Д.Нацагдорж. Great Poet

BIOGRAPHY OF MONGOLIAN FAMOUS PEOPLE

 

 

 

   

ZOHIOL BUTEELEES

 

     
   

 

 
Dashdorj Natsagdorj (1906-1937) Great Poet
 
 
 
Их зохиолч Дашдоржийн Нацагдорж 1906 онд одоогийн Багануур орчим Гүн Галуутай (заримдаа Мэлзэй) гэдэг газар төрсөн. 11 настайдаа эхлэн 1917-1921 онд мөн  Цэргийн яамны бичээч,
16 настайдаа намийн төв хорооны гишүүн болж, цэргийн зөвлөлийн нарийн бичгийн дарга.

1924 онд Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргаар ажиллаж байсан.
1937 оны наадмын өдөр, 7 сарын 13 ний өдөр Бөмбөгөр ногоон хэмээн алдаршсан Төв театрын банзан хашаа босоогоороо  амьсгал хураасан.
 

 

Д.Нацагдоржийн тvvвэр

ОРШИЛ

Монголын орчин үеийн утга зохиолыг үндэслэгч, соён гэгээрүүлэгч, нийгэм улс төрийн нэрт зүтгэлтэн Дашдоржийн Нацагдоржийн монголын соёлын хөгжлийн түүхэнд гүйцэтгэсэн үүрэг, оруулсан хувь нэмэр үнэлж баршгүй их юм. Д.Нацагдорж гучин нэгхэн наслахдаа уран зохиолын үндсэн гурван төрөл болох яруу найраг, үргэлжилсэн үгийн болон жүжгийн зохиол туурвиж гандан бууршгүй өв уламжлал үлдээсэн билээ. Тиймээс их зохиолчийн уран бүтээлийн өвийг сурвалжлан олж хэвлэх, судлан шинжлэх нь хойшлуулшгүй тулгар асуудлын нэг болсоор ирсэн юм. Түүний тодорхой жишээ нь Д.Нацагдоржийн зохиолын түүврийг удаа дараа хэвлүүлж уншигчдын хүртээл болгосон явдал мөн.
1935 онд «Ардын эрүүлийг хамгаалах Яамнаас өөрийн арван жилийн ойд зориулав» нэртэйгээр их зохиолчийн 53 бүтээл зохиогчийн нэргүйгээр анх ном болон хэвлэгдсэн юм.
Д.Нацагдоржийн 1945 онд хэвлэгдсэн «Зохиолын түүвэр» т 14 зохиол, 1955 оны «Зохиолын түүвэрт» 100 зохиол, 1961 оны «Зохиолууд» номд 137 зохиол тус тус орсон байна.
1930-аад оны сүүлчээс Д.Нацагдоржийн бүтээлийн талаар анхны өгүүлэл хэвлэлд гарч эхэлсэн бол өнөөдөр «Нацагдорж судлал» гэж тусгайлан авч үзэх хэмжээнд хүрчээ.
Цаг улирах тутам их зохиолчийн бүтээлийг эрж олох сурвалжилж сонирхон судлах нь өргөжин гүнзгийрч удаа дараагийн түүвэрт хэвлэгдсэн зохиолыг гар бичмэлтэй нь тулгах, мадгийг шүүх, шинжлэн утга агуулга, уран чадвар, хэл найруулгыг судлах нь ихсэв. Энэ бүхэн нь Д.Нацагдоржийн зохиол бүтээлд их бичгийн судалгаа хийж үнэн зөвөөр хэвлэн нийтлэхийн зайлшгүйг харуулах боллоо. Энэ шаардлагын үүднээс Д.Нацагдоржийн бүтээлүүдэд эх бичгийн судалгаа хийж урьд өмнө нь нийтлэгдээгүй шинэ шинэ зохиол, баримт бичгээр баяжуулан зохиол бүрд түүх, утга зохиолын тайлбартайгаар «Бүрэн түүвэр» ийг хэвлэлд бэлтгэв.
Энэхүү түүвэрт Д.Нацагдоржийн 187 зохиолыг «Яруу найраг», «Үргэлжилсэн үгийн зохиол», «Жүжгийн зохиол», «Нийтлэл зохиол», «Dubia» гэсэн хэсэгт тус тус хувааж оруулсан болно. Зарим хүн хадгалж байгаад хожим Д.Нацагдоржийн зохиол гэж нийтлүүлсэн, түүнчлэн хэвлэгдээгүй боловч хүмүүсийн ам дамжин ирсэн ганц нэг зохиол, Нацагдорж гэсэн нэрээр гарсан боловч Д.Нацагдоржийн бүтээл гэдэг нь бүрэн батлагдаагүй зохиолуудыг «Dubia» гэсэн хэсэгт оруулав. Учир нь ямар нэг хэмжээгээр тухайн зохиолчийн бүтээл мөн гэж үзэх нэлээд үндэслэл байвч бүрэн нотлогдоогүй зохиолуудыг сонгомол хэвлэлд нь «Dubi» (Грекийн эргэлзэх гэсэн үгнээс гаралтай ажээ) гэсэн хэсэгт хамруулан оруулдаг журмыг харгалзан үзэв.
Д.Нацагдоржийн зохиолын энэхүү түүвэрт «Уул усны охин», «Хэлхээгүй сувд», «Ондоо хүмүүжил», «Шансонет», «Мөнгө» зэрэг дөч гаруй зохиолыг шинээр оруулснаас гадна «Нараа», «Харанхуй хад», «Шувуун саарал» гэх мэт хэд хэдэн зохиолын үндсэн эхийг шинээр тогтоож оруулсан юм. Харин «Сурцгаая та минь ээ», «Зарц бүсгүй», «Өвлийн нэг үдэш» зохиолуудад эх бичгийн судалгаа хийгээд Д.Нацагдоржийн зохиол биш гэж үзсэн учраас уул түүвэрт оруулсангүй.
Зохиолчийн гар бичмэл болон хуучин монгол үсгээр нийтлэгдсэн зохиолуудыг шинэ үсгээр буулгахдаа бичлэг, найруулгыг өөрчлөхгүйг хичээсэн боловч зарим үед «амой», «бөлгөө», «хэмээвч», «хэмээлцэн», гэх мэт үгийг «байна» , «байв», «юм», «билээ», «боловч», «гэвч», «гэж», «гэлцэн», гэж, «хуйяа», «хүүеэ», «-му» , «-мү», гэсэн төгсгөлийг «-хад», «-ход», «-хэд», «-хөд», «-на уу» , «-нэ үү» гэж буулгасан болно.
Энэхүү зохиолын түүвэр нь эх бичгийн судлалын өндөр шаардлагын үүднээс нарийвчлан үзэхэд осол дутагдлаас бүрэн чөлөөтэй биш ч гэлээ Д.Нацагдоржийн зохиолын өв санг нягтлан судлах, сурталчлахад нэгэн шат гишгүүр ч атугай ахиц болсон боловуу хэмээн үзнэ.
Д.Нацагдоржийн зохиолыг цаашид бүртгэн нягтлан хэвлэхэд тус нэмэр болохуйц үнэт санал зөвлөгөөн хайрлана гэдэгт уншигч, судлагч та бүхэнд гүнээ итгэж байна.

ДАШДОРЖИЙН НАЦАГДОРЖ, ТҮҮНИЙ УРАН БҮТЭЭЛ

Монголын ардын хувьсгалын ялалтын нэгэн гол ололт бол нийгмийн бурангуй ёс дэглэм, оюун санааны хоцрогдлоос ард түмнээ чөлөөлж, шинэ соёлын үрийг тарих үндэсний бүтээлийн сэхээтнийг төрүүлэн бойжуулсан явдал мөн. Нийгмийг хувьсгалч ёсоор өөрчлөж, соёлын хувьсгал хийхэд хамжлагат үеийн хоцрогдмол байдлыг арилгаж, шинэ урлаг утга зохиолыг үүсгэн хөгжүүлж, түгээн дэлгэрүүлэх үүрэг «Хойчийг залгамжлах залууст»т ноогдсон билээ. Энэ эрхэм хүндэт үүргийг гүнээ ухамсарлаж өөрөө өсөн төлөвшихийн хамт монголын шинэ соёлыг хөгжүүлэх үйлсэд авьяас билгээ бүрэн зориулж зохиол бүтээлээрээ хувь нэмэр оруулсан суут хөвгүүдийн нэг нь Дашдоржийн Нацагдорж юм.
Д.Нацагдоржийн намтар уран бүтээлээс, ардын хувьсгалын тэмцэл, ялалтын жилүүдэд өсөж бойжсон шинэ үеийн хүний амьдрал, туулсан зам тод харагддаг билээ.
Монгол орон бурангуй нийгмийн балчигт шигдэж, ард түмэн нь гадаад дотоодын дарлагчдын хүнд хүчир дарлалд нэрвэгдсэн нөхцөлд 1906 онд Түшээт хан аймгийн Дархан чин вангийн хошууны хохь тайж Дашдоржийн гэрт Нацагдорж одоогийн Төв аймгийн Баяндэлгэр сумын нутаг Мэлзэй хэмээх газар мэндэлжээ.
Нацагдоржийнх хэр чинээний айл байв?гэсэн асуултад эцэг Цэрэндоржийн Дашдоржоос 1919 онд чуулганы даргын газар өргөсөн бичиг тодорхой хариу болно. Өргөсөн бичигт «..... эцэг бие бармагц үлдвэр хөрөнгө ба мал зүйлийг өчүүхэн Дашдорж би эцгийн хойд буян ба хуучин дутагдал өр зүйлд удаа дараа хөөж хорогдуулан үлдсэнийг өчүүхэн хүний нялх хөвгүүний хамт дээд яамнаа биеэр бичгийн албан хааж олсон эд зүйлээс эл дутсан өрөнд нэмэрлүүлэн төлсөөр байна...» гэж бичсэний хариуд Чуулганы даргын газраас «төлөх хөрөнгөгүй нь баширгүй үнэн» боловч «алба элдэвт ядуурч өр байгуулахад хүрсэн хэмээсэн нь хошууны хүмүүст цөм бүхий байдал мөн» (Ш.Нацагдорж, Д.Нацагдоржийн намтарт холбогдох зарим мэдээ, Д.Нацагдоржийн тухай дуртгал, тэмдэглэл,УХХЭХ,УБ 1966 17 дахь тал ) учир өрийг төлүүлэхээр болжээ. Түүхийн энэ бичиг бол Д.Нацагдоржийн өсөж хүмүүжсэн үеийн ахуй амьдралыг харуулах тодорхой баримт юм. Долоон настай байхад нь эх Цоомойн Пагма нь бие барсан тул Д.Нацагдорж эцгийнхээ ач ивээлд өсөж өндийжээ. Эцэг Дашдорж нь Богд хаант монгол улсын үед ч , Ардын засгийн жилд ч бичээч , эх зохиогч байцаагч зэрэг ажлыг гүйцэтгэж явсны хувьд «бичиг үсэг сурах явдал бол оюуны түлхүүр буюу эрдмийн дээд юм уу эрдмийн төгсгөлөн » гэж үзэж хүүгээ есөн нас хүрмэгц Алтангэрэл гэдэг найздаа шавь оруулжээ. Гэрийн нөхцөлд бичиг үсэг сайтар суралцаж, ном зохиолыг шимтэн уншихийн хамт эцэгтээ буюу багшдаа олон ном зохиолыг хуулан бичиж өгдөг болжээ. Түүний багш Алтангэрэл «Нацагдорж ямар нэгэн бичгийг хуулахдаа зарим үг буюу мөрийг сольчихсон байдагсан. Ай хүү минь энэн дээр андуурчихваа гэтэл тийм биш, харин утга санааны дагуу үгсийг солиод биччихсэн нь нээрээн зөв зүйтэй байдаг.» (Б.Содном Д.Нацагдоржийн намтар зохиол, УХХЭХ УБ 1966 38 дахь тал ) гэж хожим дурсан ярьдаг байжээ. Энэ нь Д.Нацагдоржийн зохиох найруулах эрдэмд суралцаж эхэлсний жишээ мөн.
Д.Нацагдорж цэргийн яаманд бичээчээр (тал бичээчээр орж, удалгүй жинхэнэ бичээч болсон) ажиллаж «албан хэрэгт сайнаар зүтгэсэн» учир «тэргүүн зэрэгт» (Д.Нацагдоржийн тухай дуртгал тэмдэглэл УХХЭХ УБ 1966 он 18 дахь тал) шагнуулж явсаар 15 настайдаа ардын хувьсгалтай золгожээ.
Д.Нацагдорж «Түмэн хэргээс хоцорч, дэлхийн боловсролоос гээгдсэн», «Хуучин хүү» -ийн үед унаган бага насаа үдсэн авч «таван далай таван тивийг танин, шинэ ертөнц дээр хамт явах замыг нээсэн», «Шинэ хүү»-ийн үед идэр залуу насаа өнгөрөөсөн юм. Чингэж хоёр төрийн нүүрэнд нийгэм ангийн зөрчлийн зангилааны онцгой үед аж төрж хуучин бурангуй хийгээд хувьсгалт шинэ амьдралыг Д.Нацагдоржийн нүдээр үзэж, биеэр туулсан явдал улс төрийн хатуужил суун үзэл санаа нь баттайяа бүрэлдэн тогтох, бүтээл туурвилын цар хүрээ нь өргөжихөд үлэмжхэн нөлөөлжээ.
Д.Нацагдорж 1921 оны 7 дугар сард цэргийн яаманд бичээч, болсон цагаас эхлэн хувьсгалын үйл хэрэгт ухамсартайгаар хүчин зүтгэж эхэлжээ. Удалгүй их жанжин Сүхбаатарын гарын нарийн бичгийн даргын албанаа итгэмжлэгдэн томилогдсон нь Д.Нацагдоржийн хурц сэргэлэн оюун ухаан, авьяас билгийг ардын хувьсгалын жолоодогч гярхай таньсны гэрч юм.
Д.Нацагдорж 1922 оны 4 дүгээр сараас Намын Төв Хороонд туслах түшмэлээр батлагдаж зохион байгуулах хэлтэст ажиллаж байгаад уг хэлтсийн эрхлэгч болжээ.1922 оны 8 дугаар сараас Намын Төв Хорооны нарийн бичгийн даргын туслах болж, мөн оны 10 дугаар сараас цэргийн сурган боловсруулах хэлтсийн сурган гэгээрүүлэх тасгийн даргыг хавсарч байв.1923оны 3 дугаар сард Намын Төв Хорооны бүгд хурлаар Намын Төв Хорооны орлогч гишүүн, мөн оны 6 сард Намын төв Хорооны 11-р бүгд хурлаар Намын Төв Хорооны нарийн бичгийн даргаар сонгогдов. 1923 оны 7-р сард Монгол Ардын намын 2-р их хурлаар Намын Төв Хорооны гишүүн, тэргүүлэгч гишүүн бөгөөд Намын Төв Хорооны нарийн бичгийн даргаар сонгогджээ. Мөн «Тус улсын цэргийн дээд эрхийг барих газар» Бүх цэргийн зөвлөлийн нарийн бичгийн даргаар 1924-25 онуудад ажиллаж байв. 1924 оны 8 дугаар сард хуралдсан Монгол Ардын Намын 3-р их хурлаас Намын Төв Хорооны бүрэлдэхүүнд орж, улмаар Төв Хорооны тэргүүлэгчдийн орлогч гишүүнээр сонгогдон, засгийн газрын нарийн бичгийн даргаар хавсран ажиллаж байв.
Д.Нацагдорж 1924 оны 11 дүгээр сард болсон улсын анхдугаар их хуралд залуучуудын эвлэлийн өмнөөс баяр хүргэж үг хэлж байв.

