Хөгмийн зохиолч Чойгивийн Сангидорж

BIOGRAPHY OF MONGOLIAN FAMOUS PEOPLE

 

 

 

   

 

 

     
   

 

 
hugjmiin zohiolch Choigiv Sangidorj (1940) 
 
 
 


Хөгмийн зохиолч, Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Ч.Сангидорж

Зулай цагаан Алтай, Хүүгийн бодол
 

 

Timeline

1940 онд Баянхонгор аймгийн Богд суманд төрсөн
1972 онд (32 нас) Алма-Ата хөгмийн дээд сургууль төгссөн
 

Охин Саянцэцэг, хүү Сансаргэрэлтэх 1989-1995 онд П.И.Чай­ковс­кийн нэрэмжит хөгжмийн дээд сургууль төгссөн. Охин загвар өмсөгч С.Ижилцэцэг, С.Ихэрцэцэг.

Ч. Сангидорж, Соноршуулга, УБ,
Ч. Сангидорж, Түмэндээ өргөх дуу, УБ,1988
 

www.bayanmongol.com/duunytuuh.html
Төрийн шагналт зохиолч П.Пүрэвсүрэн: Зохиолч болохоосоо өмнө би сэтгүүлч болсон
Миний ээж тэмээчин дууг Ч.Сангидорж захиалсан юм шүү дээ. Ч.Сангидоржийн эмээ нь говийн хүн байж. Тэгээд л эмээдээ зориулж нэг дууны шүлэг бичүүлье гэсэн юм. Анх энэ дууг АУДуС-ийн оюутан Сарантуяа гэж охин дуулж байсан. Тэгээд поп хатагтай Б.Сарантуяа сүүлд дуулсан. Гитарчин Өөжгий бас их сайхан хөгжимдсөн байдаг юм. Мөн гурван охидын хамтлаг 'Миний ээж тэмээчин' дууг маань дуулсан байна лээ

Хүүгийн бодол

Үг. Соёлын гавьяат зүтгэлтэн зохиолч Д.Цэдэв
Ая. Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн Чойгивийн Сангидорж


Сэрүүн намар болоогүйсэн бол
Шувууд юундаа буцах вэ
Хайртай үрээ бодоогүйсэн бол
Хаанаас ээж минь юундаа ч уярах вэ

Цайдам хөндий цасаар хучигдаад
Цангинам өвлийн эрч боллоо
Цайлган сэтгэлт хайртай ээж минь
Санаа сэтгэлээс хэзээ ч гарахгүй

Урьхан хавар болоод ирэхэд
Усны шувууд ганганаад ирнээ
Уяхан сэтгэлт хайртай ээжийгээ
Удаан наслуулж жаргуулна даа
http://bayanmongol.com/index.php?option=com_content&view=article&id=52:2008-09-19-18-46-59&catid=14:2008-09-19-18-45-37


 


