Mongolian Famous People

Хүн бүхэнд сонсох дуртай дуу хөгжим, үзэж харах дуртай уран зураг гэж байдаг байх. Би л хувьдаа ардын зураач, төрийн соёрхолт Д.Амгалан гуайн зурсан зургуудыг ахин дахин үзэхдээ уйддаггүй. Дунд сургуульд байхдаа Дүрслэх урлагийн музейн танхимд өлгөөстэй “Мөрөөдөл” зургийг нь үзэх гэж мөн ч олон очсон доо. Хүүхэд насны дэврүүн хүсэл, гэнэн томоогүй балчирхан оюун санаанд минь нийцсэн энэ зургаас чухам ямархан эрч хүч олж авдаг байснаа сайн мэдэхгүй юм. Юутай ч гэсэн энэ зургийг үзээд гарахад нэг хэсэгтээ сэтгэл санаа өөдрөг, хийж бүтээхийн урам зоригоор дүүрэн явдаг байлаа.

Д.Амгалан гуайн нэгэн бүтээлийн хуулбар ширээн дээр минь байнга байдаг юм. Уг зургийн нэр нь “Ээж ээ, сайн байна уу”. Уяхан Замбуутивийн наран дор чандмань эрдэнэ-рашаан ус зөөгөөд ирж яваа ижийгээ тосон мэндчилэх хүүгийн сэтгэлийн баяр хөөр, догдлолыг илүү дутуугүй, тов тод үзүүлсэн уг бүтээлийг мэдэхгүй монгол хүн гэж бараг үгүй болов уу. Гучаад жилийн турш хот, хөдөөгийн олон олон байшин барилгын нүүр, сургууль, цэцэрлэгийн анги танхимыг чимэглэж, сонин сэтгүүлийн хуудаснаас салахгүй явж ирсэн энэ зурагт хүмүүсийн сэтгэлийг соронздон татах нууц увдис оршжээ гэж боддог.

Дуртмал сайхан наран, наран болсон ижий, хорвоогийн хоёр нараа золгон дэрвэх хүүгийн зургийг үзсэн гадаадын хүмүүс монголчууд яагаад “Үүрд хамт байгаач ээж ээ” хэмээн уйлж дуулдагийн учрыг ухаардаг буй заа. Манай сонин монголын зураач урчуудын шилдэг бүтээлээс нийтлэж, “зураг төрсөн түүх”-ийг уншигч олондоо танилцуулах зорилго тавьсан юм. “ТН-ийн галерей”-н анхны зочноор хайртай зургийнхаа эзэн, хүндлэж явдаг зураачаа урилаа. Монгол улсын ардын зураач, төрийн соёрхолт Дагдангийн Амгалан “Ээж ээ, сайн байна уу” зургаа хэрхэн бүтээснээ ийнхүү ярьж байна.

-Би тавиад оны сүүл жараад оны эхээр Суриковын нэрэмжит уран зургийн дээд сургуульд сурч байлаа. Ядуу оюутанд мөнгө төгрөг гэж юу байх вэ дээ. Зун, өвлийн амралтаараа нутагтаа ирээд Урчуудын эвлэлийн хороотой гэрээ байгуулж, жаал зураг зурна. Түүнийхээ мөнгөөр ард үлдсэн эхнэр хүүхдэдээ нэмэр болдогсон. Эхнэртэйгээ 1956 онд танилцаж, 1958 онд гэрлэсэн. Анхны хүүхэд маань 1959 онд төрж, аав болохын жаргалыг эдэлж явлаа.

Чиний сонирхоод байгаа энэ зургийг оюутан байхдаа 1962 онд зурсан юм. “Баян талын өглөө”, “Бадралт соёлын минь өглөө”, “Атар талын өглөө”, “Аварга үйлдвэрийн өглөө”, “Улаанбаатарын өглөө”, “Уламжлалт ирээдүйн өглөө” зэрэг зургаан цуврал бүхий ”Өлгий нутгийн минь өглөө” гэдгийн нэг хэсэг л дээ. Энэ цуврал зургийнхаа төгсгөлийн хэсэг болох “Уламжлалт ирээдүйн өглөө” гэсэн сэдвээр “Ээж ээ, сайн байна уу” гэж зурсан юм.