Д.Нацагдорж 1923 оны 9 сараас 1924 оны 4 сар хүртэл дотоодыг хамгаалах газарт комиссар, 1925 оны нэгдүгээр сараас цэргийн сурган боловсруулах хэлтсийн дарга зэрэг олон хариуцлагатай албан тушаалын ажлыг хавсран гүйцэтгэж байжээ. Их зохиолч 1936 онд бичсэн биеийн байцаалтдаа «Анх 11 дүгээр оноо цэргийн яамны бичээч ба Сүхбаатарын гарын түшмэл, 12 онд Намын Төв хорооны нарийн бичгийн дарга, 14 - 15 онд цэргийн зөвлөлийн нарийн бичгийн дарга, Пионерийн товчооны даргын зэрэг ажлыг хийсэн.... »гэжээ. Сүүлийн жилүүдэд архиваас олдсон энэ нэгэн баримт Д.Нацагдорж гадаадад сургуульд суралцахаар явах хүртлээ нам, төрийнхөө нэр хүндтэй даалгаварыг мэрийн гүйцэтгэж байсныг давхар нотолж байна.
Д.Нацагдорж, Д.Сүхбаатар болон монголын төрийн бусад зүтгэлтэн Х.Чойбалсан, Б.Цэрэндорж, Магсаржав нартай нэгэн үе хамт ажиллаж, ард түмнийхээ хувь заяаны түүхтэй холбоотой олон үйл явдалд оролцсон нь түүний ертөнцийг үзэх үзэл, хувьсгалт ухамсар төлөвшин тогтох, улс төр, нийгмийн идэвхи, бүтээлч үйл ажиллагаа нь өрнөх улмаар шинэ цагийн уран бүтээлч болтол өсөж бойжиход нь таатай нөлөө үзүүлсэн байна. Эх зохион боловсруулахад нь Д.Нацагдорж биечлэн оролцож, өөрийн гараар сийрүүлэн бичсэн БНМАУ-ын анхдугаар үндсэн хуулийн эх бичиг,Улсын Архивийн сан хөмрөгт өнөө хүртэл хадгалагдан үлдсэн нь манай уран бүтээлийн нийт сэхээтний зүй ёсны бахархал болж байдаг билээ.
1921 онд байгуулагдсан Монголын Хувьсгалт Залуучуудын Эвлэлийн «Жавхланг бадруулагч» нэртэй анхны үүрийн нарийн бичгийн даргаар Д.Нацагдорж ажиллаж байхдаа нийслэл хүрээний хороодоор явж суртал ухуулга хийж, бусад нөхдийн хамт нийгмийн хоцрогдсон ёс журмыг эсэргүүцэн хувьсгалт агуулгатай ший жүжиг зохиож найруулан тоглодог байжээ. 1925 онд Монголын пионерийн байгууллагыг үүсгэн байгуулалцаж, товчооны анхны даргаар нь ажиллахдаа өсвөр, залуу үеийнхний хүмүүжил боловсролын төлөө шинэ санаа тавьж, одоо хүртэл багачуудын сүлд дуулал болсоор байгаа <Пионерийн дуу>-г зохиожээ. Д.Нацагдорж нам төр, эвлэл, пионерийн байгууллагад хариуцлагатай ажилд хүчин зүтгэж, итгэл хүлээлгэсэн даалгаврыг нэр төртэй гүйцэтгэж байхдаа манай ажилчин ангийн байгууллагыг шинэ тутам үүсгэн хөгжүүлэх асуудал эрхэлсэн үйлдвэрчний эвлэлийн комиссийн ажилд ч биечлэн оролцож байжээ.
Д.Нацагдорж цаг ямагт сурч боловсрохын төлөө шамдаж,<Хээрийн галуу нисэн үл хүрэх газраас> эрдмийн дээжийг өвөрлөн ирэхээр Ленинград хотноо 1925-1926 онд цэргийн улс төрийн академид, улмаар 1926-1929 оны хавар хүртэл Берлин, Лейпцигийн их сургуулийн дэргэд өөрийн нь бичсэнээр <хэл бичиг, сонин, сэтгүүл, дорно дахины> буюу <ерөнхий сургуулиудаар> суралцан орос зөвлөлтийн болон дэлхийн сонгодог зохиолчид, эрдэмтэн мэргэдийн бүтээлтэй эх хэлээр нь танилцах бололцоотой болж, нүд тайлсан явдал нь ч гэсэн улс орондоо бие сэтгэлээр хүчин зүтгэхэд нь эрч, хүчийг нэмж, уран бүтээлийн өсөлтөд нөлөөлсөн ажээ.
Д.Нацагдорж 1929 оны хавар эх орондоо буцаж ирээд <Төмөрийн завод>, <Залуучуудын үнэн> сонин, Судар бичгийн хүрээлэн, Төв театр зэрэг газруудад (1929-1930 онд Улаанбаатарын төмрийн заводад орчуулагч, 1930 оны хавраас 1931 оны нэгдүгээр сар хүртэл <Залуучуудын үнэн> сонинд утга зохиолын ажилтан, 1931 оны 1 сараас Шинжлэх ухааны хүрээлэнд оюутан буюу эрдэм шинжилгээний ажилтан, 1934 оноос мөн хүрээлэнд түүхийн ба дуун ухааны тасгийн эрхлэгчээр ажиллаж, 1937 оны 3 сарын сүүлчээс Төв театрт мэргэжлийн зохиолчоор томилогджээ. Д.Нацагдорж энэ бүхий ажлаа өмнө дурдсан биеийн байцаалт: <19 оны хавраас 20 оны хавар хүртэл Төмрийн заводад орчуулагч, түүний дараа Залуучуудын Төв Хорооны сонины ажилчин байсан 20 оны өвлөөс Шинжлэх ухааны хүрээлэнд оюутнаар орсон >гэж бичжээ.
Түүнчлэн МАХН- ын Төв хорооны Тэргүүлэгчдийн 27 (1937) оны 3сарын 25 –ны өдрийн 45 дугаар хурлаас <Одон тэмдэгт улсын Төв театрын даргаас тус театрын ажлын байдал ба урагшид явуулах ажлын тухай> илтгэснийг сонсоод гаргасан тогтоолд <Төв театрт тусгай орон тооны 2 уран зохиолчтой болгож, үргэлж ажиллуулан театрыг зохиолоор тасалдуулахгүй байлгаваас зохих, үүнд нөхөр Буяннэмэх, Их Нацагдорж нарыг шилжүүлсүгэй> гэжээ.)
ажиллан бүтээл туурвилдаа голлон анхаарсан цөөн жилд уран зохиол, сэтгүүл зүй, түүх судлал, орчуулгын талаар асар их ажил хийсэн юм. <Уншигчдын сонирхон бахархаж, хүсэн эрмэлзэх сэтгэлийг булаасан бөгөөд ард түмний хүссэнийг нэгэн биеэр хангаж түмэн зүйлийн хэргийг нэгэн цагт гүйцэтгэх ёстой> гэж уран зохиол, хэвлэл мэдээллийн мөн чанарыг тодорхойлж Д.Нацагдорж <Ардын цэрэг>, <Залуучуудын үнэн>,<Залгамжлагч>,<Хувьсгалын уран зохиол>,<Шинжлэх ухаан> зэрэг хэд хэдэн сонин сэтгүүлийг бий болгох, мөн Германд <Сурагчдын сэтгүүл> гаргахад манлайлан идэвхитэй үүрэг гүйцэтгэснээр барахгүй сэтгүүлзүйн бичлэгийн олон төрөл зүйлийг бий болголцсон юм.
Монголын шинжлэх ухааны байгууллагын ууган зүтгэлтний хувиар Д.Нацагдорж монголын түүхийг ул үндэстэй судлах ажлыг эрхлэн явуулах бодлогыг боловсруулах, сурвалж бичгийг эрэн сурвалжлах, тус улсын нутаг дэвсгэр дээрх эд өлгийн дурсгалыг бүртгэх, хамгаалах талаар ихэд анхаарч байжээ. Д.Нацагдорж <Монгол хэлний тайлбар толь>-ийг зохиолцон, <Монголын түүхийн товч> болон шинжлэх ухааны хялбарчилсан өгүүлэл олныг бичиж шинжлэх ухааны эрдэм мэдлэгийг ард түмэндээ түгээн дэлгэрүүлэхэд хүчин зүтгэжээ. Энэхүү зохиолдоо (Монголын түүхийн товчоо Д.Ц) <Эрт балар цагаас эхлэн БНМАУ-ыг тунхагласан хүртэл монголын түүхийн урт хугацааг хамарч улс үндэсний түүхэнд шинэ үе эхэлснээр дүгнэж эцэст нь<Түүхийн шүлгээ> төгсгөлийн шүлэг болгон хадсан нь санамсаргүй хэрэг биш юм. Энэ нь монголын түүх болон түүхэн зохиолд түгээмэл байдаг нийтлэг зүйл эх, төгсгөлийн шүлгийн уламжлалыг шингээн авсны гэрч юм> (Монголын орчин үеийн уран зохиолын түүх. Тэргүүн боть 1921-1940 УХГ. Улаанбаатар 1985, 89 дэх тал)
К.Марксын <Капитал> тэргүүн ботийн хэсгээс, Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн захиалгаар Г.Е.Грумм Гржимайлогийн бичсэн <Монголын түүхээс>- ээс Д.Нацагдорж орчуулалцан Марко Полын жуулчлалын бичгийг Альберт Германий <Их хааны ордонд> гэсэн нэрээр товчлон нийтэлснийг, мөн Д.Покотиловын <Мин улсын үеийн Дорнот монгол> гэдэг бичиг, хаант орос улсаас монгол элчин сууж байсан Кростовецийн германаар бичсэн <Чингис хаанаас Зөвлөлт Бүгд Найрамдах Улс> хүртэл номын зарим бүлгийг герман, орос хэлнээс тус тус хөрвүүлжээ. Энэ бүхэн нь Д.Нацагдорж олон талын мэдлэгтэй сэтгүүлч, түүхч, соён гэгээрүүлэгч, орчуулагч байсныг батлан харуулж байна.
Д.Нацагдоржийн авьяас билгийг улам дэмжин дэлгэрүүлэхийн оронд хувьсгалт хууль ёсыг ноцтойгоор гажуудуулсан 1930-аад онд түүнийг хоёр ч удаа «1932,1936 онд» жил шахам хугацаагаар мөрдөж удаан хугацаагаар гянданд суулгаж, хилс хэрэгт шийтгэсэн нь зохиолчийн эрүүл мэндэд муугаар нөлөөлсөн нь мэдээж.
Д.Нацагдорж 1937 оны 7 дугаар сарын 13-нд нас нөгчсөн нь ч <....Монголын шинэ хувьсгалт ёсны утга зохиолын түүхийн үнэтэй хуудсанд өөрийн гавьяа бүтээлийн хувиар хэзээ ч арчигдашгүйгээр тэмдэглэн үлдэнэ> (Шинэ толь 27 1937 Ή4 10) гэж тухайн үе нь үнэлсэн байдаг билээ. Энэ үнэлэлтийн үнэн зөвийг цаг үе шалган баталсаар байгаа юм.
<Урт удаан насалж болно. Түг түмэн мөр шүлэг бичиж болно. Гэвч гол юмаа бүтээхгүй өнгөрч бас болно. Оросоор Д.Нацагдоржийн цөөн шүлэг гарчээ.Тэр цөөн шүлэг бол зохиолчийн гол бүтээл гэдэг нь тод байна> (Утга зохиол урлаг 1966 Ή47) гэж яруу найрагч Н.Паченко хэлсэн билээ. Энэ бол зөвхөн яруу найрагт нь оросоор орчуулагдсан зохиолд нь хамаарах үг бишээ. Үнэхээр ч Д.Нацагдорж гучин нэгхэн наслахдаа гол бүтээлээ туурвисан зохиолч мөн.
Зохиолчийн уран бүтээлийн замыг судлан үзэхэд хувьсгалын ялалтын дараахан үеэс зохиолоо туурвиж <Монголын үгээгүй айлын хөвгүүн> (Хөдөлмөр 1986 Ή117) зэрэг жүжиг зохиосон учир 1924 онд Судар бичгийн хүрээлэнгийн шагнал хүртэж байсан ч 1930 хэдэн оноос гол гол бүтээлээ бичсэн байна. Үүнийг аж төрж ахуй орчин цагийнхаа амьсгалыг зохиол бүтээлдээ яаж шингээснээр нь түүнийгээ уран сайхны хувьд ямар нээлттэй дүрсэлснээр нь тодруулан үзэж болно. Д.Нацагдорж байгаль, нийгэм сэтгэхүйн алив үзэгдлийг танин мэдэхүйн үнэн зөв хандлагын үүднээс ухаарч, түүнийгээ уран бүтээлдээ ул суурьтай илэрхийлж байв.
Д.Нацагдорж яруу найраг, үргэлжилсэн үгийн зохиол, жүжигт хуучны аж төрөх ёсны хэв шинжийг их л гярхай дүрсэлсэн байдаг билээ.
 

<Хєлд орохоос аваад vс цайхыг хvртэл нэг голыг єгсєж уруудан нvvж, нэг худгийг эргэн тойрч нутагласаар>, <Тэртээ уулыг єнгєрвєл айлгvй гэж бодож, тэнгэрийн хаяанаас цааш газаргvй гэж сэтгэсээр>, <Зvvн хошууны захад хvрсэнгvй, баруун мєрний тэртээ гарсангvй> (Хуучин хvv) <Єсєх наснаас vхэр тэргээр нєхєр хийж, эзгvй талаар гэр болгож дадсан>(Соёлыг гайхав) гэхчлэн, <Хємєрсєн тогооны доторхи> адил хуучин нийгмийн vеийн хєєрхийлєлтэй байдлыг товч тод хэрнээ уран хурцаар нvдэнд харагдтал зураглажээ. Эл байдлыг зохиолч <Юутай гомдолтой зэрлэг амьдрал, хайран хайран, хєєрхий хєєрхий> гэж халаглаж бичсэн юм.Эдгээр зохиолд хуучны ертєнцийн хvний дvр тvгээмэл байдлаараа хэв шинж болж гарсан юм. Хувь хvний дvр, зан тєрх нь <Хэлхээгvй сувд>, <Цагаан сар ба хар нулимс>,<Их авгай>,<Учиртай гурван толгой> зэрэгт илvv тодорхой дvрслэгджээ. Д.Нацагдорж <Хэлхээгvй сувд> дуусаагvй зохиолдоо монголын нийгмийн анги давхаргын байдлыг хувь хvний (Долгор, Даариймаа, Сумъяа) заяа тавилан, хайр сэтгэлд зангидан vзvvлж , зохиолчийн єєрийнх нь бичсэнээр <Феодал лам>, хятад энэ гурав залуучуудын янаглалыг эвдсэнийг гаргахыг зорьжээ.

 

<Цагаан сар ба хар нулимс> гэдэг єгvvллэгтээ Д.Нацагдорж
хувьсгалын ємнєх vеийн ард олны бэрх хэцvv аж тєрж байсныг баян Дагданы зарц бvсгvй Цэрмаагийн дvрээр их л дэлгэр харуулав. Цэрмаагийн зарцлагдаж бие сэтгэл зvдрэн галирч байгааг Дагданы эхнэр, охин Мядагмаа нарын бардам тvрэмгий байдалтай жишин гаргажээ.Yvнийг Д.Нацагдорж:
<Дагданы ажлын ихийг хэлэх vv, тvvний эхнэрийн чангыг хэлэх vv ирснээс хойш хэдэн жилийн дотор ер нь ч амарсангvй, бие сэтгэлийн зовлонг цадтал vзжээ.Энэ завсар Дагдангийн эхнэр таргалсан, Цэрмаагийн турсан хоёр яг тэнцэнэ> гэж дvрсэлжээ. Цэрмаа баруун айлын Чvлтэмтэй дотно танилцаж амрагласан боловч <Дорд хvмvvс жаргал мэддэггvй, ядуу хvнд янаг байдаггvй> гэж тэдний ариун сэтгэлийг гэрийн эздийн шоовдорлон доромжилж буйг Д.Нацагдорж зохиолын vйл явдлаар тодорхой зураглажээ. <Ядуу хvнд янаг байдаггvй> мэт ноёд дээдэс vзэж, амрагласан хосын зvvний vзvvр ч оромгvй нягт ариун сэтгэл дундуур хvч тvрэхийн хvйтэн мэс шургуулан тvмэн зовлон хагацалд унагаж байсныг <Их авгай>,<Учиртай гурван толгой> зохиолд дэлгэрэнгvй дvрсэлсэн юм. Сорд залагдаж хєсєр хаягдсан Оюунчимэгийн vнэнч сэтгэл, шударга зан тєрх, тэмцэгч шинжийг тодруулж, шарын шашны бурангуй чанарыг <Их авгай>-д илрvvлэн шvvмжилсэн бол <Учиртай гурван толгой>-д хайр сэтгэлийн тэмцээнээс улбаалан хамжлагат бурангуй нийгмийн vндсэн анги болсон эгэл ард эзэд ноёны эвлэршгvй тэмцлийг тусгасан юм.

<Ахынхаа гарын доор чи
Оготно хулганатай адил шvv
Эеэр эс болбол
Эзний зарлигт хvргэнэ дээ >
гэж хэргэм зэрэг, хєрєнгє бэлээр ариун сэтгэлийг нь урвуулах гэж дорив догшин Балганы хvч тvрж байхад :

<Хvний арьсыг нємєрсєн
Хээрийн галзуу чоно чи
Хvзvv толгой vргэлж байхад
Чи намайг боолчлохгvй >

гэж журамт бvсгvй Нансалмаа тэмцлийн хурц vгээр тvvнийг мохоож байна.
Ингэж Д.Нацагдорж хувьсгалын ємнєх vеийн зєрчил тэмцэлдээнийг дvрсэлж, бурангуй нийгмийн нийтлэг дvр зургийг бvтээсэн юм. Тиймээс ч <Хувьсгалын ємнєх феодалын монголын шившиг бузрыг уудлан малтсан энэ зохиолууд нь шинэ хувьсгалт монголын тухай Д.Нацагдоржийн бичсэн зохиолын удиртгалын чанартай болжээ.> (Ч.Чимид. vгийн ид шид Улаанбаатар 1967 .35 дахь тал)
.....Иймд <удиртгал>- аас <их нvvдэл> хийж,<цагийн байдал их л єєрчлєгдсєн>-д Д.Нацагдорж зохиолынхоо гол утгын єргєлтийг ногдуулж байв. Д.Нацагдоржийн зохиол бvтээлийн уран санааны vндсэн агуулга нь хамжлагат нийгэм, бурангуй ёсыг шvvмжилж, тvvний ангийн мєн чанарыг олон тvмнээр жигшvvлэх, тvvгээр ч зогсоогvй ардын хувьсгалын шинэчлэлтийн явцад тєрж буй хvнийг тод томруун дvрслэн хувьсгалын ялалтыг бататгах тэмцэлд олон тvмнийг зоригжуулахад чиглэж байлаа.Зохиогч, цаг vетэйгээ цохилох зvрх, лугших судсаараа холбоотой байсан учир тухайн vеийн хvн ардын сэтгэлийг зовоосон буюу эзэмдсэн аливаа хурц асуудлыг соргог ажиглан бvтээлдээ тусгаж байсан юм.
Д.Нацагдорж монгол нутаг, монгол vндэсний ахуй амьдралыг шинэ гоозvйн vvднээс анх дорвитой нээн vзvvлснээрээ монголын ард тvмний уламжлалт гоо сайхны сэтгэлгээнд хувьсгалт шинэчлэлт хийсэн гэж хэлж болох юм. <Хуучин хvv>-ийн нэг нєхєр хувьсгалын бууг тавьсан єдрєєс эхлэн хємєрсєн тогооны дотор гэрэл тусаж, нэг аймаг улс сэрэв> (Хуучин хvv), <Энэхvv нисдэг тэрэг нь хvний арга ухаан эрдэм соёлын vvднээс бvтсэн болох бvхий л учрыг олж сонсоод ..... ирэх жилээс ажилд орох гэж байсан арван хоёр настай хvvгээ ардын сургуульд хєєн явуулжээ>(Соёлыг гайхав) <Дугар хєвгvvн юм vзэв, нvд тайлав,эрдэм сурав, эр болов>(Улаанбаатараас Берлин хvртэл) гэхчлэн хувьсгалт тэмцлийн vр дvнд <Хуучин хvv шинэ рvv болж>шинэ амьдралын гэрэл гэгээ олны сэтгэл оюуныг гийгvvлж, монгол хvний ухаан билгийн тєлєв нээгдэж байгааг дvрсэлжээ.Чингэхдээ зохиолч <Юутай завшаан, юутай баяр> гэж оргилуун сэтгэлээр, єндєр дуугаар бахархан єгvvлсэн юм.
Д.Нацагдоржийн бvтээлд 20-р зууны эхэн vеийн монголын нийгмийн бvхий л анги давхаргын байдал хэв шинж яруу тод євєрмєц байдлаар илэрсний дотор Д.Сvхбаатарын дvрийг гаргасныг дурдахгvй єнгєрч vл болно.Их жанжны дvрийг тухайн vеэс С.Буяннэмэх, М.Ядамсvрэн, Ши.Аюуш зэрэг зохиолчдын гаргаснаас зан араншинг нь Д.Нацагдорж илvvтэй анхаарч бичсэн байна. Их жанжны дэргэд гарын нарийн бичгийн даргаас эхлээд нам тєрийн хариуцлагатай албан хааж байсны хувьд Д.Нацагдорж ингэж хэнээс ч илvvтэйгээр Сvхбаатарыг дvрслэх нь аргагvй юм. <Монгол ардын суут> жvжигт 1934 Сvхбаатарыг ноёд тvшмэд болон ард олны нvдээр харж тэдний харилцан яриагаар итгэл vнэмшилтэй дvрсэлж чадсан болно.
Эдгээр зурвас жишээнээс Д.Нацагдоржийн зохиол бvтээлийн vндсэн чиг тодорхой болж нийгмийн амьдрал зєрчил тэмцлийн мєн чанарыг гvнзгий ухаарсан зохиолчийн ертєнцийг vзэх vзэл илэрч байна. Энэ нь <Ардын хувьсгалт засгийн бодлогод нийцvvлэн жинхэнэ ядуу ангийн ашиг тусыг хамгаалсан ......зvйлvvдийг гол болгон бичвээс зохих>(Улсын нийтийн номын сан Монгол номын хємрєг МАРЗ-ын архив Монголын зохиолчдын эрх хэмжээний дvрэм) гэсэн тухайн цаг vеийн бодлоготой нийцэж байсан болой. Д.Нацагдорж зан чанарыг тодруулах зєрчлийн уг сурвалж, дvрийн vндэслэл, нийгэм гоозvйн зарчмыг монголын уран зохиолын vндсэн тєрєл яруу найраг, vргэлжилсэн vгийн болон жvжгээр тодорхой харуулсан юм. Их зохиолчийн яруу найраг,vргэлжилсэн vгийн зохиол, жvжгийн дотоод тєрєл зvйлд шинэ эхлэлийг гаргаж баяжуулсныг єгvvллэг, туурь уран нийтлэл, тууж, шvлэг, єгvvлэлт шvлэг, дуулалт жvжиг, яриан жvжиг бичсэн нь харуулж байна. Тvvгээр ч vл барам ардын хувьсгалын ололт амжилтыг хамгаалж эсэргvv нартай тэмцсэн тэмцлийн сэдвээр уран зохиолын том тєрєл роман (Хэл зохиол судлал боть 7 1-13 ШУАХ Улаанбаатар 1969 (1970)323 дахь тал) бичиж авьяас билгээ сорьж байсны баримт ч бий. Энэ сэдэв Д.Нацагдоржийн сэтгэлийг хvчтэй хєндсєнийг <Yзэгдээгvй юм>,<Эсэргvvг сонсвол>, <Со-ё хайрлана чамайг>гэсэн шvлэг зохиол нь давхар баталж байгаа юм.
<Хvний дайсан гадуур дотуур євчин> гэж vзэж, <Єргєл барьц барих, гvрэм ном айлдуулах, нvглээ наминчлах зэргээр нvглээ наминчилж байвал жаргана> гэсэн шашны vзэл сурталчдын ятгалга, монгол газар дэлгэрсэн тєвд эмнэлэг ард олныг євчин эмгэгээс ангижруулж нийгмийн шаардлагыг хангаж чадахгvй байгаа мэтийг уншигчдын ємнє vнэн мєнєєр нь дэлгэн єгєхєд Д.Нацагдорж эрvvл энхийн тухай олон шvлгээ <Тєвд эмнэлэг, Зээлийн чимээ,Хувьсгалын дараах vеийн эрvvл энхийн байдал,Юунд нохой тэжээнэ, Хайран охин, Гvндэг чавганц Гvрмийн хэнгэрэг>зориулжээ. <Дэмий л тоочин нурших ба ятгалгаар хэлэхгvй гагцхvv уран зохиолоор илэрхийлж, утгаар таниулах эцэст нь гэмшvvлэх> (Цог 1966 Ή 5 48 дахь тал) зорилготой бичсэн эдгээр зохиолд хvний биеийг сvйтгэж, ухаан мэдрэлийг гэмтээх нийгмийн хурц халдварт євчинд нэрвэгдэгсэд гvрэм ном уншуулж, єргєл барьц єргєн

<Баян чинээлэг хvн
Эд малаа гарздаад
Буурай ядуу хvмvvс
Гудамж зээлнээ хэвтэх>

ээс єєр аргагvй болдог байсныг эмгэнэн дvрслэв.Ийм байдалд хvрснийг Д.Нацагдорж орчлонгийн жам мэтээр vзvvлээгvй билээ. Харин халдварт євчнєєс сэргийлэлгvй <самууны vр, євчний єртєє> болж явбал харамсавч хожигдох эмгэнэлт эмгэнэлт байдалд хvрдгийг харуулсан юм. Ийм байдлаас гарах ганц арга нь

<Бузар євчнийг цавчих илд
Бvдvvлэг байдлыг гэгээрvvлэх толь
Хvн тєрєлхтний нєхєр>

болсон шинэ ёсны эмнэлгийг дэлгэрvvлэх, ард олныг эрvvл саруул байлгах явдал мєн гэж Д.Нацагдорж vзэж суртал ухуулгын шvлэгтээ тухайн vеийн тулгар шаардлагыг устгаж байв. <Эрvvл явбал улсын наадмыг vзнэ> (1935) <Эрvvл> (1935) <Єргvй бол баян > (1935) зэрэг шvлэгтээ

Жаргалан, жаргалан, жаргалан
Энэ ертєнцийн тvмэн жаргалан
Тvvний доторх чухам жаргалан
Эрvvл энхийн нэгэн жаргалан

гэж бичиж улмаар эрvvл цогцос, тvvний жавхланг магтан дуулж байв. Энэ насандаа хvн эрvvл саруул аж тєрж тvvнийхээ тєлєє анхаарал тавих нь чухал гэсэн санааг дэвшvvлсэн юм. Эрvvл энх аж тєрх нь хvний амины хэрэг тєдий бус, улс нийгмийн ул vндэстэй гvн ач холбогдолтойг vзvvлж

< Єдєр бvр ажиллаж
Єєрийн биеийг тэжээнэ
Урам зориг єрнєж
Улс тєрдєє тусална>

гэжээ.

Тєр улсдаа ийм эрvvл саруул ардыг бэлтгэхийн тулд євчний vvсэх шалтгаан, халдвар тархац, тvvнийг шинэ vеийн эмнэлгээс хэрхэн анагааж байгааг (<Нянг хорив>, <Халдварт євчин>, <Цуст байлдаан>, <Нянгийн яриа>) олон талтайгаар дvрсэлсэн юм.
 

