишүүний бүрэн эрх, түүнийг сонгох, огцруулах журамыг БНМАУ-ын хууль тогтоомжоор тодорхойлно.

Найм дугаар зүйл: БНМАУ-ын Бага Хурлын гишүүн нь БНМАУ-ын Засгийн газар , БНМАУ-ын Дээд шүүхийн бүрэлдэхүүнд ордог албан тушаалыг хавсран эрхэлж болохгүй. Хэрэв эдгээр албан тушаалд байгаа хүн БНМАУ-ын Бага Худлын гишүүнээр сонгогдвол уг албан тушаалаас чөлөөлөгдөнө.

Есдүгээр зүйл: БНМАУ-ын Бага Хурал шинээр сонгогдсон БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын анхдугаар хуралдаан хүртэл бүрэн эрхээ эдэлнэ.

Аравдугаар зүйл: БНМАУ-ын Бага Хурал БНМАУ-ын Ардын Их Хуралд ажлаа хариуцан тайлагнана.

Арван нэгдүгээр зүйл: БНМАУ-ын Бага Хурал нь БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын эрх хэмжээнд хамаарахаар хуульд зааснаас бусад төрийн дотоод гадаад бодлогын ямар ч асуудлыг, тухайлбал, дор дурдсан асуудлыг хэлэлцэж шийдвэрлэнэ.

1. Хууль гаргах түүнд нэмэлт өөрчлөлт оруулах:

2. БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын хуралдааныг зарлах

3. БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын чөлөө цагт түүнд дараа оруулан ба*тлуулахаар БНМАУ-ын Ерөнхий сайд БНМАУ-ын Ерөнхий прокурор, БНМАУ-ын Ардын хянан шалгах хорооны даргыг томилох, чөлөөлөх, БНМАУ-ын Дээд шүүхийн даргыг сонгох, чөлөөлөх:

4. БНМАУ-ын Бага Хурлын Байнгын Хороог байгуулах, бүрэлдхүүнд нь өөрчлөлт оруулах,

б. Ерөнхий сайдын өргөн мэдүүлснээр БНМАУ-ын Засгийн газрын бүрэлдэхүүнийг батлах, түүнд өөрчлөлт оруулах.

б. БНМАУ-ын Дээд шүүхийн даргын өргөн мэдүүлснээр Дээд шүүхийн бүрэлдэхүүнийг сонгох, түүнд өөрчлөлт оруулах:

7. БНМАУ-ын Ерөнхий прокурорын өргөн мэдүүлснээр түүний орлогч нарыг томилох, чөлөөлөх:

8. БНМАУ-ын Ардын хянан шалгах хорооны даргын өргөн мэдүүлснээр Ардын хянан шалгах хорооны бүрэлдэхүүнийг батлах, түүнд өөрчлөлт оруулах:

9. БНМАУ-ын Үндсэн хуулийн хяналтын зөвлөлийн санал болгосноор БНМАУ-ын Үндсэн хуулийн түүнчлэн өөрийн санаачлагаар БНМАУ-ын хууль болон БНМАУ-ын Ардын Их Хурал, БНМАУ-ын Бага Хурлын шийдвэрийн биелэлтийг хянан шапгах:

10. БНМАУ-ын Засгийн газрын өргөн мэдүүлснээр ЬНМАУ-ын засаг за*хиргаа-нутаг дэвсгэрийн хуваарьт өөрчлөлт оруулах:

11. Орон нутгийн Ардын Хурлын зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны эрх зүйн үндсийг тогтоох:

12.  БНМАУ-ын нийгэм, эдийн засгийн хөгжлийн төлөвлөгөө улсын нэгдсэн төсөв, тэдгээрийн гүйцэтгэлийн тайлан батлах:

13. Улсын санхүү, зээлийн бодлогын үндсэн чиглэлийг тогтоох:

14. БНМАУ-ын Засгийн газар, аймаг, хотын Ардын Хурлын шийдвэрийг БНМАУ-ын хууладнийцээгүй байвал хүчингүй болгох:

15. БНМАУ-ын Засгийн газар, БНМАУ-ын Дээд шүүх, БНМАУ-ын Ерөнхий прокурор, БНМАУ-ын Ардын хянан шалгах хорооны тайлан, аймаг, хотын Ардын Хурлын Тэргүүлэгчид, яам, улсын хороо, тусгай газрын илтгэл хэлэлцэх:

16. Өршөөл үзүүлэх:

17. БНМАУ-ын олон улсын гэрээг соёрхон батлах, цуцлах:

18.  Хуулийн төсөл, нийгэм, төрийн амьдралын нэн чухал асуудлыг ард нийтээр хэлэлцүүлэх:

19. Ард нийтийн санал хураалт явуулах:

20.  БНМАУ-ын хүндэт цол, одон медаль, цэргийн дээд цол болон бусад алдар цол бий болгох:

Арван хоёрдугаар зүйл: БНМАУ-ын Бага Хурлын ээлжит чуулганыг хагас жил тутам нэг удаа тус бүр 75 хоног хүртэл хугацаагаар хийнэ.