Би өвлийн амралтаар ирээд байсан үе. Эхнэр бид хоёр хүүхдүүдийн хамт айлын нэг өрөөнд амьдарч байлаа. Нэг өглөө дунд охин Жавхлан маань нойрмог нүдэлчихсэн “ээж ээ” гэсээр галын өрөөнд орж ирсэн. Тэр үед охин маань дөнгөж хоёр ойтой байсан үе. Ээжийгээ алга болохоор уйлагнан үгүйлж, олж хараад баярлан хөөрөх охины минь тэр хонгорхон зан энэ зургийн санааг анх надад төрүүлсэн юм. Зургаа хоёр өнгөөр зураад шөнөжингөө галын өрөөндөө сууж нухаж хийсэн. Хулдаасан барын аргаар бүтээсэн юм шүү дээ. Суриковын дээдэд шилжихээсээ өмнө Москвагийн Хэвлэлийн дээд сургуулийн зургийн ангид сурч байхдаа зураасан зураг, мод, чулуу болон хулдаасан барын аргаар хийж сурсан. Тэгээд л шинэ төрлөөр бүтээе гэж оролдсон минь тэр. С.Нацагдорж бид хоёр нэг хэсэг зураасан зураг, хулдаасан барын төрлөөр оролдож байлаа. С.Нацагдоржийн “Адуун сүрэг”, “Лимбэчин” гээд хэдэн сайхан бүтээл бий дээ. Чи мэднэ биз дээ?

“Өлгий нутгийн минь өглөө” цувралын бүх зурагт нар бий. Чи сайн ажаарай! “Ээж ээ, сайн байна уу” зурагт ч бас нар бий. Ертөнцийн наран мандаж байна, ээж минь ч бас Наран юм гэсэн санааг тусгая гэж бодсон. Якутын урлаг судлаач Потапов гэдэг хүн жараад оны дундуур манай оронд ирсэн. Бид хоёр хуучны танилууд болохоор би гэртээ урьсан. Өнөөх цуврал зургаа үзүүллээ. Тэгсэн өнөөх маань дуу алдан, “классик” гэж байна. Би зовоод “сери зургийн нэг шүү дээ” л гэж хэлсэн. Яахав, муугүй бүтээл болсон байх аа. Олон удаагийн үзэсгэлэнд тавигдаж байсан. “Иностранная литература”, “Огонек” зэрэг гадаадын хэвлэлд нийтлэгдсэн. Монголдоо бол хэвлэл сонинд олон гарсан даа хэмээв.

Д.Амгалан гуай 1993 онд жаран насныхаа ойгоор уран бүтээлийн тайлан-үзэсгэлэн гаргахдаа энэ зургаараа “анонс” хийсэн байсныг санаж байна. Анхны эх нь олдохгүй болохоор дахиж хийсэн эхээ үзэсгэлэнгийн хойморт залсан байж билээ. Харин тэрхүү эх зургаа Монгол улсын Ерөнхийлөгч П.Очирбатын гэргий Ш.Цэвэлмаад дурсгал болгон бэлэглэсэн тухай сонин хэвлэлд гарч байсан.

Миний багад манай 120 мянгатын нэгэн байшингийн ханыг энэ зургаар чимэглэж байсансан. Мөн ч олон жил болсон доо. Өсөж томроод ажил хөдөлмөрийн зам хөөхөд минь энэ зураг байж л байсан. Орой ажил тараад ирэхэд автобусны буудлын урд талын байшингийн ханан дээрх зураг, түүний цаана таширлах шингэж буй наран хичнээн үзэсгэлэнтэй сайхан харагддаг байсан гээ. Энэ зураг уг байшинг чимэглэж байх үед тэр байрнаас хүүхдийн эндэгдэл гараагүй хэмээн оршин суугчид нь ярьдагсан. Үнэн бол билэг дэмбэрэлтэй сайхан л хэрэг. Сүүлд нэг л өдөр гэнэт уг зургийг хусаж арилгаад оронд нь “социализмын өрнүүн бүтээн байгуулалт”-ын сэдэвтэй шигтгэмэл хийсэнсэн.

Би одоо ч ажил тараад ирэхдээ автобусны буудлын урдахь байшинг хардаг. Тэгээд “Энд нэг сайхан зураг байж билээ” гэж дотроо үгүйлээд санаа алддаг юм. Гэвч нэгэн цагт миний ижил бодолтой хүмүүсийн хүсэл биелж, 120 мянгатын уг байрны хана Д.Амгалан гуайн “Ээж ээ, сайн байна уу” алдартай бүтээлээр дахин чимэглэгдэж, эндхийн оршин суугчдаа баярлуулах ч юм бил үү?