<Таван тивд гайхуулагдан сайшаагдаад таван өнгө хүн төрөлхтөнд бишрэгдсэн> боловсон эмнэлэг шинжлэх ухааны ачаар дүлий хүн сонортой болж, <Энэ төрийн хөгжил, эрдэм ухааны онолыг сонсож> сохор хүн нүдтэй болж дэлхийг дахин үзэж сэтгэл санаа уужирч байгааг зохиолч басхүү дүрсэлжээ.
<Зөвлөлтийн эмч Н. П. Шастин, түүний үр хүүхэд зэрэг тэр үеийн анагаах ухааны мэдлэг мэргэжилтэй хүмүүстэй ойр дотно байсан нь хүн ардынхаа эрүүл мэндийн асуудлыг уран бүтээлдээ үнэн зөв тусгахад нөлөөлсөн нь тодорхой байна> ( Д.Нацагдоржийн уран бүтээлийн тухай УХГ. Улаанбаатар 1978 84 дэх тал)
Д.Нацагдорж эрүүл энхийн тухай шүлгээ ард түмэндээ их хайртай зохиолчийн догдолсон халуун сэтгэгдлээр бичсэн юм. Үүнийг <Эмнэлгийн тухай ийм их сэтгэл санааны хөдөлгөөнтэйгөөр бичигдсэн шүлэг байдгийг би санахгүй байна. Үнэнийг хэлэхэд шинжлэх ухааныг аятайхан эвлэгээр шүлэглэж болно гэж бодоогүй юм.> (Поэзия Народной Монголии, ГИХЛ. Москва, 1961 стр 4) хэмээсэн яруу найрагч Е. Долматовскийн үнэлэлт тодотгон өгч байна.
Шашинд гүнзгий итгэсэн итгэл бишрэлээ олон түмэн бүрэн алдаагүй, боловсон эмнэлгийн ёсыг төдий л ухамсарлаагүй 1920-30-аад оны үеэс тэдэнд хуучин нийгмийн байдлаас гарах арга замыг зааж шинэ аж төрх ёсыг хэвшүүлэх гэж шинжлэх ухаан, шинэ цагийн анагаахын энэрэл ачийг уран зохиолоор сурталчилсан явдал хүний ухаанд нэвтрэхдээ амар байснаас тухайн цагтаа <хэдэн арван эмчээс багагүй тус болсон> (Ц. Дамдинсүрэн . Дашдоржийн Нацагдоржийн амьдрал, уран бүтээл. Соёл утга зохиол, 1961 Ή44) гэж хэлж болно. Д.Нацагдорж эрүүл энхийн сэдэвтэй, шинжлэх ухааны аястай зохиолуудыг агуулга орчин үеийн эрдэм судлалын ойлголттой чухам нягт уялдан гүнзгийрснийг шүлэг зохиол нь (<Шинжлэх ухаан>, <Од>, <Нараа>, <Сараа>) тод харуулж байна.
Их зохиолчийн онцгой авьяас, суу билэг, амьдралыг үзэх өөдрөг бадрангуй үзэл, хувьсгалч тэмүүлэл нь ирээдүйдээ итгэх гүн итгэл, холийг нэвт харах хурц хараа, хожим хэрэгжиж биелэх үнэнийг мэдрэх увидсыг олсон байжээ.
Сансрын нарийн мэдрэхүйтэй найрагч Д.Нацагдорж эрхэс гаригт хандаж :

<Од чиний тэндээс энэхүү дэлхий ямар өнгөтэй үзэгднэм
Орчлон ертөнц гэдгийг чи мэднэ үү ? Үгүй юу ?
Янаглал амраглалын дөл аль зэрэг хурц вэ ?
Юунд манай ертөнцөд захиа үл илгээнэ чи ?>

< Од > гэж шинжлэх ухаан техникийн хөгжил, дэвшил, түүний хүчин чадалд баттайяа итгэсэн санааг зохиолдоо гүнзгий шингээжээ.
Сайн сайхан хүсэл, мөрөөдөл, зөн билгийг бодит бүтээл болгох хүний чадал, авьяас билгийг их Д.Нацагдорж ингэж уран сайхны шинэ сэтгэлгээгээр угтан харж чадсанд л яруу найрагчийн шинэчлэлийн утга учир оршиж байна. <Од> шүлэг бол ирээдүйгээ итгэлтэйгээр харсан хараа, энх амгаланг эрхэмлэсэн хүслээс урган жигүүрлэсэн дуулал мөн. Ийм бадрангуй үзэл санаа, ирмүүн тэмүүлэлийн гал дөл бадарсан мөрүүдээрээ улс эх орон, ард түмнийхээ өмнө тулгарсан зорилтыг, хүн төрөлхтний нийтлэг хүсэл эрмэлзэлтэй нягт холбон дэвшүүлж шийдсэнд Д.Нацагдоржийн зохиолын үндэсний болоод нийтлэг шинж оршино. Эл шинж <Улаанбаатараас Берлин хүртэл > (1926), <Майн нэгнийг хөрөнгөтний газар үзжээ> (1928), <Олон улсын залуучуудын өдөр > (1930), <Эзэрхэг түрэмгий байлдаан> (1931), <Уриал> (1931), <Октябрь> (1931) зэрэг олон зохиолд нь тусгагдсан юм. Эдгээрийг бичихэд нь зохиолчийн 1925 оноос ЗХУ- д, 1926 оноос Герман улсад <Шинэ үзэгдэл өөр амтанд умбан> мэдлэгийн хүрээгээ тэлж, өрнө дахины зохиолчдын бүтээл туурвилтай танилцан, түүнээс орчуулсан хийгээд суралцсан явдал нөлөө үзүүлсэн нь эргэлзээгүй юм.
Зөвлөлт, Герман орны амьдралыг монгол уншигчдад танилцуулах эхлэлийг тавьсан (D.Zedew. Sekretar des Mongolisсhen Schrifstellerver bandes. Schrifsteller – Kongres der Deutsсhen Demokratischen Republik Protokol (Arbeitsgruppen). Schriftsteller verbahd der DDR 195-197 ) Д.Нацагдорж Лэйпцигт монголч эрдэмтэн Э. Хайништай учирч хэл соёлын мэдлэгээ зузаатган, эрдэм судлалын арга барил эзэмшиж байсан тухай тэр үеийн монгол сурагчдын багш хэлмэрч С.Вольф монгол эрдэмтний 2-р их хурлын үед К.Яцковскаяд мэдээлсэн билээ. Мөн Герхард Хауптманн, Вассерманн зэрэг Германы олон зохиолчтой бүтээлээр нь танил байсан тухай мэдээ бий. Д.Нацагдорж, А. С. Пушкиний < Анчар>, <Хоригдол>, <Хэрээ хэрээний зүг ниснэ>, <Сэрэхүй>,<Газар далай хоёр>, <Гилбэрийн хатан>, <Буудалцсан нь >, Ги Де Мопассаны <Аглагч>, Эдгар Погийн <Алтан цох> зэрэг зохиолыг орчуулан монгол уншигчиддаа танилцуулжээ.
Д.Нацагдоржийн гол орчуулгын яруу найргийг эх зохиолтой нь тулган нягтлахад <орос хэлнээс яруу найраг хөрвүүлэхдээ уг зохиолын санааг нэмж хасалгүй бүрэн гүйцэт гаргахаар оносон үг сонгон авч, шүлэг зохиолын хэлбэр дотоод ур яруу сонсголыг уншигчдын сэтгэлд буух зураглалыг бүхэлд нь хэвд нь үлдээхийг эрхэмлэн үздэг байжээ > (Орчуулах эрдэм, УХГ. Улаанбаатар 1978, 9 дэх тал) гэсэн дүгнэлт гардаг бол үргэлжилсэн үгийн зохиолын орчуулгыг судалж үзэхэд үгчлэх ба тайлбарлан нуршиж, эх зохиолын уран сайхны болон найруулгын амт шимтийг бууруулдаг гэмээс үндсэндээ чөлөөтэй байсан. Энэ нь орчуулагч өөрөө яруу дүрслэлийн өргөн дэлгэр мэдлэгтэй , орос хүний зан заншил, ахуйг сайн мэддэг, орос хэлний үгийн сан, хэлзүйн аливаа түвэгтэй үзэгдэлд захирагдан баригдахааргүй гүн бат мэдлэг эзэмшсэнтэй холбоотой> (Суу билэгт зохиолчийн сод нэгэн авьяас. Утга зохиол урлаг 1981 Ή47) гэж үздэг ажээ.Түүний зэрэгцээ <Учиртай гурван толгой> дуурь бичихдээ герман ардын дууг бүтээлчээр ашиглаж> (Н.Наваанюндэн Бяцхан дуртгал, Туяа 1956 . Ή5 , 26 дах тал , Ц.Цэдэв , Уран зохиолын уламжлал шинэчлэлийн зарим асуудал . ЭДМН . Улаанбаатар. 1968 (1967) 21-23 тал ) <<Мөрөөдөл>> шүлэгтээ хайрын сэтгэлийг хаврын сэдэвтэй европын зохиолын нөлөөгөөр хослуулсан гэсэн ажиглалт (К.Н. Яцковская. Дашдоржийн Нацагдорж (Жизнь и творчество )Изд. Наука, Москва. 1974, стр 22) бий.
Ингэж европ дахинтай ойр дотно нөхөрлөсөн нь дорно төдийгүй өрнөдийн соёлын хүрээгээр цараатай сэтгэх өргөн боломжийг Д.Нацагдоржид нээж өгчээ.
Үүнийг ажиглаж зохиолч В.Катаев <Танай их зохиолч Д.Нацагдорж манай их зохиолч Пушкинийг санагдуулж байна. Эрх чөлөө, ардач чанар, хувьсгалч үзлээрээ энэ хоёр зохиолч адил бөгөөд танай сонгодог зохиолч бол Пушкин шиг уран зохиолын бүх төрлөөр бичсэн байна....Энэ зохиолч Пушкиний адилаар дэлхийн тэргүүний уран зохиолоос улс түмэндээ дэлгэрүүлэхийг зорьдог байжээ. Жинхэнэ их зохиолч хүн л ингэж үндэсний сайн сайхныг хадгалахын зэрэгцээ ертөнцийн сайн сайхныг нэвтрүүлж байдаг юм > (Утга зохиол, урлаг 1966 Ή47 ) гэсэн нь оносон үнэлэлт болой.
Хувьсгалын гэрэл туяанд сэргэн мандаж байгаа монгол оронд эрдэм бичгийг бадруулах, түмэн олныг соёлжуулан гэгээрүүлэх асуудлыг хэрэгжүүлэхэд уран зохиолчдын үүрэг, нөлөө асар их байв. Үүнийг гүнээ ухамсарласан Д.Нацагдорж 1920-1930 аад оны үеэс <Пионерийн дуу> (1925), <Улаанбаатараас Берлин хүртэл > (1927), <Бидний сурагчид> (1927), <Сэхээтэн> (1934) зэрэг шүлэгтээ <Эрдэм боловсролыг сурч улс арддаа туслахыг зорьсон> шинэ цагийн залуус хээрийн галуу нисэн үл хүрэх газраас эрдэм өвөртлөн ирж байгаа бодит сайхан жишээг дүрслэн харуулсан юм. Эрдэм сураад зогсохгүй түүнээ түмэн арддаа зориулсан

<Зоригт монголын ач нар түмэн түмэн үрс
Золбоот хөвгүүд охид цог заль төгс
Хүндэт нэрээ дуудуулсаар хойчийг залгамжлах залуус
Хөдөөгийн уул талаар соёлыг тарих хүмүүс >
-ийг Д.Нацагдорж өргөн дуулж, <Алсын их улирлыг авчрах> шинэ хүний магтаал дууг зохиожээ. Малчдын дундаас ажилчин шинээр төрж буй өвөрмөц онцлогийг тодруулж, тухайн цагтаа хүч тэнхлээр бага, тооны хувьд цөөн авч хожим анги болтлоо өсөх хувь тавилан бүхий монголын ажилчныг Д.Нацагдорж (<Хэвлэл>,<Үйлдвэрчний бие>) дүрсэлсэн байна.

<Аж үйлдвэр гэгч
Улсын тулгуур багана
Үйлдвэрчин ард гэгч
Түүнийг бүтээх хүчин ээ> (1930)

гэж манайд цоо шинээр төрж буй, нийгмийн давшилтат хүчнийг үзэх үзлээ илэрхийлжээ. Энэ бол ирээдүйтэй шинэ үүсгэл бүхнийг талархан дэмжигч их зохиолчийн уран бүтээлчийн гүн ухааны нэгэн аяс мөн. Шинэ хүнээс байгаль, эх орондоо хандах яруу сайхны хандлагыг хамгийн дорвитой илтгэсэн зохиол бол Д.Нацагдоржийн <Миний нутаг> юм. Энэ зохиолдоо Алтайн, Хангайн нуруудаас Хэнтий Хянганы уулс, Орхон Сэлэнгийн бэлчэрээс Мэнэн Шаргын говийг хүртэлх уудам дэлгэр нутгийн тухай дүрслэхдээ <Хотол олны эм болсон горхи булаг рашаанууд>, <Хүн малын ундаа болсон тойром бүрд уснууд >, <Хойд зүгийн чимэг болсон ой хөвчийн уулууд >, <Өмнө зүгийн манлай болсон элсэн манхан далайнууд >-ыг магтаад зогссонгүй ээ.

<Хангай говийн хооронд халхын уудам нутаг
Хар бага наснаас хөндлөн гулд давхисан газар
Гөрөөс араатан авалсан урт урт шилүүд
Хүлэг морин уралдсан хөндий сайхан хоолойнууд >

гэж тал нутгийн малчин ардын ахуй амьдралтай нягт холбон дүрсэлжээ.
Д.Нацагдорж монгол нутгийн байгалийг зураглахдаа уул, усыг шүтэн бишрэх үзлээс огт ангид нүүдэлч хүний сэтгэлийн сайхныг түүнээс эрж нээхэд анхаарлаа хандуулж <Он онд идээшилж олон онд дассан нутаг >-т ардын хувьсгал ялснаас үүдсэн их өөрчлөлтийн санааг агуулжээ. Тиймээс Монголын зохиолчдын анхдугаар их хурлаас <Миний нутаг> гэдэг шүлэг хувьсгалт монголын амжилт ба чөлөөлөгдсөн газар нутгийн гоо сайхныг тод бөгөөд яруу сайхнаар үзүүлжээ> (Монголын зохиолчдын анхдугаар их хурал . УХҮ Улаанбаатар. 1948 . 6 дах тал) гэж зүйтэй тэмдэглэсэн билээ. Үнэхээр ч бүрэн эрхт ардын өмч болсон уул усны сайхныг хувьсгалч хүний билгийн нүдээр ажиж

<Он онд идээшиж олон онд дассан нутаг
Одоогийн шинэ монголын улаан туг бүрхсэн орон ....
Өссөн төрсөн бидний үндэсний хайртай нутаг
Өнгөлзөгч дайсан ирвэл үтэр өшиглөн хөөнө
Хувьтай энэ орондоо хувьсгалт улсаа мандуулж
Хойчийн шинэ ертөнц дээр хүндтэй гавьяаг байгуульяа >

гэж дүрсэлжээ. Үүнээс <Миний төрсөн нутаг Монголын сайхан орон> гэж бахархан өгүүлж байгаа хувьсгалч иргэний дуу хоолой тод сонсдоно. <Миний нутаг>- т хэлж байгаа үзэл санаа, монгол хүн бүрд <Миний төрсөн нутаг> гэж эрхгүй хэлмээр санагддаг юм. Иймд тодорхой нэгэн хувь хүний төдийгүйхувьсгалт монголын иргэн бүрийн <Миний төрсөн нутаг > гэсэн далайцат санааг илэрхийлжээ. Шүлэглэлд гарч буй уянгын баатар <Би> нь хувьсгалт үеийн монгол иргэний хэв шинжийг хадгалсан хувь хүний дүрээр тодорсон юм.
Д.Нацагдорж , уран бүтээлийн салбарт хийсэн уйгагүй илэрхийллийн дүнд, <Миний нутаг> хэмээх нэгэн шинэ ертөнцийг нээж түүний үзэвч ханашгүй, судлавч баршгүй түмэн гайхамшиг, буман нууцыг дэлгэж өгсөн юм. Энэ шүлэг байгалийн жинхэнэ уянга төдийгүй эх орны өнгөрсөн, одоо, ирээдүйн хувь заяаны тухай гүн ухааны сэтгэлэг болж чадсан юм. Тиймээс цаг үеийнхээ амин халуун амьсгал, ард түмнийхээ зүрх сэтгэлийн илч, айзмыг шингээсний учир <Мөнх тэнгэрийн дор мянга мянган хавар> улиравч монголын эх оронч шинэ яруу найргийн туг дээр эгнэгт мандах алтан соёмбо бол Д.Нацагдоржийн <Миний нутаг> мөн. Ингэж Д.Нацагдорж шүлэг утга зохиолдоо шинэчлэлт утга санааг гоц өргөн дуулахдаа уламжлалаас огтхон ч ангид яваагүй бөгөөд монгол ардын аман болон дорно дахины бичгийн зохиолын баялаг өв сантай бат хэлхээ холбоотой байсан билээ. Зохиогчийн гар бичмэл <фольклор> (ШУА –ийн хэл зохиолын хүрээлэнгийн сан хөмрөгт байгаа Д.Нацагдоржийн гар бичмэлийн хавтас) хэмээх аман зохиолын цуглуулгын дэвтэрт зүйр цэцэн үг, уран хошин холбоо, ардын дуу, хэл зүгшрүүлэх үг, бөөгийн дуудлага зэргийг тэмдэглэн авч байсан нь үлджээ. Нацагдоржийн эцэг Дашдорж хүүгээ бичгийн хүн болгохын тулд <Зүрхний тольт>, <Элдэв тайлбар толь бичиг>, <Хав муур хулгана гурвын үлгэр>, <Хоёр загасны тууж >, <Оюун түлхүүр> зэрэг монгол хэл, уран зохиол, түүхтэй холбогдол бүхий ном дэвтрийг үзүүлдэг байжээ. Мөн <Цог тахих судар оршив>, <Гүүний цацал шувуу ирэхийн даллага оршив >, <Товагийн гэгээнтний 17 дугаар дүрд тоть шувууны хувилж, амьтныг сургасан аялгуут шүлэг ба эрдэнэ ноён хутагтын айлдсан сургаалууд >, <Цаасан шувууны тууж энэ болой> зэрэг бийрийн бичмэлийг Д.Нацагдорж монгол үсгээр сонирхон хуулж байсан баримт ч (Б.Содном Дашдоржийн Нацагдоржийн намтар зохиол, УХХЭХ Улаанбаатар , 1966 , 37-39 тал )бий.
Ингэж Д.Нацагдорж бичиг зохиолын их өв уламжлалтай танил байж <Манай ардын аман зохиолыг үндсэн суурь болгож, түүний баялаг үг, гайхамшигт найруулгыг ашиглаж, шинэ үеийн зохиолтой холбож чадсан> (Шинэ толь 27 1937 Ή4 104-105 дах тал)-ыг нэн түрүүн <Миний нутаг> шүлгээс нь ажиглаж болно.<Хангайн магтаал>, <Хан Хөхүйн магтаал>, <Их богдын магтаал> зэрэг монгол ардын магтаал, <Алтайн магтаал>, <Хэрлэн> мэт магтуу дуунд нэвт шингэсэн эх орноо энхрийлэн хайрлах, байгалийн сайхныг хэзээнээс бахадсаар ирсэн үзэл санааны уламжлалын дагуу Д.Нацагдоржийн <Миний нутаг> зохиогдсон гэдэг нь тайлбарлаад байлтгүй тодорхой юм. Тэгэхдээ Д.Нацагдорж <Их богдын магтаал> зэрэгт уг дүрсэлж буй газар оронд байгаа эсэхийг харгалзалгүй хэвшмэл санаагаар өгүүлдэг (тэр байхгүй бар арслан мэтийн тухай хэвшсэн хэллэгээр өгүүлэх ) уламжлалд шүүмжлэлтэй бүтээлчээр хандаж <Хан Хөхүй >, <Отгон тэнгэрийн магтаал > ийн <Дүрслэгдэхүүн, дүрслэхүүн хоёрын хооронд тодорхой холбоог тогтоосон > (Шинжлэх ухааны академийн мэдээ 1964 он Ή1 68 дах тал) зохист уламжлалыг залгамжилжээ. Гэхдээ Д.Нацагдорж <Миний нутаг>-аа тодорхой нэгэн уул ус, буюу байгалийн бүсийг хамарсангүй. С.Буяннэмэхийн томьёоллоор <Ерөнхий өгүүллийн магтаал> (С.Буяннэмэх Утга зохиолын үүд , ШУА-ийн хэл зохиолын хүрээлэнгийн сан хөмрөгт хадгалж буй гар бичмэл дэвтэр, 103-107 дах тал) - ын байдлаар бичжээ. Д.Нацагдорж бодит байдлыг гүнзгий таньж, түүний мөн чанарт нэвтэрч чадсаны дүнд монгол орны хамгийн түгээмэл шинжийг үнэн яруугаар дүрсэлсэн юм. <Миний нутаг> шүлгийн уламжлалыг тодруулахдаа судлагчид зөрөө бүхий саналтай байгаа учир дэлгэрүүлэн авч үзье. Б.Содном <Миний нутаг> гэдэг шүлгээ бичихдээ Д.Нацагдорж монгол бөөгийн дуудлагын шүлгийн хэмжээ, шүлэглэн найруулах журмыг бүрэн ашиглаж, өөрийнхөө хэрэгцээнд тохируулан авч чадаваа>
( Б.Содном Дашдоржийн Нацагдоржийн намтар зохиол УХХЭХ Улаанбаатар 1966.966 дах тал) гэж өгүүлсэн бол Л.К.Герасимович <Яруу найрагч гайхамшигт шүлгээ бүтээхдээ монгол ардын дууны бүтээлийн шүлэглэлд үндэслэсэн бөөгийн дуудлагын хэлбэрийг ашиглажээ. Иймээс ч орчин үеийн монголын яруу найргийн хэлнээ ховорхон тохиол болсон үйл үгээр илэрхийлэгдсэн өгүүлэхүүн мөрийн эцэст (бүхэл бүтэн бадгаараа ч ) байхгүй байна> ( Л.К.Герасимович Монгольской Народной Республики(1921-1964 годов) Изд. Ленинградского университета. 1965 стр 68 ) гэж бичжээ. Б.Содном Л.К.Герасимович нар уул шүлгийг бөөгийн дуудлагатай харьцуулан шинжилсний үндэс нь Д.Нацагдоржийн үе тэнгийн нөхөр Т.Нацагдоржийн дурсамж яриа болсон байна. Түүнд :
<Ай галзуу чонон хөлөгтөнгүүд
Гал могой ташууртангууд
Хүний махан хүнстэнгүүд
Хүрэл чулуун зүрхтэнгүүд >