http://www.dailynews.mn/modules.php?name=News&file=article&sid=16291
Эх орондоо байна гэдэг сайхан Төрийн шагналт хөгж­мийн зохиолч Ч.Санги­дорж манай сонинд ярилцлага өглөө.
-Танаар сонин сайхан юутай байна даа. Уран бү­тээл арвин уу? -Уран бүтээл хийсээр л байна. Дан хөгжмийн бү­тээлүүд, хажуугаар нь дууны уран бүтээл, бас бус төгөлдөр хуурын зохиолууд, найрал дуу­ны бүтээлүүд гээд л. Туур­висаар л байгаа даа.
Таны “Симфони удирт­гал”-ыг сая улсын санд худалдаж авлаа. Үнэхээр төгс бүтээл юм аа? -Нэг үеэ бодвол, жилдээ ганц хоёр том хэмжээний бүтээл хийж болохоор бол­чихлоо. Яагаад гэвэл, жилийн жилд хөгжмийн зохиолчдын бүтээлийг шалгаруулж, түү­нийг нь хэдэн сая төгрөгөөр худалдаж авдаг болсон. Өмнө нь хоёр сая, 12 сая байгаад одоо 50 сая төгрөг болсон байна лээ. Үүн дээрээ бид чинь зодолдчихдог. Өнгөрсөн жилээс эхлээд худалдаж авсан бүтээлүүдээ тоглуул­даг болсон. Авчихаад зүгээр хаячихдаггүй. Уран бүтээлийг хөгжүүлэх сан байхаас хад­галах сан байж болохгүй шүү дээ. Шилдэг бү­тээл худалдаж авах төсвийг нэмэгдүүлсэн нь бидэнд бас ч дэмжлэг болж байна. -Гэхдээ үүнийгээ хэтэр­хий хавтгайруулаад чанар­гүй, жаахан сулхан юмнууд бас худалдаж аваад байх шиг ажиглагддаг л даа. Ялангуяа энэ жил? -Тийм тал бий байх аа. Ер нь бодох хэрэгтэй байна л даа. Ямар ч арын хаалгагүй, ямар нэгэн орц гарцгүй, яг л нарийн хэмжүүрээрээ авдаг байх хэрэгтэй юм. Энэ жил гарч ирсэн зохиолуудыг би бүгдийг нь сонссон. Зарим нь санасанд хүрээгүй. Нэг тийм улхагардуу, хөгжмийн дра­матизм байхгүй, орчин үеэ бодоогүй, хэтэрхий урт зо­хиолууд шалгарсан байна лээ. Ер нь орчин үед урлагийн бүтээлд тэгтлээ том хөшиг татаад л өмнө нь зарлаад байдаг хуучны форм халагд­чихсан шүү дээ. -Товчхон зүйл шаардах болсон нь их урлагийнхаа хэмжүүрээр чухам ямар байдаг юм бэ? -Яахав дээ, орчин үеийн хөгжмийн урлагийн хэлбэрийн бас нэг дэвшил юм л даа. Формын дэвшил. Аль дээр үед ийм дэвшил гарчихсан шүү дээ. Тавиас дээш, жа­раас доош насны манай ча­далтай хөгжмийн зохиолчид бол энэ формыг хийж л бай­гаа. Энэ жилийн зохиолууд дотор хэтэрхий нуршуу зо­хио­лууд сонсогдсон. Ингэ­хээр чинь л бид хүртэл гараад явчихаж байгаа юм шүү дээ. Нэг талаар энэ их муу юм. Нэгнийхээ зохиолыг сонсох­гүй гараад явчихна гэдэг чинь. Муу ч бай, сайн ч бай сонсоод шүүмжлэл хэлээд, зөвлөөд явах ёстой юм. Урт, богинын ялгаа бол яг формын хувьд адилхан байх ёстой. Ухаан­даа, богино хийгээд байгаа зохиол урт зохиол хоёрын форм аль аль нь бүх талаа­раа баталгаатай байх ёстой юм. Өөр нэг анзаарагдсан юм гэвэл, энэ жилийн хувьд мөнгө нь нэмэгдсэнээс ч тэр үү залуучуудын овоо гайгүй бүтээлүүд мэр сэр гарч ирсэн шүү. Би ч хоёр зохиол өгсөн. Нэг нь “Реквием” гэж. Модерн чигийн юм. Амар биш. Үүнийг Дуурийн театр сайн тоглосон. Гэхдээ хуучин удирдаач нь солигдчихсон байсан учраас жаахан тиймэрхүү болсон тал бий. -Таны Симфони удирт­галууд маш бадрангуй, эрч хүчтэй өрнөсөөр төгсдөг. Үүнд тухайн жанрынх нь онцлог давамгайлж байна уу, эсвэл таны мөн чанар уу? -Би ерөнхийдөө бадран­гуй­дуу ааштай хүн шүү дээ. Гэхдээ богино дуу болон бусад уянгын юмандаа бол уянгын л хандана. Симфони удиртгал, дан хөгжмийн бү­тээл чинь манай юм биш шүү дээ. Бид социализмын үед аугаа их Зөвлөлт холбоот улсаас сурсан, тэндээс олж авсан Европын соёл юм. Ер нь хөгжмийн бүтээл бол хү­нийхээ ааш араншинтай их төстэй гарч ирдэг. Агуу их Бетховен чинь өөрийнхөө характертай их төстэй зо­хиолууд бичдэг байсан шүү дээ. Сонатууд, Тавдугаар симфони, “Амьдрал миний хаалгыг тогшиж байна” ч гэдэг юм уу зохиолууд нь ихээхэн бадрангуй. Зохиолоо бичиж байхад нь гаднаас хүн ороод ирвэл юм ч шидэж чадахаар, яаж ч мэдэх хурц зан аран­шинтай хүн байсан гэдэг. Айхтар ширүүн харцтай, зур­гийг нь харахад ч тийм шүү дээ. Зарим нь ч уянгын ро­мантикууд байдаг. Тэд их чамин, торго шиг хөгжим бичиж байх жишээтэй. Би бол дан хөгжмийн бүтээлүүдээ улхагар байлгаж чаддаггүй юм. Их эрч хүчтэй, үүнийг чинь драматург гээд байгаа юм. Ялангуяа манай залуу­чуудад зохиолынх нь дотоод эрч хүч их дутагдаад байгаа харагддаг. Яагаад драматург дутагдаад байна гэхээр тө­гөлдөр хуурыг сайн эзэмшээ­гүйгээс тэр. Ухаандаа, З.