Жич: Хэд хоногийн өмнө “Metro” блогт тавигдсан зургийг үзээд энэхүү хуучин бичлэгээ санасан хэрэг. Хуучин гар бичмэл, нооргоо ухаж байж оллоо. Олон жилийн өмнө “Засгийн газрын мэдээ” сонины дагуул ”Түмний нэг” /1996 оны 5 сар №11/ сонинд хэвлүүлж байсан бичлэгээ үг, үсгийн засвар хийлгүй блогтоо оруулаа. Арваад жилийн өмнөх миний бичлэгийн арга барил, хэв маяг хадгалагдан үлдсэн тул өөрчилж засъя гэж бодсонгүй ээ.
“Орчлонгийн бүх ээжүүд хамгийн сайхан бүсгүйчүүл”, “Хүмүүст гэгээн сайхан бүхнийг өгөхөд илүүдэх юу байхав” хэмээн бодож явдаг блог анд Галаадаа баярлалаа.

Тєрийн шагналт, ардын зураач Д.Амгалан гуайг “Ардын цолтнууд” булангийнхаа зочноор урилаа.
“Би ч нvvдлийн шувуу шиг болчихоод байна.

Намар нь хvvхдvvд рvvгээ явчихаад хавар нь хvрээд ирдэг. Хєгшин бид хоёр євлийн хvйтнийг Америкт єнгєрєєчихєєд хавар нь ирдэг юм. Америк чєлєєтэй сайхан тайван орон. Гэхдээ л нутгаа жигтэйхэн их саначихсан байдаг юм” гэж хvvрнэж суух ардын зураач маань намайг урландаа урьсан юм. Гэхдээ би гурван цагаас сумогоо vздэг юм. Ирэхгvй бол явчихна шvv гэсэн болзолтойгоор.
Д.Амгалан гуай тун удахгvй нvvдлийн шувуу шиг Америк нисэхээр бэлтгэж сууна. Хvvхдvvд нь тэнд vзэсгэлэнг нь гаргахаар зэхэж байгаа аж. Тиймээс эндээс авч явах зvйлээ цэгцлэж, янзлах гээд ажил мундахгvй. Хэдэн жилийн ємнє тvvний vзэсгэлэн мєн л тэнд дэлгэгдэж, талын монгол зураачийн бvтээл америкчуудын нvдийг хужирлаж байв.

Уран бvтээл, ажил хєдєлмєрийн хувьд ардын зураач маань тvvртэж vvртээд явсангvй. Харин бага насны амьдрал нь хал vзэж халуун чулуу долоосон жилvvд байв. Тэр Дарьгангын унаган хvv. Тэртээ 1933 онд Дарьгангын сайртай чулуун дээр унаж, єєрийн ирснээ нялх хонгор дуугаараа зарласан юм. Тvvний ээж их ухаантай хvн байжээ. Учир нь Амгалан гуайг зургаан настай байхад аав нь хорвоогийн мєнх бусыг vзvvлжээ. Хvvгээ долоон нас хvрэв vv, vгvй юу “Аавын чинь оронд эрдэм ном л аав чинь болно” гээд сургуульд оруулсан гэдэг. Тэр vед хvмvvс хvvхдээ сургуульд єгєх дургvй, боломж гарвал мал дээр аваад vлдэх сонирхолтой байжээ. Харин холын бодолтой ээжийнхээ vгээр хvv эрдэм номын мєр хєєсєн нь буруудсангvй. Багадаа шартай, хортой хvv байж. Хичээлээ бичиж гvйцэхгvй болохоор уйлчихдаг, дажгvй сайн сурлагатай тийм л жаал явжээ.

Ардын зураачийн бага нас дэлхийн II дайны хvнд хэцvv жилvvдэд єнгєрчээ. Дайн гарснаар юм ховордож, гурилын бараа харахаа болив. Дан махаар л єл залгана. Ядаж байхад 1944 оны євєл Монгол даяар аймшигт зудад нэрвэгдсэн юм. Бичин жилийн зуд хэмээн одоо ч хєгшид тэр цастай хvйтэн євлийг дурсдаг билээ. Євєлжингєє махаа идсэн тэд хавар эртээ идэх юмгvй боллоо. Цас ханзрангуут ганц тэмээндээ тэрэг хєллєн хєдєєгvvр явж зудад vхсэн малын арай дєнгvvрээс нь хаа гуя авчирч єл залгаж явсан хvнд vеvд тvvний амьдралд бий. Амгалан хvvг 13 настай байхад том хоёр ах нь хот орон газар ажил хийхээр яваад єгчээ. Айлын эр хvний vvрэг тvvний балчир нуруун дээр ирсэн хэрэг. Эмээл хазаараа бэлдэнэ, сураа элдэнэ, євлийн идэш 20-иод хонь хийнэ. Тэр vед Хонгор сумыг татан буулгахад тэднийх Халзан суманд иржээ. Мал тогтохгvй, єсч тєрсєн нутгаадаа гvйнэ. Малынхаа хойноос малгайн чинээ дvvгээ дагуулаад хонон єнжин эрэлд явна.