гэж бичээд, <шүлгийн зохион байгуулалт тун сайн. Ритм, такт маш жигд. Үгийн үе хуваарь адилхан байна. Хуучнаас шинийг олж авах хэрэгтэй байдаг.Шүлэг бичих нэг л сүрхий техник үүнд байна> гэж өгүүлэн хожим нь <Бөөгийн шүлгийн ритмийг судалж амжсан> гээд <Миний нутаг> шүлгээ уншиж байжээ. (Т.Нацагдорж , Зохиолчийн дурсгалд Туяа 1957 Ή4 13 дах тал)
Эдгээрийг харьцуулаад К. Яцковская < Д.Нацагдоржийн бөөгийн дуудлага сонссон тохиолдолд Л.Герасимович анхаарал тавин, Б.Содномтой санал хуваалцаж байна..... Энэ хоёр шүлгийн нэг нь Миний нутаг, нөгөө нь бөөгийн дуудлага (Ц.Д) аль алин нь нэр үгийн олон тооны уд дагавраар төгсөж буй нь тохирсноос үүдээд л Д.Нацагдоржийн нугалбартай, туйлын уян зөөлөн аястай урт мөрийг бөөгийн дуудлагын аюумшигт олон явдлыг тоочсон <чавцсан> мөрүүдтэй адилтгахад хэцүү юм гэж үзжээ. Тэгээд <Миний нутаг> шүлгийн онцлог нь магтаалын яруу найргийн нөлөөгөөр бий болсон > гээд

<Хангай ханд сууж
Харин ирэхийн харуул болсон
Халуун аминд түшээ болсон
Халх түмэн>
гэсэн бадагтай.
(Даян ханы зургаан түмний магтаал) жишиж <Энэ магтаалын мөрүүдтэй, бүтцээрээ таарч буй Миний нутгийн эхний бадгийн мөрүүд тохирч байна> гэж үзжээ. Үүнтэй С.Лувсанвандан санал нийлж < Д.Нацагдоржийн Миний нутаг, бөөгийн шүлгийн үлгэр загвараар зохиогдсон биш, ардын билэгзүйн шүлэглэх эрдмээс эх үндэстэй юм.... Д.Нацагдоржид бөөгийн дуудлагын шүлэг биш, түүнд аман зохиолын шүлгийн урлагийг ашигласан зарчим нь сонин байжээ.> гэж бичээд <Алтай хайлах>, <Халх ардын тууль>,<Цацал>бүжгийн дууны шүлэгтэй <Миний нутаг>-ийн холбоцыг харьцуулж <шүлгийн бүтэц, тогтолцоо, шүлэглэх ур зүйн бүхий л зүйл ардын яруу найргийн уламжлалтай нягт холбоотойг батлах нэгэн баримт> (С.Лувсанвандан Д.Нацагдоржийн шүлгийн холбоцын зарим асуудал, Утга зохиол, урлаг, 1975 Ή45) гэж үзжээ.
Эдгээр эрдэмтний судалгаанаас үзэхэд зарим нь нэгэн нэхэн тодосгууштай зүйл байгаа мэт санагдана. Давын өмнө Д.Нацагдоржийн <Миний нутаг> шүлгийн онцлог, тогтолцоо, хэмжээ, холбоц, тэргүүтнийг нарийвчлан судлах нь чухал юм. Эл 12 бадаг шүлгийн монгол үсгээр бичсэн зохиолчийн эхэд нэгэн мөрийн хамгийн олон үе нь 23, хамгийн цөөн нь 13 байхад шинэ бичигт хэлэхэд ойртуулан буулгавал нэгэн мөрийн хамгийн олон үе нь 17 хамгийн цөөн нь 10 болж байна. Үүнээс үеийн тоо тэнцүү бус мэт харагдаж байгаа боловч нэгэн бадгийн дотор үе өргөлт тэнцүүлэх олон аргыг (нэг, дөрөвдүгээр мөр, хоёр гуравдугаар мөрийн үеийн тоо тэнцүү, нэг, гуравдугаар мөр, хоёр дөрөвдүгээр мөрийн үеийг салаавчлан тэнцүүлэх гэх мэт) чадмаг хослон хэрэглэжээ. <Миний нутаг> шүлгийн гуравдугаар бадгийн монгол үсгээр бичсэн эхийн хоёр , гуравдугаар мөр ижил19, нэг , дөрөвдүгээр мөр 14,15 болж үе тэнцсэн бол шинэ үсгээр буулгахад хоёр , дөрөвдүгээр мөр ижил 11, нэг дөрөвдүгээр мөр 12,13 болж ойролцоогоор үе тэнцжээ. Мөр болгонд нь гол өргөлт 6 удаа ноогдож байна. Энэ нь бусад бадагт ч ойролцоогоор давтагдсан онцлог мөн.Мөн шүлгийн толгой, сүүлийг ижил ойролцоо авиа болон үгээр ижилсгэн холбох, утгын өргөлтийг онцлох зэрэг уран дүрслэлийн олон арга хэрэглүүрийг уранаар нийцүүлэн хэрэглэжээ. Эдгээр онцлогийг тодруулсны үндсэнд нь аман болон бичгийн зохиолын гол гол зарчимтай харьцуулан үзвэл сая Д.Нацагдоржийн уламжлал хийгээд бүтээлч санаачилга зэрэг нь илүү тодрох болно.
Т.Нацагдоржийн жишээлэн ярьж байсан бөөгийн дуудлага

< Хүний махан хүнстэнгүүд
Хүрэл чулуун зүрхтэнгүүд >

гэснийг <хэнгэргийн цохилтоор хэмжээгий нь тааруулан дууддаг> ёсоор үзэж

< Хү-ний мах-хан хүн-нэс-тэн-гүүд
Хү-рэл чу-луун зү-рих-тэн-гүүд>

буюу өргөлттэй, өргөлтгүй үеийг -Ү хэмээн тэмдэглэвээс, хэмжээ тэгш бөгөөд өргөлттэй, өргөлтгүй хошоод үе нь нэгэн нэгж болон түүнийг -Ү тэмдгээр үзүүлбээс даруй

-Ү - Ү - Ү - Ү
-Ү - Ү - Ү - Ү

гэсэн зохион байгуулалттай шүлэг> (Хэл зохиол судлал, боть 7, ШУАХ , Улаанбаатар 1969 , 92-93 дахь тал) болно. Энэ нь бөөгийн дуудлагын шүлгийн хэм хэмжээ нягт таарсан толгой сүүл зэргийг холбоод зогсохгүй мөр мөрөөр нь тэр ч атугай жич, илүүдэгч авиаг ижилсгэдгийг харуулж байна. Б.Содном <Миний нутаг> шүлгийг бөөгийн дуудлагатай харьцуулан үзэж өргөлтийн тоог тодорхойлж, <жишиж үзсэн хоёр зүйлийн шүлгийн хэмжээ, үгийн толгой адгийг холбон шүлэглэсэн талаар ялгаа алгаа> (Б.Содном Д.Нацагдоржийн намтар зохиол , УХХЭХ, Улаанбаатар, 1966, 96-97 дах тал )гэж дүгнэжээ. Гэтэл Ц.Дамдинсүрэн <Миний нутаг > -ийн хоёр бадгийг халх монголын дуутай харьцуулан үзэж < Эдгээр шүлгийг хянан үзвэл зөвхөн толгойг холбох талаар бага сага ялгавар бий боловч бусад үгийн тоо ба журмын талаар нэг адил болно> (Ц.Дамдинсүрэн Гадаад хэлнээс шүлэг орчуулах тухай <Олег сэцэний дуулал>-ын орчуулгын тайлбар Шинэ толь 28 1938 Ή2 195 дах тал ) гэжээ. Уг нь ардын дуу бөөгийн дуудлагын аль нь ч гэсэн монгол аман зохиолын төрөл мөн учир шүлгийн тогтолцооны хувьд зарчмын ялгаагүйн улмаас ийм дүгнэлтэд хүрсэн боловуу . Монгол аман зохиол гэж тусдаа, бөөгийн дуудлага гэж ангидаа гэж салган хэлэлцэх ахул судалгааны үнэн зөв дүгнэлт гаргахгүйд хүрнэ буй заа. Харин Д.Нацагдоржийн <Миний нутаг> шүлгийн аль нэг мөр, бадгийг таслан аваад аман зохиолын (тууль, дуу бөөгийн дуудлагын) мөр бадагтай тулган үзэхэд бодит үр дүн гарахгүй байж мэднэ. Учир нь Д.Нацагдорж бол аман болон бичгийн зохиол мэтийг хуулбарлагч биш, түүнээс суралцан ухамсартай бүтээлчээр сэтгэн хөгжүүлэгч зоригтой шинэчлэгч байсан билээ. Тиймээс <Уг асуудлыг тайлах оньсыг гадна хэлбэрийн ойролцоо төстэйд биш шүлэглэх ухааны дотоод бололцоонд үзэх хэрэгтэй > (Утга зохио лурлаг 1975 Ή45) юм.

Ингэж vзэх юм бол Д.Нацагдоржийн бєєгийн дуудлага сонсоод <шvлгийн зохион байгуулалт сайн . Ритм, такт маш жигд. Yгийн vе хуваарь адилхан байна. Хуучнаас шинийг олж авах хэрэгтэй байдаг. Шvлэг бичих нэг л сvрхий техник vvнд байна > гэж єгvvлсэн нь <Шvлэг бичих нэг л сvрхий техник>-ээс суралцах гэсэн санаа болно. Тvvнээс бус дурдсан бєєгийн дуудлагатай vе тогтолцоо хэлбэр хийц ягштал тааруулж шvлэг бичнэ гэсэн vг хараахан биш юм. Д.Нацагдоржийн <Миний нутаг> -ийн шvлгийн хийц ур чадвараас vзэхэд vнэхээр ч <зохион байгуулалт сайн, ритм такт маш жигд> , <vгийн vе хуваарь адилхан>, <сvрхий техник>-тэй зохиол болж чадсан ажээ. Тиймд уламжлалаас бvтээлчээр суралцах гэсэн их зохиолчийн чин эрмэлзэл бодитой хэрэгжин биелжээ гэж vзэж болно. Энэ нь Д.Нацагдоржийн <Миний нутаг> шvлэгт тєдийгvй <Учиртай гурван толгой>, <Ламбагуайн нулимс> зэрэг зохиолд нэгэн адил хамаарна. Д.Нацагдорж монгол ардын дуу, харилцаа дууг ихэд сонирхон, жvжиг зохиолдоо єргєн ашиглаж байв. 19-р зууны vед монгол газар ихэд дэлгэрсэн <Да-вангийн Юндэн Гєєгєє> гэдэг ардын харилцаа дуунаас сэдэв санаа авч Д.Нацагдорж <Учиртай гурван толгой > (Б.Содном Д.Нацагдоржийн намтар зохиол, УХХЭХ Улаанбаатар 1966 229-241дах тал) зохиолоо бичжээ.Уул зохиолыг анх захиалан бичvvлж , тайзнаа найруулан тавьсан зохиолч Д.Намдаг < Нацагдоржид аялгуутай эмгэнэлтэй зvйл бичих нэгэн сэдэв бий аж. Yvндээ автономитийн vед vзэсгэлэнт сайхнаараа дуунд гарсан Юндэн Гєєгєє гэдэг хvний бодит амьдралд тохиолдсон зvйлсийг ярив. Yvний нь би сонирхон тайзан дээр хэрхэн тоглуулах талаар арга ухаан сийлэхийг бодно. Тэгэхдээ юу юуны урьд эмх замбараатай маш цєєн хvмvvсийн дунд эргэлдvvлэхийг эрхэмлэнэ.

 

Энэ бодлыг Д.Нацагдорж зєвшєєрєхийнхєє зэрэгцээ vндэсний аялгуут жvжгийг бий болгох явдалд зохистой шинэ хэлбэр бий болгохыг эрхэмлэв. Гэлээ ч бид оролдох нь чухал гэж vзээд хоёр цаг хиртэй харилцан ярилцсаны vр дvнд нэг жvжгийн тєлєвлєгєє бvрэн боловсруулан гаргаж амжив> (Д.Намдаг Учиртай гурван толгой Д.Нацагдоржийн тухай дуртгал тэмдэглэл УХХЭХ Улаанбаатар 1966 20 дах тал ) гэж дурсан бичсэн бий. <Да вангийн Юндэн Гєєгєє> уул зохиолыг бичихийн зєвхєн уугуул хэв шинж (прототип) болсон учир Д.Нацагдорж шинэ утга санаа баатрын дvр,vйл явдлаар баяжуулан гvнзгийрvvлж дvрсэлсэн юм. Ардын харилцаа дууны тєрлийг шинэ цагийн театрын урлагийн тєрлийн хэмжээнд хєгжvvлснээрээ <Учиртай гурван толгой> уламжлал шинэчлэлийг хослуулсны нэгэн гайхамшигт жишээ болсон юм. Энэ зохиол, ялимгvй зєрчил, vйл явдлын эхлэлийг уужуу бодлоор ургуулж, гvн утга, єргєн хvрээ бvхий зохиол бvтээлийн vлгэрийг vзvvлэв. Энэ нь Юндэн, Нансалмаа, Хоролмаа, Балган нарын ялгарал тод дvрээр илэрчээ. Тvvний дотроос :

<Єєрийн гэрээ бариачээ
Єрхний чинь оосрыг татъя
Зvv хатгах бvрдээ
Зєвхєн чамайг бодсон юм>

гэж зvрхээрээ дуулж байгаа цэвэр ичимтгий монгол бvсгvй Нансалмаагийн хайр сэтгэлийн эрхэм нандин чанар, тvvнийгээ хамгаалан :

<Хас чулууны єнгийг
Харлуулж юу ч чадахгvй
Хайртай амраг хvнийг
Хагацуулж хэн ч дийлэхгvй>

гэж эцсийн мєчєє хvртэл тэмцэх тэнгэрлэг их хvч олсныг гайхамшигтайяа илэрхийлж байгаа юм. Тиймээс ч <Учиртай гурван толгой>-н хувьд дарлагч ноёны гарт амь vрэгдсэн Юндэнгээ vзvvт Нансалмаа єєрєє єєрийгєє хороож байгаа нь харгис бурангуйд бууж єгєхгvйгээ тэр vеийн єєр яах ч аргагvй нийгэмд илэрхийлж зоригоо харуулсан явдал, хvний сэтгэл хєдлєл, vнэнч ариуныг хамгаалснаарааа тэгш биш харьцаат нийгэмд ял тулган амиа єгч байгаа их хэмжээгээрээ ер В.Шекспирийн <Ромео Жульетта> буюу Узбекийн <Фархад Ширин хоёр> зэрэг жvжгvvдийн аугаа зєрчлийн шийдвэрлэлттэй адилтгах зvйл юм. (Э.Оюун Д.Нацагдоржийн жvжгийн зохиолын зєрчлийн асуудалд Д.Нацагдоржийн уран бvтээлийн тухай УХГ Улаанбаатар 1978 52 дах тал)
Yvгээр Д.Нацагдорж аялгуут жvжгийн шинэ хэлбэрийг монголын шинэ vеийн урлагийн тєрєлд бий болгож 1934 оноос vзэгчиддээ барьсан нь <Учиртай гурван толгой> -н нєлєєгєєр зохиолч, найруулагч, жvжигчин хичнээн олон уран бvтээлч гар ганзаганд, хєл дєрєєнд хvрсэн билээ
Басхvv <Сумъяа ноён> хэмээх монгол ардын харилцаа дуу, <Ламбагуайн нулимс> хоёрын уламжлалын холбоотойг Г.Михайлов ажиглаж <энэ хоёрт хоёуланд нь учиртай гурван хvний явдал гарч , тvvний байдал, тайлал болон лам нарын эсрэг хандсан чиглэлтэй зэрэг нь адил тєстэй юм.> гээд <Харин авьяаст зохиолчийн уран сэтгэмжээр vйл явдал зохиомж дvр, зєрчил цємєєр єєрчлєгджээ> (Г.И.Михайлов, Д.Нацагдоржийн уран бvтээлийн уламжлал шинэчлэл , Утга зохиол , урлаг 1969 Ή4) гэж vзсэн билээ. Yvнийг дэмжиж К.Яцковская , Сумъяа ноён буюу Бээжин лам харилцаа дууны зарим зvйлийг єгvvллэгт их л єєрчлєгдсєнийг ажиглаад <Гол баатар ялангуяа ламын дvр бvр их єєрчлєгджээ. Харилцаа дуунд сувдаг шунахай, садар самууныг илчилсэн байдаг. Бээжин лам vнэнчээр хайр сэтгэлтэй болоогvй. Д.Нацагдоржийн єгvvллэгийн лам, Бээжин ламтай тун бага тєстэй . Лодон зєєлєн сэтгэлтэй, итгэмтгий, тэр Цэрэнлхамын ов мэхийг гадарлаагvй, дурлал гэх тоглоомыг нь таниагvй, хэдийгээр эхлээд ариун сэтгэлээр бус очсон ч гэлээ, жинхэнэ хайр сэтгэлтэй болжээ. > (К.Н.Яцковская Дашдоржийн Нацагдорж (Жизнь и творчество)Изд , Наука Москва 1974 стр 84-85) хэмээн єгvvлжээ. Ингэж «Ламбагуайн нулимс» єгvvллэгийг монгол ардын харилцаа дууны уламжлалтай холбон vзэж, дvрийг харьцуулсан нь яриагvй сонин ажиглалт мєн. Монгол ардын харилцаа дууны урын санг уудлахад <Ламбагуайн нулимс>-т, <Сумъяа ноён>-оос илvvтэйгээр ойртон очих <Ванлий> буюу <Буянхишиг Да лам> хэмээх зохиол бас бий. Тvvнд Ванлий хvvхэн, Буянхишиг Да лам нарын дvрийг тодорхой гаргасан юм. <Ерєнхийдєє автономитын vеийн амьдралын харилцаа, ноёд ялангуяа лам нарын завхай шунаг сэтгэлийг шог инээдмийн намба хэлбэрийн харилцаа дуугаар чадалтай гаргасан > (Э.Оюун . Харилцаа дууны зарим асуудалд, боть 8-р дэвтэр 1-12, ШУАХ, Улаанбаатар 1970 59 дэх тал) энэ зохиолын гол баатар Буянхишиг Да лам <ухаантай хэдэн vгийг хэлж > Ванлий хvvхнийг єєртєє дасган , тvvнд хайр сэтгэлтэй болжээ. Тэгвэл <Орчлон хоосон > гэж хvрд бясалгасан гэвш Лодон <Ертєнцийн цаламд урхилагдаж > Цэрэнлхам хvvхэнд сэтгэлээ нэгэнт єгчээ.Тvvгээр ч барахгvй <Гандан дахь хашаа байшин ба гавж болохын тулд бэлтгэсэн юмаа бvгдийг нийлvvлж> хамтран суужээ. Ванлийг єєр хvнтэй суухаар явдгийг <Буянхишиг Да лам>-д єгvvлсний адил Цэрэнлхам хvvхний янаг залуутайгаа нєхцєж байгааг <Ламбагуайн нулимс>-д дvрсэлжээ. Хуриманд ирж согтоод Буянхишиг Да лам , <Хувилгаан сvнс> гэж єєрийгєє дєвийлгєн агсганадгийг санагдуулж, Цэрэнлхамын хархvvтэй тэврэлдэн суугааг хараад <уур нь бадарч > Лодон <байшингийн хаалгыг хэмх цохин орж хэрvvл шуугиан гаргаж байна. Буянхишиг Да лам Ванлийгийн єєр хvнтэй суух <мєрий нь єдрийг сонсоод> дугана сvмдээ муужран унаж улмаар хуриманд нь очихоор явахдаа:

<Санаж явсан Ванлий
Сайхан тєрсєн Ванлийгаа
Санасаар бодсоор ай Ванлий
Саравчны усан адилаар
Нулимсаа унагаж явна >

гэж дуулж байна. Тэгвэл Цэрэнлхамыг залуутай янаг ялдам байхад :

<Хvv минь би чамд хайртай
Одоо би хаашаа очих вэ
Єєр хvнтэй ханилах хамаагvй
Гагцхvv намайг бvv орхи >

гэж Лодон хоёр нvднээсээ ертєнцийн хар нулимсыг борооны дусал адил асгаруулж байна . Лодонгийн дvрийн уламжлалыг ингэж тодруулах нь уг баатрын зан тєрх тvvгээр дамжин <Ламбагуайн нулимс> ямар зохиол вэ ? гэсэн маргаан бvхий асуудлыг хєндєхєд хvргэж байна. Энэ єгvvллэгийг <Лам нарын суртал баримтлалын худал хуурмагийг илчилсэн хошин шог> (М.Гаадамба нэгэн гайхалтай єгvллийн тухай . Утга зохиол урлаг 1964 Ή51) зохиол гэж М.Гаадамбын vзсэнтэй , <Энэ хорвоогийн харын бvх юм хоосон , мєнх бус болохыг номлон байдаг атлаа хєнгємсєг явдалт хvvхэнд сэтгэлтэй болсон ламыг дооглон шоолсон єнгєєр дvрсэлсэн> (Л.К.Герасимович , Литература Монгольской Народной Республики (1921-1964) Изд Ленинградского университета 1965 стр 76 ) гэж Л.К.Герасимович <Д.Нацагдоржийн єгvvллэгийн гэвш бол шинэ монголын утга зохиолын шог дvрийн шилдэгийн нэг> (Г.И.Михайлов . Д.Нацагдоржийн уран бvтээлийн уламжлал шинэчлэл, <Утга зохиол , урлаг>1969 Ή4) гэж Г.И.Михайлов тус тус санал нийлжээ. < Ламбагуайн нулимс феодал , лам нарыг шоглон шvvмжилсэн зохиол ..... Залуу хувьсгалч > Д.Нацагдорж энэ зохиолдоо хуучны харгис бурангуй ёсыг жигшvvлэх vзэл санааг гол болгосон нь маргаангvй . Тухайн vеийн уншигчид Лодон гэвш, Цэрэнлхам хоёрыг ер єрєвдєн хєєрхийлж байгаагvй, харин жигшин зэвvvцэж байсан. Тэр цагийн амьсгал тийм л байсан > (Ц.Хасбаатар. Ажиглалтаас тєрсєн бодол . Залуучуудын vнэн.1986 Ή127) гэж Ц.Хасбаатар бичжээ. Yнэхээр ч < Ламбагуайн нулимс > зохиолд <Аяа бас, єдєр хийдэд суугаад шєнє айл хэсэгч хуврагууд ичиг> гэж Д.Равжаагийн шоглож байсан <хувраг ёсоо эвдсэн> лам нарын амьдралын тvгээмэл vзэгдлийг илрvvлэн шvvмжилсэн нь илэрхий юм.