БНМАУ-ын Бага Хурлын чуулганыг БНМАУ-ын Бага Хурлын дарга зарлан хийлгэнэ.

В. БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛСЫН ЕРӨНХИЙЛӨГЧ

Арван гуравдугаар зүйл: БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч бол Ардын төрийн тэргүүн, БНМАУ-ын тусгаар тогтнол, монголын ард түмний эв нэгдлийн баталгаа мөн.

БНМАУ-ын Ерөнхийлөгчөөр 40 нас хүрсэн, монголын ард түмний аж амьдрал, ёс заншлыг сайн мэддэг, сүүлийн таваас доошгүй жил БНМАУ-д байнга оршин суусан БНМАУ-ын иргэнийг Ардын Их Хурлаас саналаа нууцаар гаргаж 5 жилийн хугацаагаар сонгоно. БНМАУ-ын Ерөнхийлөгчийн албан тушаалд хоёр, түүнээс дээш хүний нэрийг дэвшүүлнэ.

БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын нийт депутатын олонхийн санал авсан нэр дэвшигчийг БНМАУ-ын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсонд тооцно. Ерөнхийлөгчийг зөвхөн нэг удаа улируулан сонгож болно.

Арвөн дөрөв дүгээр зүйл: БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч: "БНМАУ-ын тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, ард түмнийхээ үндэсний эв нэгдлийг тууштай хамгаалж, БНМАУ-ын Үндсэн хуулийг дээдлэн сахиж, БНМАУ-ын Ерөнхийлөгчийн үүргийг шударгаар биелүүлэхээ батлан тангараглаж байна" гэж БНМАУ-ын Ардын Их Хуралд тангараг, өргөнө. Тангараг оргөснөөр БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч албан тушаалдаа орж, бүрэн эрхээ эдэлнэ.

Арван тавдугаар зүйл: БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч БНМАУ-ын Ардын Их Хуралд ажлаа хариуцан тайлагнана. БНМАУ-ын Ерөнхийлөгчийн албан тушаалыг бүх шатны Ардын Хурлын депутат, БНМАУ-ын Бага Хурлын гишүүний үйл ажиллагаатай хавсарч болохгүй.

Арван зургадугаар зүйл: БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч өргөсөн тангарагтаа үнэнч байж, БНМАУ-ын Үндсэн хууль, бусад хуулийг нарийн чанд сахин ажиллана. Хэрэв БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч өргөсөн тангаргаас няцаж БНМАУ-ын Үндсэн хууль, бусад хуулийг зөрчвөл БНМАУ-ын Үндсэн хуулийн хяналтын зөвлөлийн дүгнэлтийг үндэслэн БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын депутатуудын гуравны хоёроос доошгүйн саналаар огцруулж болно.

Арван долдугаар зүйл: БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч нь:

1/ Зарлиг гаргана.

2/ Уучлал үзүүлнэ:

3/ Бүх шатны Ардын Хурлын депутатуудын сонгуулийг товлож зарлана: ,

4/ БНМАУ-ын Ардын Их Хурал, БНМАУ-ын Бага Хурлаар хэлэлц4эж баталсан хуулийг гарын үсэг зурж | батламжилна:

5/ БНМАУ-ын Ардый Их Хурал, БНМАУ-ын Бага Хурлын баталсан хууль, бусад шийдвэрт хориг тавина. БНМАУ-ын Ерөнхийлөгчийн тавьсан хоригийг БНМАУ-ын Ардын Их Хурал, БНМАУ-ын Бага Хурал хэлэлцэж депутатуудын буюу БНМАУ-ын Бага Хурлын гишүүдийн олонхийн саналаар хүлээж аваагүй бол БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч уг хууль, бусад шийдвэрт гарын үсэг зурж батламжилна:

6/ БНМАУ-ын Зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч байж, улсын батлан хамгаалалт, аюулгүй  байдлыг хангана:

7/ БНМАУ-ын нэрийн өмнөөс олон улсын хэлэлцээ хийж, гэрээ байгуулна:

8/ Шаардлагатай гэж үзвэл БНМАУ-ын Ерөнхий сайдыг огцруулах саналыг БНМАУ-ын Бага Хурлын даргатай зөвшөөрөлцөн БНМАУ-ын Ардын Их Хуралд, БНМАУ-ын Засгийн газрыг тараах саналыг БНМАУ-ын Ерөнхий сайдтай зөвшөөрөлцөн БНМАУ-ын Бага Хуралд тус тус оруулна:

9/ БНМАУ-ын хүндэт цол, одон, медалиар шагнана:

10/ БНМАУ-ын цэргийн дээд цол, бусад алдар цол олгоно:

11/ БНМАУ-ын харьяат болгох, харьяатаас гаргах, хасах асуудлыг шийдвэрлэнэ:

12/ БНМАУ-д орогнох эрх олгоно:

13/ БНМАУ-аас гадаад улс, олон улсын байгууллагад сууж бүрэн эрхт төлөөлөгчийн газрын тэргүүнийг томилох буюу эгүүлэн татна.

14/ БНМАУ-д суух гадаад улсын бүрэн эрхт төлөөлөгчийн итгэмжлэх, эгүүлэн татах жуух бичгийг хүлээн авна:

15/ Бүх нийтийн буюу хэсэгчилсэн цэргийн дайчилгаа зарлана:

16/ Улсын хэмжээнд, эсхүл түүний нутаг дэвсгэрийн зарим хэсэгт онц байдал зарлах, нийтийн хэв журам сахиулах онц байдал зарлах, нийтийн хэв журам сахиулах онцгой арга хэмжээ авна.

17/ Хууль тогтоох болон гүйцэтгэн захирамжлах дээд байгууллагуудын харилцан үйл ажиллагааг зохицуулж чиглүүлнэ. БНМАУ-ын Дэд ерөнхийлөгчийг БНМАУ-ын Ерөнхийлөгчийн санал болгосноор Ардын Их Хурлын нийт депутатын олонхийн саналаар сонгоно.

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ
 

 

БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛСЫН ЗАСГИЙН ГАЗАР
 

Арван наймдугаар зүйл: БНМАУ-ын Засгийн газар нь төрийн гүйцэтгэн захирамжлах дээд байгууллага мөн

Арван есдүгээр зүйл: БНМАУ-ын Засгийн газар нь Ерөнхий сайд, түүний нэгдүгээр орлогч нар, БНМАУ-ын сайд, улсын хорооны дарга нарын бүрэлдэхүүнтэй байна.

БНМАУ-ын Бага Хурал нь БНМАУ-ын Засгийн газрын Ерөнхий  сайдын  өргөн  мэдүүлснээр төрийн захиргааны бусад төв байгууллагын эрх баригчийг БНМАУ-ын Засгийн газрын бүрэлдэхүүнд оруулж болно.

Хорьдугаар зүйл: БНМАУ-ЫН Засгийн газар БНМАУ-ын Үндсэн хууль,  бусад хуулийг биелүүлэх үндсэн  дээр  аж  ахуй, нийгэм соёлын байгуулалт,  захиргааны үйл ажиллагааг удирдана. БНМАУ-ын Засгийн газрын зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны зарчим, бүрэн эрхийг БНМАУ-ын хуулиар тодорхойлно.

Хорин нэгдүгээр зүйл: БНМАУ-ын Засгийн газар нь БНМАУ-ын Ардын Их Хурал, БНМАУ-ын Бага Хуралд ажлаа хариуцан тайлагнана. Шинээр байгуулагдсан БНМАУ-ын Засгийн газар бүрэн эрхийнхээ хугацаанд явуулах үйл ажиллагааны үндсэн чиглэлийг БНМАУ-ын Бага Хуралд хэлэлцүүлэхээр өргөн мэдүүлнэ. 

БНМАУ-ын засгийн газар ажлынхаа тухай БНМАУ-ын Бага Хуралд жил^нэтээс доошгүй удаа тайлагнана,

Хорин хоёрдугаар зүйл: БНМАУ-ын Засгийн газар шинээр сонгогдсон БНМАУ-ын Бага Хурлын анхдугаар чуулган хүртэл бүрэн эрхээ эдэлнэ.

БНМАУ-ын Засгийн газар бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх боломжгүй гэж үзвэл бүрэн эрхийн хугацаа дуусахаас өмнө огцрох тухайгаа БНМАУ-ын  Бага Хуралд өргөн мэдүүлж болно.