Хан­гал бол төгөлдөр хуурыг их сайн тоглодог байсан шүү дээ. Тиймээс Хангалын фактур үнэхээр сайн байдаг. Манай хүүгийн зохиолууд ч энэ та­лаараа сайн. Зохиолоо өөрөө тоглочихно. Өөр хүн тэр бүр тоглож чадахгүй шүү, манай Сансарын зохиолыг. -Хүүхдүүд тань олонх нь төгөлдөр хуурчид би­лүү? -Манайхаас дандаа сон­годог хөгжимчид гарсан шүү дээ. Том охин Саянцэцэг маань олон улсын хэмжээний төгөлдөр хуурч. Саяхан Кар­негийн их зааланд тоглолоо. -Танай хүү Сансар­гэ­рэл­тэхийн төгөлдөр хуу­рын зохиолууд бас их бад­рангуй, маш богинохон. Үүнд таны уламжлал байна уу, эсвэл огт өөр зүйл үү? -Ерөөсөө хөгжмийн орчин үе ийм болчихсон юм чинь. Том охин маань ч бас урт зохиол тоглох болохоор дур­гүйцээд байдаг болчихсон. Сонгодог бол өөр хэрэг. Гүй­цэд сонсчихож болно. Тэртэй тэргүй сонгодгийг сонирхдог хүмүүс нь сонсдог. Тэгээд ч миний хүү огт өөр стильтэй л дээ. -Таныг дээхнэ үед сим­фони бичихээр хөрөн­гөтний зохиол бичлээ гэж буруутгадаг байв уу? -Тэгэлгүй яахав, бас л хөрөнгөтний соёл гэнэ. Тэр үед чинь би хэлмэгдэж бай­сан хүмүүсийн л нэг юм чинь. Гэхдээ би эхэндээ симфо­нист байгаагүй. Симфони удиртгал “Хирошима” гэж зохиолыг маань бас Зөв­лөлтийн хүн удирдаж тог­луулсан юм. Тэгэхэд надад баяр хүргэж гар барьсан хүн бол З.Хангал. “Маш сайхан болж, жаахан богинодоо юу даа” гэхэд нь “Богинохон нь дээр байх аа, Хангаа” гээд хоёулаа яриад явж байсан юм. Намайг залууд уран бүтээ­лийг минь үзэж өгдөг хүн олддоггүй байлаа. Учир нь миний зохиол огт өөр байсан юм чинь. Энэ монгол юм биш ээ гээд л. Ингээд хөөгдөөд л гардаг байлаа. Болохоо бай­гаад Гончигсумлаа гуайд нэг үзүүлсэн чинь “Болж байна шүү. Чи чинь аль аймгийнх билээ?” гэж байна. Баянхон­гор гэчихээд толгойгоо илээд зогсч байсан чинь “За тэр, манай нутгаас нэг хөгжмийн зохиолч гараад ирлээ” гэж урам хайрлаж билээ. Тэр хүний буянаар л би орчин үеийн хөгжим, онол энэ тэ­рийг Европоос сурсан шүү дээ. Гэхдээ хөгжим гэдэг үгээр илэрхийлдэггүй урлаг учраас бусдыг бодвол арай өөр байсан л даа. -Сансаргэрэлтэх сүү­лийн үед юу хийж байгаа вэ? -Хүү яахав ээ, Америкт хувийн хөгжмийн сургууль­тай. Уран бүтээлээ хийгээд явж байна. Хажуугаар нь бас олон шавьтай шүү дээ. -Сургуульд нь хөгж­мийн зохиолч сурдаг уу? -Жижигхэн юмнууд сур­даг юм аа. Тэр нь амжилтад хүрэхгүй л дээ. Тэр баячууд чинь заавал суръя гэж мэ­рийдэггүй. Хүүхдээ яаж сурга­даг вэ гэхээр, ерөөсөө л сайхан боловсролтой болгоё, багаас нь хөгжим сургаад, амжилтад хүрвэл тэр биз, хүрэхгүй бол тодорхой шат­наас нь өөр чиглэлд бэлтгэ­чихнэ. Манай том охин бас Испанид хувийн сургуультай. Гэхдээ охины сургууль их хатуу. -Саянцэцэг, Сансар­гэ­рэлтэх хоёрын сургуульд Монголоос залуучууд су­рал­цах боломжтой биз дээ? -Болно. Төлбөр нь байвал болохгүй нь юу байхав. Тэнд чинь жилийн төлбөрөөс гадна орон байр энэ тэр гээд хэцүү шүү дээ. Дээр үед Монголоос ганц хоёр хүн охины сур­гуульд очиж мэргэжил дээш­лүүлж байсан юм. Саянцэцэг маань Монголоос П.И.Чай­ковс­кийн нэрэмжит хөгжмийн дээд сургууль төгссөн хоёр дахь хүн байна уу даа. Бусад хөгжимчид дандаа өөр хо­туудад төгссөн. Сансар ч гэсэн Гончигсумлаа багшийн дараагаар Москвад төгссөн манай гурав, дөрөв дэх ком­позитор шүү дээ. Одоо манай хөгжмийн зохиолчдын үе жаа­хан тасрах хандлага ажиг­лагдах боллоо. Хойно сурч байгаа ганц хоёр хүүхэд бий. Гэвч төгсч ирээд хөгжмийн зохиолч болно гэдэг амаргүй л дээ. Гадаадад хөгжмийн зохиолч мэргэжлээр төгсчи­хөөд юу ч хийгээгүй хүмүүс манайд зөндөө л байна. -Ижилцэцэг, Ихэрцэцэг хоёр хаана яваа вэ? -Тэр хоёр бас л гадаадад яваа. -Загвар өмсч байгаа юу? -Одоо өмсөхгүй байгаа. -Танай хүүхдүүдээс Мон­голд нэг нь ч бай­даг­гүй, ач зээ нар бүгдээрээ гадаадад, харин энд та гэр­гийтэйгээ хоёулхнаа. Хэцүү биш үү? -Хоёулхнаа. Хүүхдүүд өдөр болгон утсаар ярьчихдаг болохоор бид хоёрт санаа зовох юм алга. -Ач, зээ нараас тань бас хөгжмийн хүмүүс гарах нь уу? -Бараг үгүй дээ. Том охи­ны маань хүүхэд овоо сайн байсан, одоо больчих шиг л боллоо. Сансарын хүүхдүүд яах юм мэдэхгүй, балчир байгаа юм чинь. Ер нь хөг­жимчин айлын хүүхэд хөг­жимчин болох хэцүү шүү дээ. Ялангуяа төгөлдөр хуураар. Ма­найх дөрвөн төгөлдөр хуурч гаргасан юм чинь. Мэргэжлийн төгөлдөр хуурч болохын тулд энэ хөгжим дээр өдөрт дор хаяж