 

Шашин шvтлэг, лам нарын vзэл суртлын эсрэг ширvvн тэмцэл хийж тэднийг шvvмжилж байсан 1930-аад оны vеийн уран зохиолын vзэл санаа энэ єгvvллэгт ч гэсэн тусгагджээ. Yvнийг дvрслэхдээ зохиолч сэтгэлзvйн дvр гаргаж <Ламын хоосон чанарын бодлого> л Лодонг ийм арчаагvй байдалд хvргэснийг илрvvлэн гаргасан ажээ. < Ламбагуайн нулимс> єгvvллэгийн уламжлал болсон <Ванлий буюу Буянхишиг Да лам> зохиолыг <шог инээдмийн харилцаа дуу>-нд багтаан судалсан Э.Оюун <Буянхишиг ламыг сахилаа мартсаны нь шоолохоос гадна бас хvний хайр сэтгэлийн жаргал эдлvvлдэггvй шашны ёсыг буруутгаж Буянхишигийг єрєвдсєн тал тодорхой байна> ( Э.Оюун . Харилцаа дууны зарим асуудалд, боть 8-р дэвтэр 1-12, ШУАХ, Улаанбаатар 1970 66 дэх тал) гэж vзжээ.
Энэ бол <Ламбагуайн нулимс> зохиолын агуулгыг гvнзгийрvvлэн судлахад анхаарууштай санаа юм. Yvнтэй уялдуулж <Лодон бол vлэмж хvчтэй эмгэнэлт дvр, Нацагдорж Лодонг огт шоолоогvй харин амьдралд тохиолдсон эмгэнэлт явдлыг vзvvлсэн юм > (Ч.Лодойдамба. Нэгэн гайхамшигт єгvvллэгийн тухай .Утга зохиол урлаг 1964 Ή11) «Д. Нацагдоржийн энэ зохиол эмгэнэлт зохиол мєн » (Ч.Лодойдамба . Баримт тvшиж ярих сайхан. Утга зохиол урлаг 1964 Ή4) гэж Ч.Лодойдамбын vзсэнийг анхааралгvй єнгєрч болохгvй. Ч.Лодойдамбын эл санааг харгалзан vзэж уг зохиолыг судалсан К.Яцковская <Нацагдорж энэ ламд єєрєє хэрхэн хандаж байгаагаа нэг ч vгээр

илрүүлээгүй түүний шинж байдлыг үйл явдлаар нь дамжуулан гаргасан. Тэгсэн атлаа зохиолч Цэрэнлхамыг шууд буйгаа илрүүлэхгүй ч гэсэн түүний хар санаа, биеэ худалддагийг нь , хар тамхи татах дуртайг нь, худал хуурамч, баашилдаг занг нь үзүүлэх боломж бүрийг ашиглан гаргасан байна. Нацагдорж их авьяас билэгт зохиолч болохоороо Цэрэнлхамын өөдгүй муу чанарыг нь уран сайхны илчлэн гаргах аргаар гүн гүнзгий дүрсэлж, магадгүй өөрөө ч хүсээгүй атлаа Лодонг хүндэтгэх сэтгэлийг бий болгосон байж мэдэх юм. Нацагдорж түүний дүрийг энэрэнгүйгээр шийдвэрлэсэн..... Зохиолч Лодонгийн дүрийг бүтээхдээ бүрэлдэн тогтсон бэлэн зан төрхийг нэг нөхцөл байдлаас нөгөөд шилжүүлдэг (бид ийм байдлыг Цэрэнлхамын жишээн дээр үзэх болно ) уламжлалыг огоорч сэтгэлзүйн дүрийг бүтээн бий болгохыг зорьсон>> (К.Н.Яцковская Дашдоржийн Нацагдорж (Жизнь и творчество)Изд , Наука Москва 1974 стр 85) гэжээ.
Чухам л Лодонгийн дүрийг тодруулахад зохиолын гол нэгэн баатар Цэрэнлхамын талаар дурьдахгүй байж хэрхэн болох билээ. Цэрэнлхам бол Ванлий, Жуяар нараас огт өөрөөр зохиолд дүрслэгдсэн юм. Ардын хувьсгал ялахын өмнө болон мандсаны дараахан үед төв суурин газарт нэлээд түгээмэл байсан үзэгдлээс уугуул хэв шинжээ болгон авсан Иүй-Ба хуа хэмээх Цэрэнлхам бол <хятадын гудамжны амьдрал, хар тамхинд орж завхайран биеэ худалдаж эд мөнгө хураахыг эрмэлзэгч муу явдалт > (С.Эрдэнэ . <Ламбагуайн нулимсны> учир нэгэн бодол . Утга зохиол, урлаг 1971 Ή11)-ны дүр юм. Зохиол эхлэхэд <Орчлонт ертөнцийг хоосон гэж хүрдийг бясалгаж, винайн ёсыг сахисан Гэвш Лодон ,Улаан шарыг тунаруулсаар Гандангийн наад хүрд уруу бууж ирмэгц, урин тачаангуйн хурц илдийг боловсруулахын эрдмийг судалсан хүүхэн Цэрэнлхам цагаан харыг гялбуулсаар баруун дамнуурчны шавартай гудамжнаас гарч ирэх нь эсрэг тохиолдов> гэжээ. Ийм эвлэрэмгүй хоёр ертөнцийг гарган ирсэн атлаа зохиолч зохиомжийг маш үнэмшилтэй уранаар өрнүүлж , тэдгээрийг эвцүүлэн найруулаад <баруун дамнуурчны ба Гандангийн дэнж хоёрын хооронд нэг нарийхан шинэ зам нээгдтэл> Цэрэнлхам хүүхэн урхиндаа Лодонг бүрэн татан оруулсныг дүрсэлсэн юм. Хятадын худалдаа мөнгө хүүлэгчдээс монголчуудыг тонож элдэв муу зуршилд сургаж, бузар явдлыг дэлгэрүүлсний уршиг, харгис бурангуй нийгмийн гайгаар хүн чанараа гээсэн хэсгийн дүр зургийг төлөөлсөн Цэрэнлхам амьдралыг хүлцэн тэвчилгүй зохиолчийн сэтгэл зүрх басхүү өвдөж явсан нь ил байна. Тиймээс Цэрэнлхам хорт могойн уршигт муу явдлыг хүчтэй шүүмжилсэн нь Лодонгийн дүрийг улам амьд, олон талтай болоход нь үлэмж нөлөөлсөн гэж үзвэл зохилтой. Нэгэнт уул зохиол гүн гүнзгий утгатай баатрын дүр нь олон талтай өвөрмөц болж чадсаны учир түүнийг загварчлан авч үзэж зохиолын аль нэгэн төрөлд заавал шахан багтаах гэж оролдоход зохистой дүн гарахгүйд хүрнэ.
М.Гаадамбатай маргасан маргааныхаа явцад Ч.Лодойдамба өөрийн дүгнэлтийн баталгаа болгож өгүүллэгээс үг өгүүлбэр авч тайлбарлахдаа шог хошин төрөлд таарах баримтыг эс хайхарсан тал байна. М.Гаадамба ч гэсэн уг өгүүллэгээс шог аясад таарах нотолгоог өлгөж аваад эмгэнэлт явдлыг нь бас орхигдуулжээ. Энэ хоёр хэтэрхийлэл < Ламбагуайн нулимс> зохиолын төрөл зүйлийг тогтоох, гол баатрын дүрийн шинж, зан төрхийг үнэнээр тайлбарлахад нь садаа болсон юм.
Харин <Нацагдоржийн энэ зохиол бол эмгэнэлт зохиол мөн. Гэхдээ инээд хүрэх газар огт байхгүй гэж нэг талыг баримтлан ярих юм бол үлэмж буруу болно. Эмгэнэлт зохиол хичнээн чадалтай болох тусмаа инээдэмт явдал их байдаг удаа бий. Жишээ нь их Шекспирийн гайхамшигт эмгэнэлт зохиолуудыг санахад эмгэнэлт зохиолд инээдэмт учрал их хэмжээтэй байдгийг тод харуулна> гэж Ч.Лодойдамбын маргааны явцдаа нэгэнтээ хэлсэн нь зохиолыг чухам зөв тайлахын үүдэл санаа байжээ гэмээр. Үнэхээр <Ламбагуайн нулимс> өгүүллэгийг дахин дахин уншихаар эмгэнэлтэй гэж өөрийнхөө батлан тайлбарласныг зохиогч учир дутагдалтай гэж эргэн санасны гэрч мөн биз.
В.Шекспир, М.Горький, М.Шолохов зэрэг сонгодог зохиолчдын зохиолд инээдэм хийгээд эмгэнэл хослон нэгдсэн байх нь олонтаа. Ер нь шог зохиолд инээдэм эмгэнэлийн аяс ч байдаг. Эмгэнэлт зохиолд инээдэм шоглол ч бас байж болдог. Үүнийг зохиолч Д.Намдаг амьдралын ухаанаар зөв ажиглаж <Уг зохиолын шоололтын чанартай боловч эмгэнэлтэй билээ. Гэтэл амьдрал гэдэг маань бүхэл бүтэндээ эс боловч тал хувь нь , тал хувь нь эс боловч бяцхан хувь нь эмгэнэлтэй болж ирээд инээдэмтэй нь аргагүй байдаг бус уу . Иймд Нацагдорж түүнийг аргагүй их авьяаст нүдээр ажсанаа зүй ёсоор бичсэн нь бус уу > (Д.Намдаг. Танин мэдэж таниулан мэдүүлэх нь , Утга зохиол, урлаг 1966 Ή8 ) гэж өгүүлсэн юм.
<Ламбагуайн нулимс> өгүүллэгийг тайлахад <Хэлхээгүй сувд> дуусаагүй зохиолынхоо өмнө Д.Нацагдоржийн бичсэн зүйл ч бас анхаарал татаж байна. Зохиогч түүндээ <Аюумшигт, сүрхий гайхамшигт, инээдэмтэй, гашуудалтай, уйтгарлалтай, сонирхолтой элдэв байдлыг үзүүлэх> , <Хүний сэтгэлийг хөдөлгөх, донслуулах, айлгах, төөрүүлэх, сүрдүүлэх, цочоох, догдлуулах, уяруулах ,сэргээх инээлгэх> (Цог 1966 Ή8 ) гэж бичсэн юм.
Энэ бол Д.Нацагдорж зохиолоо загварт баригдалгүй олон талтайгаар инээдэм, гашуудал, уяруулал, догдлуулал, тэргүүнийг хослуулан туурвидгийн гэрч мөн. Д.Нацагдоржийн << Ламбагуайн нулимс >> өгүүллэг, баатрын дүр нь шог инээдэм, эмгэнэлийн харилцан шүтэлцэж биесээ баяжуулсны бодит жишээг шинэ үеийн уран зохиолын хуудаснаа тодорхой харуулан өгчээ. Д.Нацагдорж зохиол бүтээлдээ их л няхуур хандаж урьдчилан тусгай загвар төлөвлөгөө гаргаж түүнийхээ дагууд бичих урлах явцдаа нэмж хасах зэргээр нарийн боловсруулдаг байсан баримт жишээ цөөнгүй үлдсэн юм.
Үүнд <Ядуу хөвгүүн>, <Хэлхээгүй сувд>, <Ордны нууц> зэрэг үргэлжилсэн үгийн болон жүжгийн зохиолын зэрэгцээ <Дөрвөн цаг> мөчлөг шүлгийг зохиох төлөвлөгөө онцгой анхаарал татдаг юм. (Утга зохиолын шүүмжлэл УХГ Улаанбаатар 1985 100-112 тал , Үнэн 1986 Ή275)
Д.Нацагдорж <Дөрвөн цагийн эргэлт ба хүний аж төрөл хийгээд хөгшин залуугийн явдал> сэдвээр зарласан уралдаанд зориулан <Дөрвөн цаг> шүлгээ бичих загварчилсан төлөвлөгөө гаргажээ. Биесийг дотроо багтаасан дөрвөн тойрог зурж түүнийгээ чагтлан тойрог бүрийг дөрвөн хэсэг болгон хувааж (16 хэсэг) тус бүрийн зайд зохиолд тусгах санаа, үг хэллэгийг тэмдэглэжээ. Энэ нь <Дөрвөн цаг> бол хавар, зун, намар, өвөл гэсэн дөрвөн улирал , улирал бүр дөрвөн бадаг, нийт арван зургаан бадаг болохыг харуулж байгаа юм.
Үүнээс зөвхөн нэг улирлын жишээгээр үзвэл тойргийн (дээд) хэсэгт <цэцэг төлжих шувуу ирэх, цас хайлах , хүүхэн(хүүхэд) хонь> гэсэн хэллэгийг тэмдэглэснийг <<авар> гэсэн хэсгийн агуулгатай харьцуулбал :

<Холхи нар ойртож хасын цас хайлахад
Хээрийн галуу айлчлан ирж гангар гунгар донгодоход
Хаяан дахь ишиг хурга майлалдан хөгжим нийлүүлнэ
Өлгийтэй бяцхан хүүхэд эцэг эхээ баясгана>

гэж бичсэнтэй тохирч байна.Энэчлэн тойргийн 2-р (баруун) хэсэг нь <Зун>, 3-р (доод) хэсэг нь <намар>, 4-р (зүүн) хэсэг нь <өвөл> гэсэн хэсэгтэй тус тус таарч байгаа болно. Үүнээс үзэхэд Д.Нацагдорж зохиол бичих төлөвлөгөө бол санаандаа орсныг тэмдэглэсэн төдий бус харин зохиомж утга агуулгыг маш нарийн бодож боловсруулсны үндсэн дээр хийдэг урлах аргын нандин нууц байв.
Зохиогчийн <Ламбагуайн нулимс> богино өгүүллэгээс баатрын болон эд юмсын дүрийг үгээр дархлан бүтээдэг их зохиолчийн урлахуйн чадварыг давхар ажиглаж болно. <Ламбагуайн нулимс> өгүүллэгийн дээр иш татсан өгүүлбэрт <Орчлонт ертөнцийг хоосон гэж хүрдийг бясалгаж , винайн ёсыг сахисан>, <Уран тачаангуйн хурц илдийг боловсруулахын эрдмийг судалсан >, <Улаан шарыг тунаруулсаар>, <цагаан харыг гялбуулсаар>, <Гандангийн наад хур уруу бууж ирмэгц>, <Баруун дамнуурчны шавартай гудамжнаас гарч ирэх нь> гэж Лодон, Цэрэнлхам нарыг <эсрэг тохиолдол> сөрөг харьцуулалаар Д.Нацагдорж дүрслэн гаргажээ. Ийм гүнзгий утга хадгалсан уран харьцуулал зохиолчийн олон бүтээлд (<Өвлийн хүйтэн, янагийн халуун>, <Цагаан сар ба хар нулимс >, <Үзэгдээгүй юм>гэх мэт) бий нь уг дүрслэх зүйлийг улам тод товгор болгосон байна.
<Зуны цагт баруун дамнуурчны таван гудамжны шавар хатаавч үл дарагдмаар> гэхчлэн, <Шувуун саарал>, <Хөдөө талын үзэсгэлэн>, <Хэлхээгүй сувд> зэрэг бусад зохиолд оносон уран хэллэгээр нүдэнд харагдаж сэтгэлд хоногштол дүрсэлсэн нь зохиолчийн урлах эрдмийн чадал билээ. <Ийшээ ширтэж , тийшээ гөлрөн үүнийг гайхаж, түүнийг бодсоор явтал олон морьтой хүмүүсийн дундуур нэгэн сайхан саарал морины толгой тэмүүлэн, ам нь ангалзаж, хоёр чих нь солбилзон үзэгдэхэд хэдийн миний хоёр нүд гэрэлтэн тусав. Нэг залуу хүүхэн жолоог дугтран зүтгүүлсээр гарч ирэх нь хувилгаан охин адил гэрэлтэй бас цог заль өнгөтэй жавхлантай нь түмэн баатар эрсийн боловч зүрхийг чичрүүлэн догдлуулж төв эрдэмтэн оюутны боловч сүнсийг холбилзуулан татна> гэж <Хөдөө талын үзэсгэлэн>-д дүрсэлсэн нь өгүүлэлт шүлэг мэт сонстоно. Энэ зурвас дүрслэлээс харахад зохиолч аман болон бичгийн зохиолын баян сангаас үг нэг бүрийг утга учиртай уран дүрслэхийн үүднээс нарийн сонгож, чадамгай найруулсан нь тодорхой байна.
Д.Нацагдорж <дэмий л тоочин нурших ба ятгалгаар хэлэхгүй , гагцхүү уран зохиолоор илэрхийлж, утгаар таниулах> зарчмыг чанд баримталж уран яруу, товч тодорхой дүрийг бүтээж чаддаг байсан бөгөөд намтар түүхийг хэт нуршин сунжруулах, эсвэл болсон явдлыг хуурай тоочин өгүүлэх, сургамжлахыг бүх талаар цээрлэн зайлсхийдэг байлаа. Д.Нацагдоржийн зохиолд илүү үг, нуршуу өгүүлэмж нэгээхэн бээр ч үгүй юм. Д.Нацагдоржийн зохиолыг аман ба бичгийн зохиолын уламжлалд дулдуйдсан, ярианы хэлийг ашиглан бичсэн гэхчлэн зааглан ялгахад бэрх юм. Учир нь Д.Нацагдорж аль алины сор дээжийг авч өөрийн <тогоондоо> танигдашгүй болтол найруулан боловсруулдаг байжээ. Д.Нацагдоржийн хэл монголын сонгодог бичгийн хэл, ардын ярианы хэлний аль шимтэй сайхныг ингэж уламжлан шингээж, шинэтгэн хөгжүүлснээрээ монголын орчин үеийн утга зохиолын хэлний далай баян сан бүрэлдэн тогтоход үнэт хувь нэмэр болсон юм.
Монголын шинэ уран зохиол хэмээх мөрний эхэнд Д.Нацагдоржийн ундруулсан өгөөмөр цэнгэг урсгалтай баян булаг хэзээ ч ширгэшгүй оргилсоор байх нь дамжиггүй ээ . Чухам ингэж <өсөхөөс сурсан үндсэн хэл орхиж болшгүй соёл>-ынхоо уран яруу найруулахын эрдэмд чадамгай боловсрон их зохиолчийн ямарч бүтээлд ялангуяа өгүүллэгт нь шүлэглэх сэтгэхүй хурц илэрсэн байдаг юм. Богино өгүүллэгүүдийн энэ онцлогийг яруу найрагч В.Луговский ажиглаж < Д.Нацагдоржийн зарим нэг өгүүллэг нь цор ганц тал хуудастай байдаг бөгөөд тийм өгүүллэг бол зохиолчийн үзсэн харсан зүйлээ агшин зуур татлан бичиж тэмдэглэсэн шүлгийн зохиол юм. Жишээ нь <Өвлийн хүйтэн янагийн халуун> гэдэг өгүүллэг бол өгүүлэлт шүлэг юм. Д.Нацагдорж ийн өгүүлэлт шүлэг нь зөвхөн зураглал таталбар төдий бус бие даасан шинжийг бүрнээ хадгалсан өвөрмөц хэлбэр бөгөөд бусад яруу найраг, үргэлжилсэн үгийн зохиол, жүжгийн нэгэн адил уншигчийн сэтгэлийг хөвсөлзүүлэн татах чадвар баян байдаг билээ. Их зохиолчийн зарим бүтээлээс (<Цэнхэрлэн харагдах>, <Учиртай гурван толгой> зохиолын зарим шүлэг) өнгө гэрлийн солилцол , орон зайн алслалт илт мэдэгддэг бол цагийн урсгал <хурд >-ны хэм хэмжлийн нарийн мэдрэмж <Шувуун саарал>, <Хөдөө талын үзэсгэлэн> зэрэг зохиолоос нь ажиглагддаг билээ. Уншигчийн сэтгэлийг олон үе эзэгнэн дагуулна гэдэг зохиолчийн орчин цагийнхаа амьсгалыг яаж тусгаж , уран сайхны ямар нээлт