Одоо Д.Амгалан гуай хvvхдvvддээ “Єсєхийн жаргал жаргал биш шvv. Хvvхдvvдээрээ ажил хийлгэж сурга” гэж захидаг. Хариуд нь “Аав таны багынх шиг тийм vе гэж хаа байхав” гээд дургvйцэх шинжтэй шvv гэж инээж сууна.
Багаасаа зураг зурах дуртай дvvгээ зургийн сургуульд оруулахаар ах нь хотоос дууджээ. Энэ нь 1947 он. Зун наймдугаар сард хотод ирээд таньдаг айлдаа суужээ. Нэг удаа айлынхан бvгд юманд явж, Амгалан хvv ганцаараа vлдэж. Тэр айлын чийдэн унтраалгагvй учраас эргvvлж унтраадаг байжээ. Айлынхан явангуут єнєєх чийдэн яаж асаад байгааг сонирхож эргvvлээд байтал бvр сугараад гараад ирж. Цаана нь харагдах гялтгар тємрийг хуруугаараа дараад тогонд цохиулж сандарч явсан зэрэг хєгтэй явдлууд хотод ирсний дараа зєндєє л тохиолддог байж.

Харин Дvрслэх урлагийн сургуульд гялалзтал сурч явжээ. Ангийнхан нь 240 тєгрєгийг стипент авдаг байхад онц сурлагатан Д.Амгалан 270-ыг авна.
Ямар сайндаа хvvхдvvд тvvнийг нэрээр нь дуудахынхаа оронд “270-аа” гэж дууддаг байхав. Сургуулиа тєгсєєд зургаан жил Зураг урлалын газрын зураачаар ажиллажээ. Гадаа гудамжинд тавих том том удирдагчдын зураг болон байшин барилгын чимэглэл зурна. Одоогийнхтой адил хэвлэл энэ тэр байсан биш, ямбуун дээр vрж зурдаг байсны гор одоо илэрч байгаа аж. Учир нь ардын зураачийн маань гар сvvлийн vед євддєг болоод байгааг мэргэжлийн євчин гэж оношложээ.

1956 онд, Д.Амгалан зураач гудамжинд алхаж яваад Соёлын яамны орлогч сайд Л.Ванган гуайтай таарчээ. Чи хє, сургуульд явна гэдэг билvv гэхэд нь тийм ээ гэв. Суриковын уран зургийн сургуульд орон тоо байхгvй, хэвлэлийн сургуульд номын редакторын ангид явбал яв гэхэд нь уухайн тас зєвшєєрчээ. Одоо урлагийн гавьяат зvтгэлтэн зураач О.Мягмар ч бас хойшоо сургуульд явж болсон байв. Тэд хамт ажлынхаа хятад мужаанаар хоёр том модон авдар хийлгэснээ вагонд арай гэж чихэж оруулаад Москваг зорин гарч єгчээ. Аз болж тvvнийг нэгдvгээр курст сурч байхад нь Ю.Цэдэнбал оюутнуудтай ганцаарчилж уулзах юм гэнэ гэсэн сураг дуулаад зурсан зургуудынхаа хэдэн фотог халаасандаа хийгээд очиж.

Уулзаад уран зургийн ангид орох хvсэлтэй байгаа тухайгаа хэлэхэд “Чиний зургийг vзэж байсан юм байна” гээд зєвшєєрсєн байна.
Сургуулиа тєгсч ирээд ихэнх хугацаанд нь багшилж байжээ. 1971 онд Дvрслэх урлагийн дунд сургууль байгуулагдахад 10 гаруй жил захирлаар нь ажиллаж, дараа нь Урчуудын хорооны орлогч дарга боллоо. Тэр vед одоогийн 100 айлын урд талын зураач нарын урланг байгуулсан нь єдгєє ч зураач нарын ажлын байр хэвээрээ байсаар байна. Д.Амгалан гуай ч тэнд нэг жижигхэн єрєєнд нь шавьтайгаа суудаг юм. АИХ-ын депутатаар хоёр ч удаа сонгогдож явсан зураач маань єдгєє монголд дvрслэх урлалын чиглэлээрх ганц профессор нь юм билээ.