долоон цаг сууна шүү дээ. Гадаа гарах зав байхгүй. Манай хүүхдүүд гадаа тоглож үзээ­гүй шүү дээ. Нэг хэсэг ма­найх гэртээ тав, зургаан тө­гөлдөр хууртай байлаа. Үнд­сэндээ 25 жил шаргуу орол­дож байж л төгөлдөр хуурч болдог юм даа. -Багаасаа хөгжимд су­ралцсан хүүхэд ёс сур­тахууны хувьд өндөр түв­шинд төлөвшдөг гэж үнэн үү? -Ер нь хөгжим өөрөө хү­нийг тэгж хүмүүжүүлдэг юм чинь. Тэвчээртэй, хүнлэг, нийтэч, их зөв хүн болдог. Ялангуяа төгөлдөр хуураар багаас нь явуулсан хүүхэд их тэвчээртэй болдог юм. Тэгээд хажуугаас нь шахаж шаардах хүн хэрэгтэй, дэргэд нь мэр­гэжлийн хүн байх бас чухал. Өмнө нь би хувийн хөгжмийн сургуультай байсан л даа. Тэгээд гадагшаа явна гээд хаачихсан юм. Тэр үед ху­вийн сургууль хэцүү байлаа. Манайд хөгжмийн сургууль үнэ төлбөргүй байсан боло­хоор миний сургуульд хүүхэд орохгүй, төлбөргүй сургууль руу орчихдог байсан юм. -Та хоёр Америк явж байгаа юу? -Үгүй, үгүй. Яваад ч яахав дээ. Гэртээ байж байх шиг сайхан юм алга. Бид чинь насаараа Монголдоо амьдар­чихсан улс тэр оронд очоод удаан байж чадахгүй юм билээ. Цай унд, зан заншлаас нь өгсүүлээд таарч нийцэх нь ховор. Шороотой, шавхаатай, хүйтэн ч бай хамаагүй, эх орондоо ингээд байж байна гэдэг сайхан. Эх орноосоо холдож чаддаггүй. Би чинь Монголынхоо боржин чулуу­ны хэлтэрхий, тунгалаг усных нь дусал юм шүү дээ. -Одоо та гэрээрээ шавь сургаж байна уу? -Нэг хятад хүүхэд, бас нэг монгол охин байгаа. Уг нь гурван хятад хүүхэд байсан чинь хоёр нь больчихлоо. Тэгээд ч олон хүүхэдтэй хичээллэх хэцүү хэцүү. -Л.Мөрдорж, С.Гон­чиг­сумлаа, Э.Чойдог гээд их мастеруудын өвийг хэн, хаана хадгалж байдаг юм бол. Үр хүүхдүүд нь хаана амьдардаг юм бэ, та мэдэх үү? -Мэдэлгүй яахав. Мөөеө багшийн хүү Эрдэнэбаатар СУИС-д багшилж байгаа. Уг нь төгөлдөр хуурч хүн. Одоо жаз, эстрадын дууны концерт­мейстр хийж байгаа. Гончиг багшийн охин Эрдэнэчимэг гэж бий. Надаас ч бараг эгч­мэд байх, дал гарч яваа бо­лов уу. Дээр үед Польшийн иргэн болоод явчихсан юм. Бараг дөч, тавиад жилийн өмнө байх. Тэр маань анх Москвагийн Консерватор төгс­­сөн анхны төгөлдөр хуурч байхгүй юу. Мөрдоржийн Эр­дэ­нэчимэг гэж байснаа, сүүл­дээ Гончигсумлаагийн гэж явдаг болчихсон юм. -Яагаад? -Яахав дээ, тэр хоёрын хооронд амьдралын нэг тийм юм байсан л байхгүй юу. Охиноо жааханд нь Цэрэн­дулам чинь сүүлд Мөөеөтэй суучихгүй юу. Гончигсумлаа багш орос эхнэртэй байсан юм. Тэр хоёрын хүү Димка басс гитар тоглодог байсан. Одоо тавь, жар хүрчихсэн байх аа. -Орост амьдардаг юм уу? -Үгүй, Монголдоо. Ноднин л тавдугаар сургуулийн ха­жуу­ханд хөгжмийн дэлгүүр­тэй байсан юм. “Роял” (тө­гөлдөр хуур) энэ тэр зардаг. Э.Чойдог гуайн нэг охин Ун­гарт байдаг юм. Гэхдээ хөгж­мийнх биш. Бас л хүнтэй суугаад явчихсан. Өвийн талаар ярихад, манай хөгж­мийн томчуудын музей гэж алга. Архив алга. Дуурийн театрт зарим бүтээл нь хад­га­лагдаж байдаг ч зохиогчийн өв гэдэг үүднээс нь ярих юм бол хангалтгүй, бас батал­гаагүй л байхгүй юу. Хотын архивт жаахан жаахан навс­гар юм байдаг байх. Бусад нь хаана байдгийг мэдэхгүй. Хаягдаж үрэгдсэн нь ч их биз. -Монголын хөгжмийн нэрт сэхээтнүүдийн хүүх­дүүд бараг олонх нь гад­ны иргэд болчихсон, үгүй­дээ л гадаадад амь­дардаг юм уу даа? -Дээр үед гадаадад бо­ловсрол эзэмшиж, олон жил амьдарсан залуучуудыг хү­лээж авах нөхцөл манайд ерөөсөө байгаагүй юм. Орост олон жил сурчихаар хүн чинь ерөнхийдөө оросорхуу амьд­ралтай болчихдог. Ер нь га­даа­дад олон жил амьдар­чихаар тийм болчихдог л доо. Одоо манай хүүхдүүд ч гэсэн ирчихээд сайндаа л ганц сар болдог шүү дээ. Том охин маань бүр багаасаа Монго­лоос гараад явчихсан. Орост сурч байгаад төгсөөд Испани явчихаж байгаа юм чинь. Тийм болохоор европ мая­гаар хүмүүжчихсэн, Монгол­доо ирээд нэг сар хэртэй ааваа, ээжээ гэж байгаад л буцдаг. Энд хоол унд, цаг агаар нь тохирохгүй. Бид нар тэнд нь очихоороо бас удаан байж чадахгүй шүү дээ. -Та хувьдаа сонирхол­той л амьдарч байгаа юм байна. Ер нь уран бүтээл­чид нас ахиад, гэртээ суу­гаад ирэхээрээ жаахан гут­рангуй болчихдог юм уу гэж анзаарагддаг? -Тэр чинь хүнээсээ л шалтгаална л даа. Амьд­ралынх нь хэв маяг, амьд­ра­лаа өөрөө хэрхэн авч явж бай­гаагаас шалтгаална. Юу гэ­мээр юм дээ, өнөөдөр