хийсэнтэй нь зайлшгүй холбогдоно. Урлагийн жинхэнэ сайн бүтээлийн үнэ цэнэ нь цаг хугацааны сорилтыг даван туулж, хойч үеийнхэнтэй ямагт шинэ сэргэг хэвээрээ учран золгох тавилантай байдаг.Унших тутам шинэ санаа, гүн утга, ур чадварын увидас нь нээгдсээр байдаг их зохиолчийн бүтээл туурвил уншигчдын гоозүйн таашаалд баттайяа нийцэж , шимтэн сонирхох олон асуултад нь өнөөдөр ч гэсэн чин үнэн хариу өгсөөр байна.
Д.Нацагдоржийн урлан бүтээх хөдөлмөрийн онцлог бол зохиолоос зохиолд байнгын эрэл хайгуул хийдэг байсанд оршино. Энэ нь их зохиолчийн монгол ардын аман яруу найраг, хуучны бичгийн зохиол, европийн болон орос зөвлөлт, дорно дахины сонгодог утга зохиолыг гүнзгий судалснаар уламжлах шинэчлэх ёсны амьд холбоог тогтоож чадсантай нь холбоотой юм.
Ерөөс Д.Нацагдоржийн уран бүтээл нь Монголын шинэ утга зохиолын үндсэн зарчмыг бий болгохын төлөө эрэл хайгуул байсан гэж бүхэлд нь нэгтгэн үнэлж болно. Хувьсгалт шинэ утга зохиол, түүний үндсэн зарчмын анхны үлгэр жишээг их зохиолч зохиол туурвилаараа үзүүлсэн гэж хэлж болно.
Д.Нацагдорж ийн бүтээлийн өргөн сэдэв, гүн агуулга, уран зохиомж,
яруу сэтгэлгээ , оновчтой дүрслэл тэргүүтэн нь орчин үеийн монголын утга зохиол урлагийн шинэ уламжлал болж , өнөөгийн уран бүтээлч залуу авьяастан нарын зохиолынхоо чанар чансааг хэмжих хэмжүүр, урлах эрдмийн шалгуур сургууль болж байна.
Д.Нацагдорж бол гандан бууршгүй яруу найраг, үргэлжилсэн үгийн зохиол, жүжгээрээ монголын орчин үеийн утга зохиолын үндсийг тавьж хожим хойчийн зохиолчдод үлгэр дууриал болж байгаагаараа зөвхөн манай орны төдийгүй дэлхийн уран сайхны соёлд хувь нэмэр оруулсан сод уран бүтээлч , яруу сайхны тэнгэрт мөнхөд гялалзах гэрэлт од мөн.
Тиймээс ч <Д.Нацагдорж биеэ умартан өнгөрсөн үеэс монголын оюун санааны ирээдүй уруу гүүр барьж эхлэгчдийн нэг байжээ. Ард түмнийхээ уран бүтээлч суу билэгтний оргилын хувьд их найрагч зөвхөн та нарт төдийгүй бид бүхэнд, дэлхийн бүх утга зохиолд хамаатай юм > (Утга зохиол, урлаг 1986 Ή47 ) гэж Башкирийн зохиолч Мустай Карим хэлсэн нь аргагүй үндэстэй юм.
Монголын ард түмний сод билэгт хүү Дашдоржийн Нацагдорж нийгэм , олон түмнийхээ үзэл санааны хувьсгалт өөрчлөлтийг гагцхүү суут зохиолчийн хувьд эрч далайцтай илэрхийлж чадсанд л түүний уран бүтээлийн давтагдашгүй чанар , урлах эрдмийн гайхамшиг, залгамж үедээ нөлөөлөх үлэмжийн их чадал , олон үеийн уншигчдыг эзэмдэн дагуулсаар байгаа увидас нь оршиж байна.

1974-1996

Д.Цэдэв

 

ЦЭНХЭРЛЭН ХАРАГДАХ

1. Цэнхэрлэн харагданаа хө хө
Цэцэг навчтай уул байнаа хө хө
Чин зоригийг баривал хө хө
Цэнгэж болмоор уул байна хө хө
2. Алаглагхан харагдана хө хө
Алим жимстэй уул байнаа хө хө
Амраг хоёр үртэйгээ хө хө
Амьдарч болмоор уул байнаа хө хө
3. Рашаан булгийн ус нь хө хө
Ар талаараа урсаж байнаа хө хө
Арслан барсын зулзага нь хө хө
Арав хориороо үүрлэж байнаа хө хө
4. Нарс хайлаас мод нь хө хө
Навчаа дагаад ганхаж байнаа хө хө
Начин шонхор шувуу нь хө хө
Намгийн дээгүүр эргэлдээд байнаа хө хө
5. Улиас хайлаас мод нь хө хө
Уулаа дагаад ганхаж байнаа хө хө
Уран шонхор шувуу нь хө хө
Урьхан донгодож байнаа хө хө
6. Арын гурван хайлаас нь хө хө
Алтнаас илүү гялалзаад байнаа хө хө
Амраг хонгор үр минь ээ хө хө
Алиалан сайхан наадаж байнаа хө хө

 

ГЭГЭЭН ЗАМЫГ НИЙТЭД НЭЭЕ

Ард түмний тусын тул,
Арваннэгдүгээр оны цагаан сарын
Амирлангуй хорин хоёрын өдрөө
Ардын намыг байгуулав аа
Харгис гамин чандруу
Харштай Унгерн нарыг сөнөөгөөд
Халх монголын ардуудыг
Хайрлан энэрч жаргаав аа
Ардын засгийг байгуулаад,
Амгалант эрх чөлөөг
Ар халхын ардуудад
Асрангуйн зорилгоор олгов оо.
Эрдэм соёлд боловсорч ,
Эрийн сүрийг бадруулъя.
Эзэрхэг харгисуудыг устгаж ,
Эрх чөлөөг бататгая .
Гишүүн болсон бид бүгдээр
Гэмт гажуу явуулгыг засаж,
Гэрэлт сурталдаа боловсорч,
Гэгээн замыг нийтэд нээе.

1924

 

ПИОНЕРИЙН ДУУ

Бүх олон багачууд аа
Бүрхсэн улаан цэцэрлэгтээ
Бүр шинэ үүсгэлээр
Бужигналдан наадацгаая
Бэлхэн ээ
Ариун улаан цусандаа
Ардын хувьсгалыг шингээж
Агуухан цагаан тархиндаа
Ашдын боловсролыг тогтооё
Бэлхэн ээ
Шинэхэн улаан бүч минь
Салхины зүг хийсэхэд нь
Шинэ өсвөр багачуудын
Сэтгэлийн үзүүр хөдөлнө
Бэлхэн ээ
Бага алаг бөмбөрийн маань
Пар пар дуугарахын хамт
Багачууд хүүхдүүд бүхний маань
Баяр зориг нь хөгжинө
Бэлхэн ээ
Арьсан бөмбөгийг бөмбөрүүлэхэд
Асар догдлохын адил
Алсын их улирлыг
Авцгаах багачууд мөн өө
Бэлхэн ээ
Бэлтгэн нэгдэж жагссан
Багачууд бид бүгдээр
Бахиралдан гүйлдсээр
Баатар хувьсгалыг залгамжилъя
Бэлхэн ээ
1925

УЛААНБААТАРААС БЕРЛИН ХҮРТЭЛ

Улаанбаатараас 1926.10.17-нд
(1926 оны 10 дугаар сарын 17 –нд гарсан )

Тэр өдөр явахыг бэлтгэн завдаад,
Энэ тэртэй баярлалцан ёслолцов.
Өртөөний улааг дуудан хүлээлгэсэн бөгөөд ,
Морин тэргэнд сууж баруун хойд зүг замнав.

Хотын захад нэгэнт гармагц
Алсын замын үзүүрт оров
Хойд давааг өсгөн шогшиход
Хол ойр элдвийг санан бодон явав.

Энэ үе уул давааны энгэрт
Намрын шар нар жигдлэн тусаад
Мөн ард нимгэн цас алагласан болоход
Эргэх цагийн улирлыг гайхан явав.

Умарт давааны орой улам улам ойртмогц
Улаанбаатар хот улам улам холдон униартана.
Урагш хэдэнт, шогшиж, замыг дөхөөн
Хойш хэдэнт харж, хот орноо санагалзан явав.

Мааньтын даваан дээр нэгэнт гарвал
Манай хүрээ нэгд нэгнээр үзэгдэнэ.
Гэдрэг хандаж, сэтгэлийн дотор уяран ёслоод
Их давааны ар замаар довтлон одов.

Хээр хөдөөгийн газар нэгэнт болоод
Уул ус жигдлэн , өвс ногоо үргэлжилжээ.
Толгойтын давааг авиран гарч гэдрэг үзвэл ,
Богд хан уул тодорхой үзэгдэх нь гайхамшигтай

Хүй голын өртөөнд хүрч очоод
Улааны морийг халж, цааш явав.
Хөндлөн голд уудам талбар газар бөгөөд
Хуучны долоон хошуу наадам бужигналдан байжээ.

Бургалтайн өртөөнд бууж амраад,
Бүрий гэгээгээр шинэ сарны гэрэлд шогшино.
Хунцалын өртөөнд хүрч , буудаллан хоноод
Хойд зүгт өглөө эртлэн явав.

Бороогийн голын хажуугаар өгсөн явахад
Буудай тариа үргэлжилсэн нь сонирхолтой
Бидний монголын тариалангийн газар энэ орчим бөгөөд
Улмаар хөгжүүлбэл, ардын амьдарлагад (амьдралд) тустай нь магад
Хуримтын өртөөнд хүрч хоёр шинэ нөхөртэй нийлэлцээд
Хойд зүгт гангар, гунгар хийлцэн урамтайяа давхилдав
Хараагийн өртөөнд очоод , ажиглан үзвэл
Газрын байдал уул ус жигдэлжээ.
Голын эхэн тийш саруул хөндий гэрэлтээд
Зүүн хойдод өндөр нуруунууд ханарчээ.
Дөрвөн зүйлийн малууд энд тэнд сүрэглээд
Өвсний соргог , усны тунгалгийг даган бэлчжээ.

Хөвөн цагаан үүл хэсэг хэсгээр нүүгээд
Намрын салхи сэр сэр салхилна.
Дөрвөн зүг тунгалгаар цэлмийгээд
Цээж дүүрэн ариун агаар амьсгална.

Аяа уудам сайхан хөдөөгийн газар хэмээгч
Нүүдэлчин монгол хүний сэтгэлийг булаана.
Өөрийн нутгийн цэнгэлийг гайхалцаж
Харийн орны сонинг тэмцэн хатируулав.

Манхтайн даваа манаран үзэгдэнэ
Монголын хэдэн хөвгүүн давхисаар бэлд хүрэв.
Хус мод жигдлэн ургасны дундуур сажлан авирч
Бэрх,эгцийг, оройн нар уулын толгойд давав.

Баянголын өртөөнд буудаллан цайлаад,
Бас мордон цааш шаардан (яаран) явав.
Саруул шөнийн сэрүүн салхийг сөрсөөр
Сая Өрмөгтэйн өртөөнд хүрч буудаллав.

Шаламгайлан бэлтгүүлж , эртлэн мордоод
Шарын голыг уруудан одов.
Хадлан тариалан үргэлжилснийг сонирхсоор
Хүйтэний өртөөнд хүрч, улааг халав.

Хөдөөгийн монголчуудын энхийг бахадсаар
Хойд этгээд Төмст давааг давав.
Уул ухаагийн бодисуудыг харсаар явтал,
Удалгүй Ерөөгийн өртөөнд хүрч иржээ.

Ерөө мөрнийг бэрвааз (перевоз) онгоцоор татлаад
Оройн сэрүүнд урт хоолойг өгсөв.
Цагаан давааг мацалхийлэн давж өнгөрвөл ,
Цаана холгүй Ивцэгийн өртөөнд буудаллав.

Өглөө эртлэн босож улаалан мордоод
Туж нарсыг арайхан өнгөрч харвал ,
Баруун хойно Бүргэд уул дүнсийн үзэгдэх бөгөөд
Зүүн хойно их нуруунууд үргэлжлэн байна.

Хойд энгэрт Алтанбулаг хот илхнээ үзэгдэх нь
Хурдлан давхисаар удалгүй хүрэв.
Хуучин нааш цааш явахад дайрсаар байсан тул
Түр буудаллан байгаад цааш хил давав.

Хязгаарын боомтын газар хялбар нэвтрүүлсэн боловч,
Гаалийн газар байцаан нэгжих нь яршигтай
СССР улсын хилд нэгэнт ормогц
Элдэв зүйл цөм гадаадын байдал болов.
Торайцарь (Тройцкосавск) хотод тусгай буудлын
газар сууж, явах өдөр цагийг хүлээнэ.

Хойд энгэр оросын хилээс урагш Монгол нутгаа сонирхон авай
Гурван хоног болсны дараа уулын тэргээр цааш яваад,
Элст давааг давж, Сэлэнгэ голын хөвөөнд очив.

Өвлийн улирал ойртож, голын ус татарчээ.
Уурын онгоцны оронд морин тэргээр хатируулав.
Оросын паар тэрэг хүв хүв тар тар хэмээн таржигнуулна
Халхын хэдэн хөвгүүн тэрэгний дээр бөндөгнөнө .


Явах зам Буриад монголын нутаг
Байдал төлөв монгол газрын ойролцоо
Хөдөөгийн буриад айл цөм, хэдэн пин саравчаар буурилж
Хэдэн мал, хэсэг хадлан тариаланг ажиллан сууна

Хойд зүг дардан замаар давхиулан явсаар
Хоёр гурван ухааг давав.
Галуутын нуур уудам хөндий мэлцийм их
Умард этгээдэд их уулс ханаран үзэгдэнэ .

Уулын оройгоор үүл манан ундраад
Удалгүй хүйтэн шамрага будран оров.
Тэрэгний бүрхүүлээр хүйтнийг хамгаалсаар ,
Замын айлд хүрч цайлаад , цааш явав.

Оройн бүрийгээр шаардан давхиулсаар
Удалгүй Өвгөн гэдэг газар хүрч ирэв.
Өглөө эртлэн босож, цай идээг базаагаад
Цагаан хярууны дундуур цааш хатируулав.

Явах замд буриадын нэгэн хийд бий .
Байдал дүрс монголынхоос ялгалгүй,
Хажуугийн ууланд рашаан ус бий агаад
Урт модон хоолойгоор хийдийн тийш урсуулжээ.

Хэд хэдэн давааг даван өнгөрч
Хөдөөгийн айлд цайлан дулаацаад мордов
Цааш замын хажуугийн модны хэмжээг тоолон
Холын барааг харсаар явав.

Жавартай салхийг өгсөн давхиулж ,
Тамхиа татан ярилцсаар явтал
Зүүн хойд нурууны дор Үд хот униартаад,
Хажуугийн энгэрээр галт тэрэгний утаа оргиж байв.

Хотын бараа үзэгдэн , замын үзүүр ойртоход
Жолооч хүний нүд сэрвэлзэж , исгэрэн ташуурдмагц
Хөллөсөн морины хамар нь онголзож , тэмүүлэн давхиад
Тэрэгний хонхоо харжигнуулан, Сэлэнгийн хөвөөнд очив.

Их мөрнийг Бервааз (перевоз) онгоцоор гатлах тул
Өдий төдий аянчин дараалан байна.
Тэрэг морь бид бүгдээрээ онгоцоор гатлаад ,
Элсийг бужигнуулсаар Үд хотноо давхин оров

Их гудамжны амсар дээр монгол нөхөдтэй учралдан ярилцаад
Төдөлгүй нэгэн буудлын газарт буув
Нэг зэрэг цай хоолыг базааж амсхийсний дараа
Нөхөд энэ тэрээр явалцаад, цааш явахыг завдав,

Галт тэрэгний өртөөнд очиж , өдөр цагийг асуугаад
Гэдрэг ирж сул сул үгийг ярилцан байв.
Гэтэл хэдэн цаг өнгөрөөд , явах цаг болсон тул
Өртөөнд очиж шөнийн хоёр цагт галт тэргэнд суув .

Галт тэрэг хэмээгч өртөөний улаатай адилгүй тул
Орсон даруй орыг олж тавлан сууна.
Шөнө унтаад өглөө эртлэн босож үзвэл
Байгал нуурын хөвөөнд ирээд байна.

Газар орон үзэсгэлэнтэй сайхан
Энэ этгээдэд их нуур ,
Нөгөө этгээдэд өндөр уулс ханарсан нь
Үнэхээр сонирхон, хүсэлтэй газар болой

Далайн ус гүн өргөн, дув дуугүй мэлмийсээр
Цаад хязгаар тэнгэртэй зэрэгцэн залгалджээ.
Тунгалаг ус хар хөх өнгөөр гэрэлтээд
Жигдэлсэн долгион үелэн хаялж байна.

Зах хөвөөгөөр загасчин хурд бага онгоцоор яваад
Цаана дарвуулт ба уурын онгоцууд үзэгдэнэ.
Саарал шувууд усан дээгүүр жиргэлдэн нисээд
Загас жараахай энд тэнд пол пол хийж байна.

Өвлийн харвал уулын шовх үзүүр үзэгдээд
Хурц хянган, сүр жавхлантай
Орой дахь дун цагаан цас гилтэгнээд,
Дундуураар үүл манан хосолж үргэлжлэн тунажээ

Ой мод нягт зузаан ургаад
Балар ногоон өнгөөр уулсыг бүрхжээ.
Өвс ногоо сахлагаар жигдлэн дэлгээд
Ариун агаар их л тааламжтай

Уулын хормой далайн эргийг дагуулан
Бэрхийг засаж төмөр замыг байгуулжээ.
Нэг талаас уулын улаан хад хавчаад
Нөгөө талаас гүн нуурын хөвөө тулсан нь сүртэй

Уул устай залгалдсан олон гацааг цоолж
Нүхэн замыг байгуулсан нь сонин
Үе үе тохиолдож шурган гарсаар
Удалгүй Ангар мөрний хөвөөнд ирэв

Их мөрний хөвөөгөөр явсаар Эрхүү (Иркутск)
хотод довтлон хүрч очив .
Өртөөний газар буудаллах ялдмаа
Хотын захыг сонирхон үзэв.

Төмөр гүүрээр Ангарыг гатлаад , цаашлах тутам
Өндөр уул гүн уснаас улам улам холдоно.
Доод Үд хотыг нэг хоног дээр дайраад
Цааш урт аяны замд гүнээ оров.

Урт мөрөн Енисейн хөвөөнд
Улаан - Яарсаг (Красноярск) хотыг дайран гарав.
Өдөр шөнөгүй явсаар авч газрын дунд болоогүй
Урт замын уйтгар хөдлөн ядна

Сибирийн уудам хязгаар их агаад
Шилмүүст нарс модоор бүрхсэн нам газар ажээ.
Замын дуусан , хөдөөгийн тариачин айл тохиолдох агаад
Намрын буудай шарлаад, хадаж хураасаар байна.

Об (Объ) мөрний хөвөөнд хүрч ирвэл
Новосибирск хотод түр буув.
Сибирийн орны гол хот бөгөөд
Мөн ч үймээн хөл ихээхэнтэй газар болно.

Гурав дөрөв хоног болж газрын дунд ирвээс
Үргэлж ойт нам газраар явсаар байна.
Киргизийн тал уудам тэлүүн болох нь
Монголын говь газар мэт байдал бий.

Омск хэмээх хотод хүрч ирээд
Иртыш мөрнийг их гүүрээр гатлав
Баруун зүг бас л өдөх шөнө явсаар
Сая Свердловск хотноо ирэв.

Уралын нуруу гэгч урт бөгөөд алдартай
Ой мод, ус булаг ба уурхайн баялаг их л юм.
Энэ нуруун дундуур явж давахад
Азийн хязгаараас гараад, Европын хил нэгэнт болов.

Зүүн европын газрын байдал
Сибирийн хязгаартай төлөв ойролцоо бөгөөд
Өвлийн улирал ирж, сэвсгэр цас будраад ,
Сэрүүн салхи умраас салхилна.

Вятка (Киров) хотод ирээд үзвэл
Бага сага сонин худалдаа дэлгэсэн газар бий .
Волга хэмээгч урт их мөрөн агаад
Каспийн далайгаас Нева мөрөнтэй каналаар (суваг) залгажээ.

Зургадугаар өдөр урт замын үзүүр болоод
Москва хотноо хүрч ирэн буудаллав.
Их хотын өндөр байшин, энэ тэр үзэсгэлэнтэй агаад
Үймээн шуугиан, элдэв сонирхол зам дүүрэн юм .