ТӨГСГӨЛИЙН ЗААЛТ

Энэ хуулийг БНМАУ-ын Ардын Их Хурал шинэчлэн сонгогдож ажилдаа орсноос эхлэн БНМАУ-ын Үндсэн хуулийг шинэчлэн батлах хүртэл хугацаанд дагаж мөрдөнө.

2. БНМАУ-ын ардын Их Хурал, БНМАУ-ын Бага Хурал байгуулагдмагц БНМАУ-ын Үндсэн хуулийн /1960 оны/ гурав, дөрөвдүгээр бүлгийг тус тус хүчингүй болсонд тооцно.

БНМАУ-ЫН АРДЫН ИХ ХУРЛЫН ТЭРГҮҮЛЭГЧДИЙН ДАРГА П. ОЧИРБАТ

БНМАУ-ЫН АРДЫН ИХ ХУРЛЫН ТЭРГҮҮЛЭГЧДИЙН НАРИЙН БИЧГИЙН ДАРГА Ч.ДАШДЭМБЭРЭЛ

БНМАУ-ЫН 1960 ОНЫ ҮНДСЭН ХУУЛЬД ӨӨРЧЛӨЛТ ОРУУЛСАН ЖАГСААЛТ:

1. БНМАУ-ЫН Ардын Их Хурлын 1963 оны 12-р сарын 24-ны өдрийн тогтоолоор Үндсэн хуулийн 68-р зүйлд өөрчлөлт оруулав.

2. БНМАУ-ЫН Ардын Их Хурлын 1966 оны 07-р сарын 01-ны өдрийн чуулганаар Үндсэн хуулийн 28-р зүйлд өөрчлөлт оруулав.

З. БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1969 оны 144-р зарлигаар Үндсэн хуулийн 47-р зүйлд өөрчлөлт оруулав.

4. БНМАУ-ЫН Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1970  оны 71-р зарлигаар Үндсэн хуулийн 67, 73-р зүйлд өөрчлөлт оруулав.

5. БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1972  оны 125-р зарлигаар Үндсэн хуулийн 29-р зүйлд өөрчлөлт оруулав.

б. БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1973  оны 82-р зарлигаар Үндсэн хуулийн 34, 46, 47, 49, 50, 52, 54, 55, 68, 74-р зүйлүүдэд өөрчлөн нэмж оруулав.

7. БНМАУ-ЫН 1978 оны 12-р сарын 26-ны өдрийн хуулиар Үндсэн хуулийн 19-р зүйлд нэмэлт хийж, өөрчлөлт оруулав.

8. БНМАУ-ын 1980 оны 11-р сарын 21-ны өдрийн хуулиар Үндсэн хуулийн 18, 20, 21, 22, 37, 42, 43, 44, 81-р зүйлүүдэд өөрчлөлт оруулж нэмэн найруулав.

9. БНМАУ-ын 1981 оны 06-р сарын 29-ны өдрийн хуулиар Үндсэн хуулийн 66, 73-р зүйлд өөрчлөлт оруулав.

10. БНМАУ-ын 1983 оны 12-р сарын 08-ны өдрийн хуулиар Үндсэн хуулийн 42-р зүйлд нэмэлт өөрчлөлт оруулав.

11.БНМАУ-ЫН Ардын Их Хурлын 1990 оны 03-р сарын 23-ны өдрийн хуулиар Үндсэн хуулийн оршил хэсгээс МАХН-ын удирдан чиглүүлэх үүрэгтэй холбогдсон заалтуудыг хасч, 3, 4, 6, 21, 22, 23, 24, 32, 34, 35, 41, 47, 48, 49, 50, 51, 52, 54, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 67,68, 74, 81, 82-р зүйлүүдэд өөрчлөлт оруулан нэмж найруулав.

12.БНМАУ-ЫН Ардын Их Хурлын 1990 оны 05-р сарын 10-ны өдрийн хуулиар Үндсэн хуулийн 81-р зүйлд өөрчлөлт оруулав.

13.БНМАУ-ЫН Ардын Их Хурлын хуулиар Үндсэн хуулийн нэмэлтийн тухай хуулийг батлан гаргаж, Үндсэн хуулийн нэг, хоёрдугаар бүлгийг өөрчлөв.

 

 

http://www.pmis.gov.mn/law/mongolian/pdf/undsen_huuli.pdf
http://www.mfa.gov.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=17&Itemid=43
http://wiki.ecm-outsourcing.com/index.php?title=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%A3%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D0%A5%D1%83%D1%83%D0%BB%D1%8C