хий­сэн юм нь гологдоод байх юм бол тиймэрхүү л болно байх. Тааруухан юм хийсэн бол түүнийгээ засаад, уран бү­тээлээ хийгээд олонтойгоо бу­жигнаад явах юм бол гутар­на гэж байхгүй шүү дээ. Ми­ний хувьд бол хөгшинтэй­гөө хоёул хүүхдүүдтэйгээ ярь­чихна. Явъя даа гэвэл хаа­шаа ч хамаагүй, Америк руу ч, Европ руу ч явчихна. Бид хоёрт виз авах шаард­лага байхгүй, арван жилийн виз­тэй. Тэгээд тэндээ очоод юмаа бичсэн ч болж байна. Хөг­шин маань тэнд очихоороо жар­галтай байдаг юм. 2004, 2005 онд бид хоёр Америкт бай­лаа. Тэгэхэд ерөөсөө ха­ниад хүрээгүй. Хөгшин түүнд нь их дуртай. Харин би оно­лын ном энэ тэр бичээд л их сай­хан байснаа сүүлдээ Мон­гол руугаа яарчихдаг юм. Бид чинь их өөр характертай улс юм байна шүү дээ. Манай ху­дууд тэнд очоод зургаан сар бол­чихоод ирж байгаа юм. Тэ­гэ­хэд би яасан ч зургаан сар болж чадахгүй. Ганц сар бай­вал их юм. Яагаад гэхээр би­дэнд чинь нэгд, насны юм бай­на. Хоёрт, мэргэжлийн өвчин гэж байна шүү дээ.Тэнд би юу­гаа бодож юм хийх вэ. Хү­ний газраас надад сэт­гэл са­наа­гаа тэжээн тэт­гэх юм ол­дох­гүй. Тэгээд ч хааяа уул­заж бие биеэ хөөр­гө­дөг, урам зориг нэмдэг нө­хөд маань нөгөө хэдэн уран бү­­тээл­чид л байх юм. Гэтэл тэнд хэн ч байхгүй, хүүтэйгээ яриад ганц зуун грамм уучих­на гэх юм байхгүй шүү дээ. Бас хүн танихгүй, хэл мэ­дэхгүй. -Та хэд үе үе уулзаж хуучилцгааж л байна уу? -Одоо ховордчихсоон. Урьд бол зохиолчидтойгоо үргэлж уулзаж ярьж хөөрдөг байлаа. Зохиолчдын хороо­гоор ороход ёстой л утаа манан татчихсан, нөгөө ланж­гар томчууд чинь сууж бай­даг. Бид бараг л үүд хавьцаа зогсч байдаг байлаа шүү дээ. Одоо бол ганц Д.Пүрэв­дорж гуай ч юм уу цөөхүүлээ бол­сон байна шүү дээ. П.Ба­дарч, Ш.Сүрэнжав гэсэн хэд­хэн хүн байх. Хөгжмийнхөн маань ч ялгаагүй. Уг нь би чинь олон шавьтай хүн шүү дээ. Хаана урлагийн байгуул­лага байна бараг тэр болгонд миний шавь нар байна. Залуу хөгжмийн зохиолчид гэхэд бүгдээрээ миний шавь. Жа­раас доош насныхан гэ­хээр бас л цөөхүүл, гурав дөрвөн л хүн байна. Тэд нартайгаа хаа нэг “Алтан намар”, “Мо­рин хуур” наад­маар таарал­дах юм. Бүгдээ­рээ нас нь явж байна, бие хаа, эрүүл мэнд нь ч бас муудаж байгаа шүү дээ. Тийм боло­хоор урьдынх ши­гээ бужиг­нал­даад хөөрөл­дөөд байхаа боль­чи­хож. Сая­хан би Пүрэв­сүрэнгийндээ очлоо. Яагаав, зохиолч. Өм­нө­хөн нь Тан­гадын Галсан­гийнд очсон. Тэр маань на­даас ахмад юм боло­хоороо намайг хүрээд ир гэж байгаа юм. Жаахан ярьж сууцгаалаа. Бие биеэ сана­чихсан байгаа юм чинь. Юмаа ярина, бас ганц хоёр ганзай хүртвэл хүртээд тэ­гээд л салц­гааж байгаа юм. Пүрэвсүрэн бид хоёр С.Лув­санвандангийн тухай дуу хийх гэж байгаа. Манай Баян­хонгорын театр энэ хүний нэрэмжит. Бас Ч.Лхамсүрэн найрагчид зо­риулж дуу хийх юм. Хоёулаа Баянхонгорынх шүү дээ. Тэ­гээд би Пүрэв­сүрэнд “Чаддаг юм бол чи миний тухай найраглал бич­чих” гэсэн. Бич­чих­сэн л байна лээ. Утас­даад “Ирж ав” гэсэн. -Пүрэвсүрэн гуайн бие тааруухан байгаа гэсэн. Юмаа бичиж л байна уу. Бие нь хэр байна? -Орон дээрээ л байна. Юмаа бичил­гүй яахав. Авьяас бол хэзээ ч дундар­даг­гүй л байхгүй юу. Ямар босч хөг­жим дээр сууна гэх биш зохиолчид бол хаана ч юмаа бичнэ. Ингээд бид чинь хааяа уулзаж уран бүтээл ярьж хийж л байх юм. Америкт очиход тийм юм байхгүй шүү дээ, надад. -Америкт юм уу, Испа­нид кон­цер­тоо хийх бо­лолцоо танд бий юу? -Маш өндөр үнэтэй шүү дээ. Хамгийн доод тал нь 50 мянган ам.доллар. Үүгээр ч тогтохгүй. Харин өнгөрсөн жил монгол хүүхэд Испанийн дөрвөн хотод миний морин хуурын концертино гэж хоёр ангитай зохиолыг тоглосон юм. Тэр бол нэлээн эрч хүч­тэй зохиол. Жаахан уртад­саныг би сүүлд ойлгосон л доо. Одоо дээр нь редактор хийж байх зав ч алга. Харин манай Сансар, төрийн шаг­налт Б.