Шинэ дэлхийн халуун зүрх Москва хот
Шинэ боловсролын охь орон Москва хот
Дугар хөвгүүн юм үзэв, нүд тайлав
Эрдэм сурав, эр болов .

Энэ тэрийг гүйцэтгэх ба үүгээр түүгээр явсаар
Хоёр гурав хоноод бас цааш явах болов.
Үдшийн нэг галт тэргэнд суугаад унтсан нь
Өглөө босоход Ленинград хотноо ирэв.

Октябрийн буудал дээр буувал
Олон хүн бужигналдсаар байна.
Урьдын суусан танил хот болох тул
Олон монгол овогтны цуглардаг Буддагийн сүмийн газар буув.

Танил нөхдүүдтэй учралдан хөгжилдөхөд
Үнэхээр сонин сайхан зугаатай байв.
Түүгээр үүгээр сэлгүүцэн явахад дасамгай агаад
Тавтайяа хуучин нутагтаа ирсэн адил байна.

Санамсаргүй байтал хэдэн хоног болоод
Уурын онгоц явах цаг болсон ажээ.
Дахин хэд хоног суухыг хүсэх боловч
Бас л цааш явахыг төсөөрөв.

Их Невагийн хөвөөн дээр очиж
Гааль ба хилийн газар байцаалган үзүүлэв.
Үдэх нөхөдтэй уяралтайгаар ёслон салаад
Үдшийн цаг бага онгоцоор далайн хөвөөнөө очив.

Эргэнд тулж зогсоосон их онгоцонд ормогц
Цөм Герман улсын хүмүүс байна.
Өгүүлэх ярихаас эхлэн сонин жигтэй болоод
Элдэв байдал бүгдээр их л өөр юм .

Энэ тэр этгээдээс гуншилцан гун ган бархиралцаад
Яа яа, найен,найен гэхээс цааш олон үгийг үл мэднэ.
Дэмий л толгой сэжин, гар дохилцон байсаар
Нэг хоёр тасалгааг олж суув

Тэр шөнө хөдлөлгүй тэндээ хоноод
Маргааш өглөө хэвхэн баруун зүг одов.
Финийн хоолойн ус хязгааргүй үргэлжлээд
Баруун уур манан бүрхсэн нь юу ч үл үзэгдэнэ.

Онгоцны явах нь зөөлөн сайхан агаад
Удалгүй Кронштадт хэмээх арлын хажууд зогсов.
Оросын хилийн газарт хянуулан байцаалгаад
Оройн цаг бас цааш явав.

Бид тэд нартай хэл үл нэвтрэлцэх нь
Гагцхүү нэг хоёр оростой хааяа бага ярилцана.

Хоол цайны цагт орж идэж уугаад
Бус цагт хоорондоо дэмий гүйлдэн явна.
Их онгоцны орой дээр салхинд суух агаад
Дөрвөн зүг мэлцийгээд уснаас өөр юм үл үзэгдэх нь сонирхолтой

Умар зүгээс сэрүүн салхи сэржигнэн салхилаад
Хэдэн цагаан саарал шувууд усны дээгүүр эргэлдэн нисэцгээнэ.

Нэгдүгээр өдөр өнгөрөөд ирэхэд
Их далайн ширүүн давалгаанд оржээ.
Уурын онгоц зомгол мэт далбилзан халбилзаад
Урагш хойш догшин долгионд цохигдон бөмбөрнө.

Сүрхий их хөдлөн долгиоход
Суусан бидний махбод харшлаад
Хүн бүр толгой өвдөн, дотор хутгалдан
Оронд хэвтэцгээн идэж уухыг орхив.

Цонхоор шагайж, далайн усыг үзвэл
Уул хад мэт долгион дээр доор орж байв
Бүлэг бүлэг боргилсон ус цонхон тийш халиад
Ширүүн салхитай шуугих эмээлтэй

Улам улам явах тусам нэн нэн хөгжөөд
Хүн бүр бие зүдүүрэн санаа галирчээ
Дэмий хэвтэцгээн, хааяа босож бие биеийг эргэцгээгээд
Хэзээ, Балтийн далайг гатлахыг хүсэн асуусаар явав.

Зургадугаар өдөр болоход газар ойртсон бөгөөд
Онгоцны явдал нэлээд зөөлөн болов
Бүгдээр аяархан сэргэж босоцгоогоод
Идэж уун, нааш цааш явцгаах болов

Удалгүй явсаар буух шахсан гэхэд
Сэтгэл баяртай яаран бэлдэцгээж байв
Гэтэл тэртээ талд хуурай газар үзэгдэхэд
Хуучил танил нөхөртэй учирсан мэт санагдаж байв.

Бие засарч сэтгэл сэргэсэн нь
Онгоцны дээр салхинаа суун явав
Мөн далайд цутгасан Одер мөрний адагт ирвэл
Уул ус жигдэрсэн сайхан газар байна.

Далайн мөрний хөвөөгөөр зэргэлсэн уул үзэгдэх агаад
Мод ба ногооны амьсгал тунгалаг агаартай хослон үнэртэнэ
Шинэ сарны гэрэл туяаран усанд гэрэлтээд
Олон од жирэв жарав гийлцэнэ

Тэртээд улаан туяанаа олон гэрэл гилтэгнэх нь
Штенин хэмээх хот ойртож байнам гэнэ
Энэ тэрийг сонирхон явсаар байтал
Удалгүй мөн хотын Гаваньд (Далайн булан ) онгоцыг татав


Штенин хотноо үзвэл
Герман улсын хязгаарт нэгэнт иржээ
Газар, орон, хүн ардын байдал сонин болоод
Мөнөөх л энэ тэрийг сонирхон харсаар явав

Хамт явсан орос эхнэрээс газарчлуулаад
Гаалийн газар очиж байцаалган
Бас өртөөний газар очиж тэрэгний пиу авсны дараа
Буудлын газар очиж хонов

Ирэх өглөө эртхэн босож замдаа
Галт тэрэгнээ сууж Берлин зүг явав
Явах зам нөгөө тариалан үргэлжилсэн агаад
Ой мод тарлан, их төлөв мэлийн газар болно

Хөдөөний айлын орон суурь байдлыг сонирхон
Энэ тэрийг цонхоор харан явтал,
Агшин зуур хоёр цаг өнгөрөөд,
Хотын дэргэд хүрч ирэв

Берлин хотноо нэгэнт ирээд
Штенинийн их банхув (буудал)дээр буув
Эндээс нэг газарч хүнийг олж явсаар
Монголчуудын суусан газрыг олж очив

Олон хүүхдүүд угтан гарч гүйлдэхийг үзвэл,
Цөм боловсон улсын хувцсыг өмсөж, байдлыг олжээ
Харилцан амар мэндийг мэдэлцэн дараа орж сууцгаагаад
Тэд нутаг зүгийг сонирхон , бид энэ газрыг сонирхоно

Тэгээд Берлин хотноо байр байдал олж төвхнөн суугаад
Үүгээр түүгээр явалцан хот орон, энэ тэрийг үзэв
Өдөр ирэх тутам газар орны байдал энэ тэртэй танилцан дассаар бөгөөд
Энэ газар сууж, эрдэм боловсролыг сурч, улс ардад туслахаа зорив.

хэмээсэн энэхүү замын өгүүллийг
1927 оны 8 сарын 27ны өдөр
Берлин хотод гүйцэтгэн бичив.
1927 оны 8 дугаар 17 Берлин
Шарлотенбург Гролман Гудамж 23

АЛС ГАЗАР СУРАХААР ЯВАГЧ

Алс газар сурахаар очих замд
Намрын салхи өмнөөс сэржигнэнэ
Өвсний толгой намилзан халиурахын дундуур
Түүний гэрийн утаа цэнхэрлэн холдоно
Зуун уул, мянган голыг нөхөрлөхөд
Үдэн өнгөрөх гацаа, хот цугаар хүний
Залуу хүү зочдын гэрийн цонхыг түшиж
Дэмий л үүнийг гайхан, түүнийг сонирхон
Алжаалыг өөрийн сэтгэлд бясалгаж,
Баяслыг харийн хэлээр уламжлаад
Шинэ үзэгдэл өөр амтанд умбахад
Түүний далайгаас сувд, тана шүүрдэнэ
Өнгөрсөн ирээдүйг шүүмжлэх зуур
Олон одон жарав, жирэв
Хээрийн галуу нисэн үл хүрэх газраас
Хүний хүү тэгж эрдэнэ өвөртөлж харина.
1927 он



БИДНИЙ СУРАГЧИД

Хөх монголын ач нар, түмэн түмэн эрс,
Хөвгүүд охид цугаар, цог заль төгс,
Хүний түүхнээ манлайлсаар
Хойчийг залгамжлагч залуучууд
Хөдөөгийн уул талаар соёлыг тарих үрс
1927 он

 

ЭНЭТХЭГИЙН БҮСГҮЙ

Энэтхэг газрын эрдэнийн хормогчоор доод биеийг чимсэн
Эрүүл сайхан цээжин биеийг ил гаргаж гайхуулсан
Эргэлдсэн хурц нүдээр хүн бүхний дурыг булаасан
Эелдэг зөөлөн аашаар энэхүү ертөнцийг хайлуулсан
Энэтхэгийн залуу бүжигч охин чамтай танилцахыг хүснэ
1930

 

ТУУРГАНЫ ЗУРГИЙГ ҮЗВЭЛ

Ертөнцийн дөчдүгээр бүслүүр дээр оршигч
Италийн орон юутай сайхан улиралтай вэ
Зуны сайхан нар , Генева (Гуня) хотыг гэрэлтүүлж,
Тунасан хөх далай үзэсгэлэнт харшид тулжээ
Гоо залуу охин, мяндсан шүхрийн сүүдэрт янагийн дууг дуулах бөгөөд
Жавхлант идэр ээ эр, дарвуулт онгоцонд сууж ирэхийг хүлээнэ
Харилцан учралдаж, гар барилцан, онгоцноо суугаад
салхины эсрэг хурданаар одох агаад
Гүн далайн эзгүй арал дээр очиж , мянгантаа тэврэлдэн, түмэнтээ үнсэлцэнэ.
1930 он

 

«ПИОНЕР» ЛАГЕРЬ ДЭЭР

Зун цагийн найртай сайхан өглөө
Энэхүү дэлхий юутай сайхан тааламжтай вэ?
Хойчийг залгамжлагч пионер нар эртлэн босоод ,
Хүйтэн булгийн усаар нүүрээ угаана
Дөрөв дөрвөөрөө эгнэн жагсаж явах бөгөөд
Нүцгэн шилбүүд нь чийрэг агаад шулуун
Эгнээ бүрийн дундаас дуурсаж бүхий дуу нь
Тунгалаг болоод өндөр, яруу болоод сайхан
Сэтгэл зориг нь нэгэнт хөгжсөнд
Уул боловч асар өндөр бус
Тал боловч төдий л хол бус,
Туйлын гүн далайгаас ч үл эмээнэ.
Юу ч болов бэрхтэй гэж санагдахгүй
Хаана ч болов хүрэхгүй гэж бодогдохгүй .
Баясгалант сэтгэлээс хувьсгалын дууг дуулж
Уудам талбар дээгүүр зоригтойгоор алхална
Улаан тугийн доогуур адил янзын хувцас яралзан
Улаан бүчис салхинд сэрвэлзэх тутам сэтгэл нь хөгжинө
Борлосон нүүр нь хөрстэй агаад өнгөтэйгөөр үзэгдэж
Сортгор нүд нь сэргэлэн бөгөөд цогтойгоор гэрэлтэнэ.

1930 он

 

МОД

Есөн сарын анхны сайн өдөр
Идэр залуучууд бүгдээрээ гарч жагсан ёсолно
Хувьсгалын улаан тугаар бүх ертөнцийг бүрхээд
Хүн бүхний чихэнд хөгжмийн дуу сонстоно.
Пролетари залуучуудын зориг нь хөгжөөд
Сүрт жагсаалын дунд урамтайгаар алхална
Өндөр хоолойгоор хувьсгалын дууг дуулахад
Эсэргүүгийн сүлд зайлж, өөрсдийн ангийн зориг хөгжинө
Хүн төрөлхтний ихэнх нь гарч жагсаад
Хөгжмийн дуу туг далбаагаар дэлхийн бөмбөрцгийг бүрхээд
Гэгээн нар тэртээгээс тольдон үзэж сонирхон сайшаагаад,
Ертөнцийг цэлмэгээр гэрэлтүүлж есөн сарын ёслолд баярыг хүргэнэ.
1930 он

 

ХОЁР ЗОХИОЛЧ

Ваартай цэцгийн хажууд
Бага залуу хоёр зохиолч зугаацан сууж
Пиво хэмээх архиар гэдсээ баясуулан
Бахтай сонин яриагаар сэтгэлээ хөгжүүлнэ.
1930 он

 

ХОЁР ЗАЛУУ ЭР ЭМ

Хоолны ширээний хажууд хоёр залуу хүн шинэ танилцаад
Хослон гарч одон, байшингийн сүүдэрт ярилцах нь сонин
1930 он

 

МАГНИТ

Цагаан туурганы хажууд
Улаан малгай тунарах бөгөөд
Улаан малгайны доогуур
Хасын царайг гэрэлтүүлэгч
Эү Лю Ба Зэүгийн залуу охин
Миний сэтгэлийг булаана.
1930 он

 

ГАЙХАЛТАЙ

Хар малгайтай залуу эхнэрийн
Үзэсгэлэнт би ихэд магтана.
Толгойтой түүний нөхрийн
Аргыг би бас сайшаана.
1930 он

 

ТУЯА ҮЗЭГДЭВ

Найман сарын арван тавны туяа
Мөнгөн аягын адил гэрэлтэн инээмсэглэхэд
Нахиад угсааны олон ард ширээ будааг засаж
Баяр ёслолыг хийх бөгөөд
Урьдын догшин монголын
Довтолго дарлагдлаас гарч ,
Эрх чөлөөгөө олсны дурсгалыг үйлдэнэ.
Харгис үндэсний үзэлтэн үзээд
Хар хятад гэж хараан занах боловч
Одоо цагийн залуу оюутан
Интернационалын үзлийг баримталж
Талархан үзэх нь тодорхой бий гэхээс гадна
Энэ орой хэдэн уран зохиолчид цугларан
Утга уянгыг шүүмжлэн хэлэлцэхэд
Явхийтэл, найман сарын арван таван тохиолдсон бөгөөд
Тэрхүү, толь мэт тунгалаг, цас мэт цагаан саран
Дүв дүгрэгээр манай хажууд гэрэлтэж
Идэр залуу зохиолчдын оюун ухаанд
Гэгээн туяагаа тусгана.
1930 он

НУУЦ ЯНАГ

Хуралдсан олны дунд учирмагц
Дөрвөн зүг эсрэг ширтэлцэж,
Хоёр сэтгэлийн дотор нэг зэргээр
Зул гэрэлтэж буйг хэн мэднэ.

Хожим өдөр гүн ойн дунд учирч
Сэтгэл зүрхийг хангахад
Гагцхүү хажуугийн цэцэг үзэж
Бид хоёрын зүг инээмсэглэнэ

Эгшин зуур боловч ,
Түмэнтээ бодогдох бөгөөд
Хэзээ ба хаана гэж
Өчүүхэн хоёр зүрх нь өвдөнө

Хоёр бие хэдийгээр
Эрх чөлөөгүй боловч
Сэтгэл зүрх нь хэзээд
Нэг сарны дотор хосолно.
1930 он

 

ХЭВЛЭЛ

Хавтгай том машины түр түр эргэх тутам
Хажуугийн хүний хөлс чив чив дусална
Нимгэн цагаан цаасны ярс ярс дэлгэх бүр
Өтгөн хар бэх энд тэнд будна.
Хэвлэн гаргасан дэвтрийн дотор
Бүх ертөнц толь мэт үзэгдэх бөгөөд
Хүн бүхэн түүнээс хамаг боловсролыг
Сая олж мэднэ.
1930 он

 

ХАВАР

Тааламжтай сайхан хавар, найртай сайхан хавар
Дахин дахин ирж дэлхий дахиныг гийгүүлнэ.
Тэргүүнээ өргөж, дөрвөн зүг хандвал
Тэнгэрийн хязгаар цэв цэлийн, уудмаар амьсгална.

Алтан наран гийж, мөнгөн цасыг хайлуулаад
Амьтан бүхэн төлжиж цэцэг навч соёолно.
Шар дэлхий ногоон дээлийг өмсөн ёсолж
Цөцгий болжмор жиргэлдэн хөгжим өргөж угтана.

Бургаас модны навч зулзага бултайн цэцэглэж
Туулай чандага үүгээр түүгээр харайн наадна.
Хурга, ишиг энд тэнд майлалдан давхилдаж
Хоньчин хүү нимгэн дээлийг өмсөн дэвхцэнэ.

Голын мөсөн хойд далайд нүүн одож
Булгийн ус хөгжим мэт эгшиглэн мяралзана.
Хараацай шувууд хоосон агаарт дураар сүлжиж
Хүүхэд багачууд түүний жиргэхийг дагалдан гүйлдэнэ.

Урьхан хонгор салхи өвс модыг намилзуулж
Хөгшин залуу хүмүүсийн сэтгэлийг бөмбөрүүлэн уяруулна
Үдшийн жавар нуугдаж өглөөний хяруу ичээд
Морь мал дураар бэлчин зүлгэн дээр хөрвөөнө.

Ногооны униар дэгдэж уулын мод хөхрөөд
Буга хандгай сүрэглэж яруу сайхнаар урамдана.
Хүн ард бүгчим гэрийн мухрыг огоорон
Уудам талбар, ариун агаарт давхилдан цэнгэнэ.

Цэцэг навч төлжин, тэргүүнээ дээш өргөөд
Цоморлогийн дотроос өнгө бүрээр инээмсэглэнэ.
Хээрийн галуу ирж гангар гунгар донгодоод
Хүний сэтгэлийг хөдөлгөн догдлуулж холхийг мөрөөдүүлнэ.

Найртай улирал огторгуйг тулж, дахин шинэтгээд
Эрт эдүгээг бодогдуулан нуугдсан сэтгэлийг сэрүүлнэ.
Хүсэлтэй сайхан хавар аа, цэнгэлтэй сайхан хавар аа,
Хүн бүхэн чамайг хүлээж, бодис бүгд чамайг мөрөөднө.
1931 он

 

МӨРӨӨДӨЛ

Хаврын найртай улирал бас дахин ирж ,
Бургасны мөчрийг цэцэглүүлэн эхлэв.
Хайртай янаг чи хэзээ хүрч ирж
Миний зүрхийг баясгуулан цэнгүүлэх вэ?
Өндөр уулын орой дээр гарахад
Холын бараа цэв цэлийн үзэгдэнэ
Өөрийн биед хоёр жигүүртэй болоосой,
Даруй нисэж чамдаа очих юмсан
Гэгээн нар нэгэнтээ ойртон ирж
Цонхны доторхийг гэрэлтүүлэн эхлэв.
Хэдийнээ амраг чи одоо учирч
Миний хэнхдэгт зул барих цаг болов
Агаарт нисэн жиргэгч шувууд
Малчин хүнд хөгжим зугаа болно.
Алс газраас дурсан суугч хонгор чи
Миний сэтгэлд мөрөөдөл болно.
1931. Баянгол

 

ШАНСОНЕТ
(Завхай дуу)

Опел дугуйдаа мордъё доо
Роща цэцэрлэгтээ очъё доо
Олон хүнийг үзэж
Орчлонгийн сэтгэлийг сэргээе дээ
Туулын хөвөөн дээр зугаалъя даа
Тунгалаг усанд нь умбая даа
Долгио цалгиаг нь хаялуулж
Дуртай хүүхнээ сочооё доо
Завь онгоцонд сууя даа
Жаахан (жахаг) арал дээр гаръя даа
Залуу хүүхнийг сугадаж
Замурын цаагуур оръё доо
Бъюик тэргэнд сууя даа
Пикникийн газар очъё доо
Битүүлэг архийг задалж
Бяцхан хүүхнийг дайлъя даа
Наадаж цэнгэж дуулъя даа
Найрын дунд жаргая даа
Нарийн хөгжмийг дуугаргаж
Наагуур цаагуур нь бүжиглэе дээ
Хад ууланд авиръя даа
Хажуугийн модонд нуугдъя даа
Хайртай хүүхнээ аваачиж
Харганы сүүдэрт үнсье дээ

 

БАС

Богд уулын ард
Дөчин градус хүйтэн боловч
Бага залуу бидний сэтгэл (янаглал)
Бяцхан ч хөлддөггүй юм даа

Харанхуй гудамжаар явахад
Хальтиргаа бултаргаа олон боловч
Хаалгыг нь дуудаад орвол
Хайрын гэрэлд ханадаг юм шүү дээ

Богд уулын ард
Дөчин градус хүйтэн дээ хүйтэн дээ
Бяцхан хүүхний өвөрт
Наян градус халуун даа

 

Баруун хойд уулын орой дээгүүр үдийн наран
мэндчилэн далд ороход
Баруун гэрийн хаяанд суусан би түүний хойноос
ширтэн хоцров.
Хөвөн цагаан үүл хөх тэнгэрийн цаагуур улаан шараар
гэрэлтэн тунахын дунд
Хөөрхий түүний фантаз товойж үзэгдээд алс газрын сайхныг
мөрөөднө.
Өглөө үдшийн орон нь алсалсанд өчүүхэн хоёр зүрхийг
ташаалуулан зовооно
Өрөвдөлтэй сэтгэл нэгэн ямхын хооронд тул хоосон агаарт
нэвт үнсэлцэнэ.