Наран зvгээс хувинтай ус бариад ирж байгаа ээжийнхээ ємнєєс гараа алдлан гvйж яваа хvvгийн зургийг хvмvvс их сайн мэддэг. Энэ бол “Манай эх орны єглєє” цуврал зургийнх нь нэг. Энэ цувралаараа Д.Амгалан гуай 1969 онд тєрийн шагнал хvртсэн юм.
Хосуудын гэрлэлтийн баталгаа, залуу халуун насны дурсамж болон vлддэг Хуримын ордны хамаг чимэглэлийг удирдаж хийсэн хvн нь Д.Амгалан зураач. Хананд байдаг тэрхvv эмблемийг Латвид хийсэн бєгєєд тэнд нь шилний мастерууд цутгасан гэсэн. vvний дараа Хуримын ордны оройн чимэглэлийг хийх даалгавар авчээ. Ганжир хийгээд очтол болохгvй гээд гологдож.

Бодож бодож байгаад цом хэлбэртэй орой чимэг хийжээ. Энд бvртгvvлж байгаа хос таван гал тахиж, таван сайн хvvхэдтэй болохыг бэлгэдсэн юм гэсэн тайлбар их таалагдсан гэнэ лээ. Мєн тус ордны хvvхэд бvртгэх газрын эмблем хийх ёстой байж. Дарьгангад дєнгєж тєрсєн хvvхдийн єлгийд жижиг сvх, хонх, нум сум зvvдэг байсныг бодож байгаад эмблемийг тэдгээрээр хийжээ. Мэдээж, тайлбарлах хэрэгтэй болоход, шинэ тєрсєн хvvхэд сvх барих чадалтай, нум сум мэт цэцэн мэргэн, хонх шиг сэргэлэн, сэтгэл сайтай байгаасай гэсэн бэлгэдэл хэмээж.

Хуримын ордны чимэглэлийг хийж байх vед тvvнийг гавьяатад тодорхойлжээ. Тодорхойлолтыг харсан Бал дарга “Энэ Амгалан чинь одоо болтол гавьяат аваагvй юм уу. Шууд ардынх болгочих” гэснээр гавьяатыг алгассан тvvхтэй.
Алгассан гэснээс “Капитализмыг алгасагч” гээд тvvний алдартай зураг байдаг даа. Зургийн жинхэнэ нэр нь “Их vсрэлт” гэнэ лээ шvv. Нэгэн цагт байшин барилгын хана гээд газар сайгvй шахам байсан энэ зургийг бvгдийг нь буулгаж, нураасан тvvхтэй. Тvvгээр ч барахгvй хvний оюун сэтгэхvйг буруу тийш нь чангаасан гэж шvvмжлvvлж явжээ. Одоо тэр зураг Iv цахилгаан станцын оройд шахуу нэг vлдсэн гэнэ. Шигтгэж хийсэн, тэгээд ч єндєр болохоор тийм амар буулгачихаагvй бололтой.

Д.Амгалан зураачийн бvтээлд тvvний ээж болон гэргий нь нэг биш удаа гардаг. “Соёлын хувьсгал” гээд алдартай зурганд бичиг vсэг сурч байгаа хvмvvсийн дунд тvvний ээж нь сууж байгаа. “Жаахан шаргын нутаг”-т дуучин бvсгvй нь тvvний эхнэр байх жишээтэй. “Би чинь эмэгтэй хvн зурвал зовоод авгайгаа л зурдаг хvн дээ” хэмээн ярих зураач маань гарын таван хуруу шиг таван сайхан хvvхэдтэй. Тэднийх нь дєрєв нь єдгєє Америкт ажиллаж амьдарч байгаа аж. Нэг охин нь Техасын их сургуулийн мэдээлэл, сурталчилгааны менежер хийдэг гэсэн. Хvvхдvvдийнхээ нэрийг єєрийнхтэйгєє адил тєстэй байхаар их бодож єгчээ. Том хvv нь Баясгалан, удаахь охин нь Жаргалан бол дараа тєрсєн хоёр охиндоо Жавхлан, Хулан гэсэн нэр хайрлажээ. Бага хvvдээ Замилан гэдэг сайхан нэр олж єгчээ.

Амгалан гуайг Америк явсан хойгуур урланг нь шавь нь харж vлддэг гэнэ. Шавь нь багшийнхаа бvх зургийг тоолж vзээд 1000 гаруй ширхэг байна шvv гэж хэлснээр нь зургийнхаа тоог нь багцаалж суугаа аж.

“ЭЭЖ ЭЭ, сайн байна уу”