Шарав хоёрын зохиол тоглогддог юм. Ёо Ёо Ма гэдэг хүний ивээл дор зохиол нь тог­лог­дож байдаг юм. Тэр чинь Америкийн хятад шүү дээ. Виоленчелист хүн. Дэл­хийд хоёрт нэрлэгддэг челист дээ. Одоо харин нэгд бичиг­дэж байгаа байх. Сансар, Шарав хоёрын зохиол энэ хүний шал­гуурт тэнцэж ба­руун Европ, Америкийн бая­чуудад тоглогдсон шүү дээ. Хоёр жилээр гэрээ хийчихдэг байхгүй юу. -Таны зиндааны хөгж­мийн зохиолч баруунд асар их хүндлэл дунд, маш баян тансаг амьдарна биз? -Ер нь тэгнэ шүү. Манайд оюуны өмчийн үнэлгээ гэж алга. Ний нуугүй хэлэхэд, жилд нэг удаа хувааж өгдөг тэр 50 сая төгрөг чинь л биднийг тэжээж байна шүү дээ. -Гэхдээ арав гаруй хүнд хуваагаад өгчихөөр үр дүн багатай ч юм шиг? -Юу ч болохгүй, тэр чинь. Гэхдээ яахав, нэг удаа амьс­гаа авч байгаа юм. Байр, утасныхаа мөнгийг төлчихөж байгаа юм шүү дээ. Хамгийн гол нь оюуны өмч гэж юу яриад байна гэдэгт нэг жишээ хэлье. Ухаандаа “Миний ээж тэмээчин” гэж миний нэг дуу байдаг юм. Тэр дууг надад хэлэхгүйгээр “Ингэн нулимс” гэдэг кинонд аваад ашиг­лачихсан байгаа. Тэгээд га­даадын кино наадмуудад яваад, Оскарт хүртэл нэр дэвшиж дэлхийгээр нэг үзүүл­чихсэн шүү дээ. Би 50 мянган ам.доллар нэхэмжил­сэн. Өм­нө нь манай хөгжмийн хол­бооны дарга байсан Хатан­баатар баахан хөө­цөлд­сөн боловч тэгсгээд замхарсан. Сая Ганбаяр гэж залуу хөө­цөлдөхөөр бичиг баримт сэлт аваад явлаа. Намайг 2004 онд Америкт байхад сонсох нь ээ, тэр кино 57 сая ам.долларын орлого олчих­сон байсан. Тэг­вэл одоо хичнээнийг олоод байгаа нь ойлгомжтой шүү дээ. Америкт манай хүүгийн найзууд үзээд миний дууг авч ашигласан байсныг мэдээд утасдсан л даа. Та мөнгөө авахгүй яасан юм бэ гэж. -Танаас зөвшөөрөл аваа­гүй гэж үү? -Аваагүй. Зүгээр л нэг залуу “Гер­манд Монголын хөгжмийн наадам болох гэж байна. Сангиа багш аа таны “Миний ээж тэмээчин” гэдэг дууны багахаан хэсгээс аяыг нь аваад хэрэглэчих үү?” гэхээр нь тэг ээ гээд нотоо өгчихсөн. Тэгсэн чинь харин кинонд аваад ашиг­ла­чихсан байсан. Тэгээд сая сая дол­лар олж байхад би тавьхан мянган доллар нэхэж болно шүү дээ. Энэ чинь нарийндаа яривал маш бага юм шүү дээ. Оюуны үнэлгээ гэж үүнийг хэлээд байгаа юм. Хэрвээ оюуны өмчийг үнэлдэг сэн бол, миний “Зулай цагаан Алтай” ч юм уу, “Монгол да­лай”, “Миний ээж тэмээ­чин” гэх мэтийн ард түмэнд түгсэн хоёр гурван дуутай болчихсон байхад бид чинь насны хоо­лоо олчихно гэсэн үг. Үнэлдэг газар бол тэр дууг хаана дуулна, хэдэн удаа дуулна тэр тоолонд зохиог­чийнх нь дансанд мөнгө нь орж л бай­даг. Гэтэл манайд ашгаа авах байтугай миний дууг дуулж байна, ашгүй ашгүй гээд баярлаад сууж байгаа шүү дээ, бид. Сүүлийн үед гэхэд л надад хэлэлгүй миний таван дуугаар клип хийгээд гарга­чихсан байна.Тэгэхэд би баярлаад сууж байна. Хөвс­гөлийнхөн гэхэд л миний “Монгол далай” гэдэг дууг сүлд дуугаа болгочихсон хаа­на Хөвсгөлийн баяр, юу л болно тэр дуу явж байна. “Зулай цагаан Алтай”-г Эр­хэмбаяр эд нар нийлж байгаад Говь-Алтайн долоон дуучин аваачаад клип хийчихсэн л явж байна. Мөн л надад хэ­лээгүй. Гэтэл би бас л баяр­лаад клипийг нь олоод ав­чихаж байгаа юм. -Таны дан хөгжмийн зохиолыг тоглох хүн олд­доггүй гэж сонссон. Тог­логчдод чухам юу дутагд­даг юм бэ? -Техник, эмоци хоёр ду­таад байдаг юм. Миний юмыг ДБЭТ-ын гоцлол хөгжимчин Мөнхболд, Цагааны Цэгми­дийн охин, СУИС-ийн төгөл­дөр хуурын багш Уртнасан нар тоглодог юм. Яг миний харак­тераар тоглоод сурчих­сан. Энэ хоёр миний санааг их гоё гаргаж чаддаг. Урт­насан бол өөрөө их эмоцитой. Вио­ленчелийн нэг хүүхэд бас бий, их мундаг эмоцитой. -Нээрээ ч хөгжмийн зо­хиолч хэдхэн хүний өв, эдэлж хэрэглэж байсан эд зүйлс, өдий төдий зохио­лын гар бичмэлүүд одоо хаана байдаг нь сонирхол татахаас ч аргагүй байна? -Би одоо хүүхдүүд ирэх­гүй бол юмнуудаа зарахгүй гэж бодож байгаа шүү дээ. Хувийн архивтай болъё гэж бодож байгаа. Манай сонгодог хөгжмийн хэдэн зохиолчдын зохиол, зураг хөрөг, уран бүтээлийн католог зэргийг хадгалдаг музей гэж байхгүй. С.Гончигсумлаа багшийн хэрэглэж байсан төгөлдөр хуур дээр үед Монгол теле­визэд байсан санагдана, одоо байна уу, үгүй юу мэдэхгүй. Л.Мөрдорж, Э.Чойдог гуайн төгөлдөр хуур хаа яваа юм мэдэхгүй. Театрын архивт байгаа цөөхөн хэдэн навсгар нот галын аюул гарлаа гэхэд л үгүй болно шүү дээ. Юмыг яаж мэдэх вэ, хаа газрын театрууд нэгээс хоёр удаа шатсан л байдаг шүү дээ. Дэлхийд бүр түүхтэй юм, ийм явдал. Манайх шиг хамгаа­лалт муутай газар юу ч болж болохыг үгүйсгэхгүй. Тий­мээс бид хувийн архивтай болох ёстой юм. Мөөеө баг­шийн “Алтан өргөө” киноны хөгжим гэхэд тээр жил Гер­манаас олдсон шүү дээ. Мэдээж эхийг нь манайд өгөхгүй, хуулбарыг нь ирүүл­сэн. Бид энэ асуудалд хэтэр­хий хайнга хандаж иржээ.

Намсангийн Пагма

 

http://www.mongolnews.mn/unuudur.php?n=13754
 

 
Өнөөдөр ğ Хүмүүс
Ч.Сангидорж: Эрээнээс гуйхгvй, Эрхvvгээс царай алдахгvй ээ, хө
Р.ЭМҮЖИН (2006-09-26)

“Төр өмчөө авахгvй бол толгойгоо аваад vхлээ шvv” хэмээн зангарагтайхан тунирхсан эрхэм бол хөгжмийн зохиолч Ч.Сангидорж. Мань эр тунирхлаа айдас болгон лавшруулахаар шийдээ юм болов уу, хоёрдугаар эмнэлэгт хэвтэж орхиж. Жаахан чилээрхсэн сурагтай. Утас цохиж, эрэл сурал болсоор туугаад хvрлээ.

-За сайн байна уу? Гадаа намар налайж, навч шаргалтаж байхад юундаа эмнэлэгт хэвтээд байдаг юм. Гаръя, алив явъя.
-Зvрх жаахан хэмнэл алдаад, эмчилгээ хийлгэж байна.

-Төр өмчөө аваагvй байхад толгойгоо аваад явчихаж болохгvй байх аа?
-/инээв/ Уран бvтээлч хvн юм гэсэндээ Ерөнхийлөгч Урлаг хөгжvvлэх санд хуваарилагдаж, бидний бvтээлийг худалдан авахад зориулдаг мөнгө 10-20 сая төгрөг байсныг 50 сая хvртэл нэмсэн байна лээ. Баярлаж яваа.

-Сайхан мэдээ байна. Тэгээд та яагаад “хэмнэл алдаад” байдаг билээ?
-Хэдэн тарвага маань дуусчихлаа. Энэ улс амьтан өвөл зунгvй адуу, тэмээний мах зооглож байдаг боллоо. Зундуйн Дорж шиг тэмцэж байгаа ч хvн алга. Адууны махыг улирлаар зарж борлуулдаг болмоор байна. Тэмээ барагдлаа. Хууль гаргаад тэмээний мах зарж борлуулахыг хоригломоор байна. Ухсан нvх, ундуй сундуй болсон газар шороогоо харахаар сэтгэл эмтэрч байна. Энэ малчид хөрөнгөө нийлvvлж нэг нисдэг тэрэг авах хэрэгтэй баймаар. Малын хулгайч, байгаль сvйтгэгчдийг дээрээс нь бариад авахгvй юу.

-Нисдэг тэрэг чинь vнэтэй шvv дээ?
-Цөм Монгол нийлээд хоёр сая мал гаргахад авчихна даа.

-Хоёулаа таны уран бvтээлийн талаар ярилцъя л даа. Сvvлийн vед томоохон хэмжээний зохиол бичив vv?
-Бичсээн. 2003 оноос хойш “Алтан намар” наадамд алгасалгvй оролцож байна. Хийлийн каприччио, мөн хийлийн концерт, “Миний нутаг” оратори зэрэг бvтээлvvдээ сойсон. Энэ онд морин хийлийн концертино, төгөлдөр хуурын сонат бичиж “Алтан намар”-т эгшиглvvллээ. Гуравдугаар байранд орсон шvv.

-Тvрvvн та Урлаг хөгжvvлэх сангийн талаар яриандаа цухас дурдаад өнгөрсөн. Тэр санд бvтээлээ худалдав уу?
-Урлаг хөгжvvлдэг биш дардаг сан болж хувираад байгаа юм. Мэргэжлийн бvтээлийг төрөөс олгосон мөнгөөр худалдаж авдаг. Тэгээд тvvнийгээ цааш нь сурталчлах, хэвлэх, таниулах ажил хийдэггvй.

-Таны бvтээлийг худалдан авчихаад архивтаа хадгалчихлаа гэж бодъё. Усанд автчихвал яана?
-Тэгээд л vхлээ ш дээ.

-За усанд автах нь яахав, хэдэн жилийн дараа хөгжмийн том бvтээлийг, тэр дундаа оратори, каприччио, концертино гээд байгаа мэргэжлийн зохиолыг ойлгодог, тоглодог хvн vлдэхгvй бол яана?
-Харин тийм учраас л урлаг хөгжvvлэх сан илvv санаачилгатай хандах хэрэгтэй байгаа юм. Төрийн зvгээс ч мэргэжлийн урлагийнхны цалин пvнлvvнд анхаарах шаардлагатай. Урлагийнхны цалин 50 орчим мянгаас дээш өгсөхийг болилоо. Дуурийн театр нар vзэхээ болилоо.

-Та Дуурийн театрын өмнө барьж байгаа барилгыг хэлж байна уу?
-Тийм, зочид буудал гэх шив дээ.

-Таныг Америк яваад ирсэн гэж сонссон. Сэтгэгдлээсээ хуваалцвал ямар вэ?
-Америк гэдэг чинь ардчилалтай орон гэсэн худал юм билээ. 21 цагаас хойш архи зарахгvй, тагтан дээрээ цээжээ нvцгэлээд суниаж болохгvй, оройн 23 цагаас өглөөний 10 цаг хvртэл хөгжим дуугаргах эрхгvй, хvvхдээ уйлуулж, зодож болохгvй. Гудамжинд гуйвж, бие засч болохгvй. Болдог юм алга. Нөгөө эрvvлжvvлэх гэж хэцvv нэртэй юм нь 3000 ам.доллараас дээш vнэтэй.

-Та арай тэнд нь морилоод амжсан юм биш биз.
-Намайг тоож авсангvй л дээ /инээв/.

-За тэгээд ардчилалтай Монголдоо ирсэн чинь ямар байна?
-Ямар ч хамаагvй газраар, явган хvний замаар ч давхиж болж байна. Архийг чөлөөтэй хэрэглэж, орц хонгилд ууж, шөнөжин архидаж болж байна. Хvvхдээ зодож, бvр гудамжинд хаяж болж байна. Аль нь ардчилал юм, ойлгодоггvй ээ.

-Хөгжмийн том бvтээлvvдийг чинь сонсч, шvvх боломж сонирхогчдод олдохгvй байх шиг байна. Та өөрөө өөртөө шvvгч хийгээд л туугаад байна уу?
-Тэгэлгvй яахав. Халтуур хийдэг ч нас биш. Оргилуун сэтгэлээр яаран бичдэг, данхалздаг vе ч биш. Одоо туршлага сууж байна. Нас ч хөөрхөн явлаа.

-Туршлага ч мэдээж сууж байгаа. Энvvхэндээ гэж асуухад нас ахих тусам авьяас гээч нь харин харих юм уу?
-Эрээнээс гуйхгvй, Эрхvvгээс царай алдахгvй юм чинь харин тэр л байна. Миний хувьд онгод харьж буцна гэж vгvй бололтой. Болж өгвөл энэ тархийг ширгэтэл ашиглах хэрэгтэй байгаа юм.

-Нас хөөрхөн явчихлаа гэж та ам алдлаа. Яг хэд хvрч байна?
-...

-Хэд гэнээ, нээрэн тийм vv?
-Дуугvй гэм. Битгий тэгж бичээрэй. Бас юу магадав?

-Яагаад бичиж болохгvй гэж?
-Эр хvний насыг тэгж зарлаж болдоггvй юм. Надад чинь бас хот, хөдөөнөөс охид, бvсгvйчvvдээс захиа их ирнэ. Бас юу магадав, насыг маань сонсчихоод больчих ч юм билvv?

-Манайхан зохиогчийн эрх гэлцээд л байдаг. Уран бvтээлээ борлуулаад, учиргvй баяжсан хvн бараг л vгvй. Таны хувьд энэ асуудалд хэрхэн ханддаг вэ?
-”Ингэн нулимс” гээд нэг кино гарлаа шvv дээ. Тэр кинонд “Миний ээж тэмээчин” дууг маань бvтнээр нь ашигласан байдаг юм. Америкт очсон, дэлгvvр бvрт тэр кино байна. Интернэтэд “Ингэн нулимс” киноны дууг Ч.Сангидорж бичсэн тухай өгvvлсэн байна гэсэн.

-Энэ тухай яриад эхлэхийг бодоход таны “Миний ээж тэмээчин”-г vнэлж мөнгө өгөөгvй байх нь ээ?
-Өгөөгvй. Хөөцөлдөж бичиг сачиг явууллаа. Нааштай байгаа гэсэн. Гэхдээ хариу ирээгvй л байна.

-Нааштай байгааг нь мэдсээр байж та юунд ийм гонсгор байгаа юм?
-Би нэг өдөр гэртээ халамцуу байж байхгvй юу. Тэгсэн нэг залуу утасдаад энэ дууг чинь Монгол хөгжмийн наадамд тоглуулах гэсэн юм, та яаж vнэлэх вэ гэж асуугаад зөвшөөрөл хvслээ. Тэгэхээр нь болно болно гэхгvй юу. Яг яаж vнэлж байгаа юм гэхээр нь 10000 төгрөг гэчихсэн юм. Дуурийн театр дээр хvрээд ир гэж байнаа. Туугаад хvрсэн чинь 10000 төгрөг өгчихөөд гарын vсэг зуруулаад авчихсан байгаа юм чинь. Сvvлд нь кинонд ашигласныг мэдсэн.

-Хэзээ юм бэ?
-2000 онд байсан санагдана. Монгол хөгжмийн наадамд ганц тоглоно гэсэн болохоос киноны дуу болгоно гэж тэр залуу хэлээгvй. 10000 төгрөг гэдэг чинь... /бодолхийлэв/ найман долларын vнэтэй хөгжим гэж юу байхав дээ.

-Дээр танайд нэг очиход их олуулаа бужигнаж байсан. Одоо хэдvvлээ байна?
-Гэр бvлийнхээ хvнтэй хоёулхнаа. Ач, зээ нийлээд есөн хvн гадаадад амьдарч байна.

-Багачуудыг нь санаж байна уу?
-Испанид байгаа бага зээгээ мөн ч их санаж байна даа. Одоо дөрвөн настай юм. Саяхан утсаар ярилаа. Монгол хэлээ мартжээ. Өвөө гэхээс цаашгvй болж. Ингээд эхнээсээ гараад яваад байх юм бол энэ эх орныг хэн манах юм бэ?

-Харин тийм. Таныг ч бас хvмvvс энэ талаас нь шvvмжлэх байх даа. Хvvхдvvд чинь бvгд л гадаадад. Монголд амьдрахаар ирэх нь юу л бол?
-Москвагийн консерватурыг Мөрдорж, Гончигсумлаа нараас хойш миний охин, хvv хоёр л дvvргэсэн юм. Сургуулиа төгсөөд Монголдоо ирэхэд нь Гэгээрлийн яам хvлээж аваагvй, ажил ч өгөөгvй. Тэд маань Монголд vлдсэн бол аягvйдвэл хөгшчvvдтэй саравч бараадан даалуу тоглож, эсвэл ууж дуулсан явах байсан биз. Хvvхдvvдээ би буруутгахгvй ээ. Дэлхийд тэнцэж амьдарч яваад нь баярладаг. Эх орноо гэсэн сэтгэл нь Монголд өгөөжөө өгнө гэдэгт итгэдэг. Монголын урлагт ч бас дэлхийн дэвжээнд гарах орон зай хэрэгтэй шvv дээ.

-Бидний ярилцлага өндөрлөж байна?
-Хөөе, тэр хэдэн тарвага... /санаа алдав/ Би чинь уг нь уул ус, байгалийн дууч юм шvv дээ. Эх орноо Алтай таван богдоос нь эхлээд Хан Хэнтийг өртөөлөн нар зөв насаараа дууллаа. Өнөө муу аньс, гоньдийг хvртэл vндэстэй нь зулгааж авчраад зардаг харгис цаг vе юм даа. Цаг vедээ биш хvндээ учир нь байгаа байх л даа. Үнэлэхгvй байсаар байгаад мэргэжлийн урлагаа ч vндэсгvй болгох нь.

-Ингэж бухимдаад байхаар таны зvрх яаж өвдөхгvй байх вэ дээ?
-Өө дажгvй. Ах нь лхагва гаригт эмнэлгээс гарна. Зvрх хэмнэл алдах ч яамай. Эх орон эзэнгvй юм шиг байх л хэцvv юм байна.

“Төр өмчөө авахгvй бол толгойгоо аваад vхлээ шvv” хэмээн зангарагтайхан тунирхсан эрхэм бол хөгжмийн зохиолч Ч.Сангидорж. Мань эр тунирхлаа айдас болгон лавшруулахаар шийдээ юм болов уу, хоёрдугаар эмнэлэгт хэвтэж орхиж. Жаахан чилээрхсэн сурагтай. Утас цохиж, эрэл сурал болсоор туугаад хvрлээ

 

 

GO BACK TO WEBSITE

İ Batmunkh.Ts Mongol Internet Contact to daanjuur@yahoo.com