1931 . Улаанбаатар

 

УРИАЛ

Дэлхий дээр маш эрт юунд бид оршив
Үнэхээр гэмшивч барахгүй харанхуйн зовлон дор суужээ.
Он удтал зовлонгийн униараар шөнийн цагийг өнгөрөөхүйд
Миний дотор тохиолдсон гашуудлыг хэмнэвч барахгүй
Нэгэн үе бурангуйн өнцөг дор бүгдээр сууцгаагаад
Дарлагч доромжлогчийн гашуудлыг тэсдэшгүй хүлээв.
Гэв гэнэт Сибирийн оронд пролетарийн хөгжим сонстоод
Гал цахилгааны дуу нь хувьсгалын уриал болон сонстлоо
Сэтгэлийн зориг ихэд хөдөлж уйтгар бүгд арилаад
Шинэ цагийн шийдэм баттай гаруудад баригдаж
Хувьсгалын жагсаал нийтийн хамт сүртэй жагсав.
Дарлагч авгай, доромжлогч авгайг тулалдахаар дуудав аа
Хуучны байгуулсан шавар шавхай өмхий байдлуудыг
Илжирсэн туйпуу гэр мэт нураагаад
Шинэ янзын хувьсгалт оронд бүгдээрээ суун
Марксын Уриалыг ихэд хөгжимдөв.
Дэлхий дээр хүний сүрэг оршсон нь цөөнгүй
Бүгдээрээ бидний хөгжмийг сонсоод салхины зүг баригдана
Нааш ир нааш ир нөхдүүдээ хэмээн бархиралдаж
МАРЛЫН залуучуудыг уран хөгжмөөр ихэд уриална.
1931 он

НЭГЭН ҮГ ДЭЛХИЙГ ДОНСОЛГОВ

Балтын далайн хөөсөрсөн давлагаа эвхэрч
Баруун зүг хаялан цохилов
Петр хааны тансаг ордны өмнө
Зуун мянгаар ажилчид залуучууд үхнэ
Бид эрхээ тэмцэх ч хэрэгтэй, эсэргүүцэх ч хэрэгтэй .
Винтов буу цагаан цэргийн гарт тачигнана
Зүрх, уушиг, толгой биеийг ялгалгүй
Цагаан цэргийн жад, сэлэм нэвтэлнэ
Баатар зоригт алх хадуураа барин
Бид дайсныг дарах ёстой , дийлэх ёстой
Мянга есөн зуун арван долоон оны арван нэгдүгээр сард
Манан будан , дарь утааны дотроос
Улаан туг цухуйсаар мандана.
Бид хорыг шингээж , дайсныг ялав
Орос орон , алх, хадуур сүлд тэмдэг болов
Олон сая үйлдвэрчин тариачин баярын цуурайг сонсов.
Октябрь гэх нэгэн үг дэлхийг донсолгов.
1931 он

 

АНХНЫ ЦАС

Өвлийн эхэн сард хүйтэн сая эхлэхэд
Өвгөд, хөгшид галыг түлэн, гэрийг дулаацуулна
Өмнөд уулын оройгоор шамрага будан ороход
Эрэгтэй эмэгтэй залуучуудын сэтгэл хөдөлж, бие биеэ бодно

Шинэтгэл сарны гэрэл халхлагдаад шинэ цас хаялахад
Хүн бүхний сэтгэлийн дотор тус тус нэг янзын дүр орно.
Сэвсийн хаялах цасанд гутлын ул нуг нуг дуугарахад
Шивэр авир гэлцэх дуу бүрхэг өдрийг баясуулна

Жавар хүйтэн нэн чангадаж цасны их улам унах тутам
Залуу хүний цус оргин буцалж , хүйтэн салхийг мөрөөднө
Зургаан мичид орой дээр гялалзаж, зулын гэрэл хажууд сүүмэлзэхэд
Зүрхний толин өвөр дотор гялбаж зэргэлдээ айлын үүдэн дээр тусна.
1931 Улаанбаатар

 

ХАЛДАГ БАЛДАГ

Шинэхэн авсан опел дугуйны дээр бөгсөө холбилзуулж
Сиймхий торгон оймсны дээгүүр гуяа гялалзуулсан
Хөдөөний гэхэд гоёмсог , хүрээний гэхэд урьд үзэгдээгүй хүүхэн
Усны гудамжийг уруудан , ухаангүй жийж явна
Комбинат дээрээс гарсан , хойноо юм ачиж урдаа
Хүн сундалсан бохир хар дугуйтай, бор даавуу дээлтэй
Ажилчин гарч ирэхэд, хүүхэн дээгүүр харж исгэрэн
Дэгжирхэн сээмэлзэж, яг хийтэл тулгаран завдахад
Лувсан бохир хар дугуйгаа буруу тийш нь нэг эргүүлж
Зөв тийш нь хоёр холбиулсан боловч, хойноос ирж
байгаа хүүхэн хайхралгүй байгаад, хариугүй ойртоход
<<Хүүе яадаг билээ? Хүрээд ирэв Халдаг балдаг.
хайшаан хүн бэ ?>> гэж хашгиран
Уулга алдаад тулгаран унав.
Дурдан дээл нь дугуйны гинжинд орж
Дугариг цагаан царай нь ув улаан болов
Хажуугаар явсан хүнийг ханцуйгаар даллаж
<Ёо ёо гэж ярвайн, уруулаа унжуулж уйлах мэт
Гингэнэж энэ хүнд эрхлэн тэр хүнд тэмүүлнэ .
Ажилчин хүн <Аальгүйгээс хамаргүй>гэсэнд
<За яршиг даа та юу хэлж байгаа юм бэ
Хүүе яадаг билээ . Хамаргүй болбол харин хэцүү байгаа
Үгүй ердөө хүний царай яаж харах билээ > гэж нүүрээ таглана.
1931он

 

ФЕОДАЛЫН ЯНАГЛАЛ

(үзэв үү)

Бараан царайтай Баяр туслагч
Баян болоод Феодал мөн
Балай цагийн ёсоор
Бадамын хүүхнийг богтлон авчээ

Баруун гэрийн хоймор сууж
Багачууд хүүхнийг зандарна
Барлаг боолчуудыг зэрэглүүлж
Бие ба эхнэрийг хүндлүүлнэ

Эд мөнгө ч элбэгтэй
Эхнэр хүүхэнд дуртай
Эеэр эс болбол
Эзний зарлигт хүргэнэ

Эр нөхөр байвал
Эрүү ялд унагаана
Эгч дүү байвал
Эмийн адил хэрэглэнэ

Хуучин эхнэр хөгширч
Хоёрдугаар эхнэр хэрэгтэй болов
Хөөрхөн бүсгүйг эрвэл
Хөдөөнөөс эс олов

Хот газар ирэв
Хогшил гэрийг төхөөрөв
Хоёрдугаар эхнэр аваад
Холхи гэрийг мартав

Залуу эхнэр эрх
Зан авир дээрэнгүй
Жаргах зовох хоёрын завсар
Жаран нас шахав

Жар хүрч байгаа боловч
Завхай сэтгэл хэвээр
Зах зээлээр явж
Марзганаж явдаг хуучнаар

Баруун хороогоор явж
Багачууд хүүхдийн доог болов
Байн байн хэсүүчилж
Байдаг хүндээ барав

Отгон эхнэр омогтой
Олон хүний дунд загнана
Орой болтол унтаж
Ор дэрийг үл хураана

Оёх эсгэхийг мэдэхгүй,
Орж гаран явна
Орог болсон туслагчийн
Орой дээр суув

Хоёр эхнэр эвгүй
Хоорондоо хэрэлдэнэ
Хувхай толгойт туслагчийг
Хоёулаа ээлжлэн загнана

Хоолоо өвгөн хийж
Хоймор суухаа байв
Хорин хэдэн насанд үзээгүйг
Хожим болсон хойно үзэв

Хөрөнгө мал нь хураагдаж
Хөдөөний эхнэр ирэв
Хөгшин толгой гурван эхнэрт
Хөл гарын боол болов

Хүсэлдээ хүлэгдээд
Хүлээсэндээ тээглэж байгаа
Хөгшин толгойг үзэв үү
Хүн бүгдийн инээд хүрнэ

 

ШИНЖЛЭХ УХААН

Шинэ ёсон мандаж, шинжлэх ухаан дэлгэрэхэд
Шинэ цагийн хүмүүс, шим үрийг нь хүртэнэ
Шашны ном хөсөрдөж шил талд хийсэхэд
Шар хар харгис нар шургачин унаж үхнэ

Бурхны номлол тэнгэрийн ёсыг сонссоор
Бүтэн гурван зуун жил харанхуй нүхэнд унтав
Бодисын ёсны шинжлэх ухаан гэнэт гарч ирэхэд
Буруу зөвийг сая бид ялган танив

Хуучны суртлыг ховх цохиж
Хуурмаг сүсгийг хусан хаяхад
Худал хуцагч лам нар сандран гасалж
Хувхай ширээнийхээ доор дэмий л улина

Бодисын ёсны шинжлэх ухаан бол
Бурангуй ёсыг эвдэгч илд
Бүдүүлэг байдлыг гэгээрүүлэгч толь
Бүх дэлхийн нийгэм журмын нөхөр юм.
1931 он

 

НОЙРЫН ДУНД

Шөнийн гүн хав харанхуй
Гурван цагт чив чимээгүй
Залуу хүмүүс нойрын дуг
Янагийн зүүд амтны дунд,
Сэтгэлийн онгоц далайн долгионд
Шинэ янаглал галын дөлөнд
Зулын гэрэл бүрэг бараг
Зөн билэг араг тараг
Хөдөлсөн хүсэл хэрмийн дээр
Хүүхний толгой дэрний дээр
Гудамжны жавар тас няс
Янагийн халуун 40 градус,
Цагийн дуун заг жиг ,
Сэтгэлийн дотор жирэв жарав.
Хайртай амраг хэн бэ ?
Халуун хөнжил хаана вэ?
1931он

ЗЭЭЛИЙН ЧИМЭЭ

Өндөр Дамбий ,өнөөх Дамбий , хөх Дамбий , халтар Дамбий

Өглөөний нар сая гарч, уур цан оргилно
Өргөн чөлөөгөөр нэг ч хүн үл үзэгдэн , нохой бас унтаж байна.
Өндөр Дамбий дамнуурчны гудамжнаас сүүмэлзэн гарч ирээд ,
Өлбөлзөн сөлбөлзөж алд дэлмээр алхална .
Өвлийн хүйтэн хангинаж байтал, дан сармай дээлтэй ,
Өрөөсөн гараа өвөртөө хийж, нөгөө гартаа бас таяг барьжээ.
Өргөө гэр нь хаана вэ гэвэл, хүрээ нийт, хороо даяар ,
Өчигдөр хэнийд нойрсов гэвэл , Хуар хүүхний халуун ханзан дээр гэнэ.
Нүдэндээ том гэгчийн дүгэрэг шил хийж , хүнтэй уулзвал , хөмсөг зангидна
Нүүртээ бага бага оо тавьж , хүүхэнтэй уулзвал бас жаахан духи үнэртүүлнэ
Хийдэг ажил нь гэвэл , хэсэж тэнэж, хэрэлдэх, зодолдох хааяа хааяа
Хичээл эрдэм нь аль вэ гэвэл хөзөр, даалуу, архи дарс жаал зугаа
Харанхуй шөнө явах дадалтай , ханцуйдаа гэрэлтэй хармаандаа хутгатай
Гудамжны нохой дайравч , гөлөөг гэвэл Дамбийг таниад гэдрэг буцна
Хөгшин хүнийг хуурч чадна , хүүхэд багачуудыг айлгаж ч чадна
Хүүхэн хүнийг хөөж ч чадна, эхнэр хүнийг эргүүлж ч чадна
Өчигдөр өдөр хоол идээгүй, өнгөрсөн шөнө нойр бас дутуу ,
Өнөө өглөө жавар чанга, одоо хаана очих юм билээ
Өнөөх айлд оч юу, өглөөний цайг бууд юу
Өндөр хоршоонд ор юу , өвөр түрий суйл юу гээд ,
Ууж идэхийг яарахдаа урт хөлөө гуравдугаар араанд залгав
Ууцаа үүрч, элгээ тэврээд, урд хороо уруу харайлгав.
Гудамжны дунд өөх тосны үнэр өндөр хамрыг цохив
Гурвантаа шинжиж ийш тийш хараад , тэр зүг тэмүүлэв
Тэр айлын үүдэнд очоод, дээлээ засаж малгайг тэгшилнэ
Дэргэдүүрээ хүн гарахад харж төв байдлыг гаргана.
Нүднийхээ шилийг арчиж, нүүрнийхээ тоосыг цэвэрлэнэ
Нусаа нийж, хоолойгоо засаад, хоёр гурав ханиагаад оров
Олон хүн тулга тойрон суухад нь толгой дараалан мэндлэв
Орон дээр нь сандайлаад, олон хэлийг хольж ярина
Цай авчраад өгөхөд нь <За за зүгээр зүгээр> гэнэ
Цааш нь аваад явахад нь <За яах вэ , нэг хийгээд аль> гэнэ
Буурал толгойтой эмгэн будаатай цай хийгээд
Бувар бувар хүлхэж, буйл жавжаа бунтайлгана .
Өндөр Дамбий өлссөнийг хэлэх үү өнөөх чавганцын идэхийг хэлэхүү
Үмхэж хүлхэж байгаа юманд нь өт хорхой хөдөлнө.
Баруунтай суусан хүүхний хөөрхнийг яах вэ ?
Пялан дотор байгаа махны сайхныг яах вэ ?
Хорхой нь хөдөлсөн Дамбийн нүд хоёулан дээр ээлжлэн тусахад
Хойгуур урдуур суусан хүүхнүүдийн шивэр авир ярилцах нь хэцүү
Хөгшин авгайг <эмээ> гэж аргадан, элдэв юм ярьж
Хөөрхөн хүүхнийг <Дүү минь>гэж, энэ тэрийг асууна.
Хуучин танил гэж худал хэлэн, хоршооны түшмэл гэж хоймор сууна
Хуудас бичиг гаргаж, хий гайхуулан, хувь тавилан ихтэй гэж хээв ярина
Өглөөний цайны яриа, үдшийн хоолны үед хүрэв.
Өндөр Дамбий хэдийнээ бүсээ тайлж, хоймор сууж хоол хийх болов.
Хэсэг махыг тас тас цавчин, бүдүүн өөхийг бөөнөөр нь холино
Хийсэн хоол нь хүүхэнд хурцдаж, чавганцад шорвогдов.
Хүргэн хүү ч болов. Хоёр шөнө ч хонов. Гэрийн эзэн ч суув
Хогшил юмыг авчрах болов. Хоёр ачааны чийчээ хэрэгтэй гэнэ
Хойд өдөр нь хоёр илжиг тэрэг хашааны хаалган дээр тулжээ
Хөх Дамбий хөлсөө гоожуулан, дааж ядан юм авчирна

Авч ирсэн юм нь асар үнэтэй ховор эд гэнэ
Амьтан хүнийг хавьтуулахгүй наагуур цаагуур нь тойрно.
Гай газар доороос , гарт барьсан авдрын ёроол цөмрөв.
Хагарсан лонх, хатсан колбоос, ханзархай гутал ийш тийш давхина
Хүргэн хүү хүзүү сунгаж гүйнэ . Хүн бүгд түүнийг харуулдана.
Хөгшин эмгэн үзээд, хөлсний тэргийг нь гэдрэг дуудав,
Халтар Дамбий ха ха инээсээр, хамаг юмаа дахин ачаад,
Хар илжгийг тас гуядан явав. Хаана очсоныг бүү мэд.
1931он

 

ОД

Холхи газраас гялалзан харагдах өнгөт од оо !
Хязгааргүй огторгуйн дунд зугаалсан олон улаан оч оо!
Нарт ертөнцийн дотор суугаа марс од оо !
Манай хүн төрөлхтөн чамтай танилцахыг хэдийнээс хүсэв.

Алтан сайхан бие дээр чинь ямар хүн эрдэнэ оршном ?
Уул, ус, цэцэг мод чинь юугаар бүтсэн бэ?
Манай ертөнц шиг янз янзын юм холилдон
Нийгэм журмын байдал чам дээр тогтсон уу ?Үгүй юу?

Од чиний тэндээс энэхүү дэлхий ямар өнгөтэй үзэгднэм
Орчлон ертөнц гэгчийг чи мэднэ үү? Үгүй юү ?
Янаглал амраглалын дөл аль зэрэг хурц вэ?
Юунд манай ертөнцөд захиа үл илгээнэ чи ?

Эрдэмт марс од оо ! Чи нэгд нэгээр харж байна.
Энэхүү дэлхийн түмэн байдлыг юу гэж сонирхоно чи
Огторгуйн оргилын олон эрдэмтэн чамайг хэдийнээс сонирхов .
Урьдаар нийгэм журмыг байгуулж, дараагаар чамтай ураг болсугай гэнэ.
1931 он

 

ХУВЬСГАЛЫН ҮР

Хаврын найртай улирал ирэхэд бургаасны зулзага цоморлигийн
дотроос бултайн цэцэглэж ,
Зугаацахаар одогчдын сэтгэлийг маажилна .
Харгисын суртлаас мултарсан эх, бяцхан хүүхдийг өлгийгөөс гармагц
Цэцэрлэгийн дотор аваачиж, түүний наадахыг үзээд баясна
Хувьсгалын үед төрсөн хүүхдүүд хүүхдийн цэцэрлэгт хүмүүжиж
Хөөрхөн дүгэрэг царай нь хөрсжөөд, хоёр хар нүд нь тормолзоно.
Хол ойроос ирсэн хөгшин залуу тэд нарын бужигналдахыг үзээд
Хүн бүхэн өхөөрдөн инээмсэглэж, энэ хүүхдийг магтан, тэр хүүхдийг гайхна
Тэнгэрийн хязгаар цав цэлийн гэгээн нар ойртон тусах нь тааламжтай
Тэдгээр хүүхдүүд цэцэрлэгийн дотор цугларан наадаж
Ариун агаарт эрүүл энхээр хүмүүжинэ .
Дэргэдэх эгч нарыг дуурайн хувьсгалын дууг дээр дор, нарийн бүдүүнээр
аялах бөгөөд
Бяцхан улаан тугийг барьцгааж, бөндөг, бөндөг алхлах нь өхөөрдөлтэй
Хараацай болжмор хөгжим мэт эгшиглэн үүгээр түүгээр сүлжин нисэхэд
Хүүхэд тэд нар түүнийг сонирхон, чагнаж, нэг нь нөгөөдөө зааж,
нөгөө нь нэгэндээ хэлнэ
Балчир атал чадвартай боловсронгуйгаар наадах нь бахархалтай
Бага атал хэвлүү, бас орос монгол алинаар ч ярих нь сайшаалтай

Зуны тунгалаг наранд Туулын голын зүлгэн дээр цугларч
Галуу ангирын дэгдээхэй мат гангар гунгар хийлцэн наадах нь юутай хөөрхөн
Элдвийн өнгөтэй эрвээхэй хоосон агаарт ийш тийш нисэхэд
Хоёр гурваараа зэрэглэн хойноос нь хөөлдөх нь цогтой бөгөөд эрэмгий
Хувьсгалын байдлын хүмүүжилд дэрвэлзэж байгаа хоосон ядуу ардын хүүхэд
тэд нарыг
Эцэг эх эгч нар нь үзээд бахархаж , хүүхэд төрвөл даруй хүргэн авчирна
Хойчийг залгамжлах пионерийн дүү нар болох
Хорьдугаар зууны хүмүүжилтэй тэд нарыг үзэх бүрий өхөөрдөж , харах бүхий бахархан , бодох бүрий сайшаана би.
1932 он

 

МИНИЙ НУТАГ

Хэнтий, Хангай , Саяаны өндөр сайхан нуруунууд
Хойд зүгийн чимэг болсон ой хөвчин уулууд
Мэнэн, Шарга, Номины өргөн их говиуд
Өмнө зүгийн манлай болсон элсэн манхан далайнууд
Энэ бол миний төрсөн нутаг
Монголын сайхан орон
Хэрлэн, Онон, Туулын тунгалаг ариун мөрнүүд
Хотол олны эм болсон горхи булаг рашаанууд
Хөвсгөл, Увс, Буйрын гүн цэнхэр нуурууд
Хүн малын ундаа болсон тойром бүрд уснууд
Энэ бол миний төрсөн нутаг
Монголын сайхан орон
Орхон, Сэлэнгэ, Хөхүйн онц сайхан голууд
Уурхай баялгийн охь болсон олон уул даваанууд
Хуучин хөшөө дурсгал хот балгадын сууринууд
Хол газар одсон харгуй дардан замууд
Энэ бол миний төрсөн нутаг
Монголын сайхан орон
Холхи газраас гялалзсан цаст өндөр хайрханууд
Хөх тэнгэр цэлмийсэн хөдөө хээр цайдмууд
Холын бараа харагдсан ноён шовх сарьдгууд
Хүний сэтгэл тэнийсэн уудам амьсгалт талууд
Энэ бол миний төрсөн нутаг
Монголын сайхан орон
Хангай говийн хооронд Халхын уудам нутаг
Хар бага наснаас хөндлөн гулд давхисан газар
Гөрөөс араатан авласан урт урт шилүүд
Хүлэг морин уралдсан хөндий сайхан хоолойнууд
Энэ бол миний төрсөн нутаг
Монголын сайхан орон
Салхины үзүүрт найгасан соргог нарийн ногоотой
Саруул талд яралзсан сонин янзын зэрэглээтэй
Сайн эрс цугларсан байц бэрх газартай
Сүлд тахилга улирсан сүмбэр их овоотой
Энэ бол миний төрсөн нутаг
Монголын сайхан орон
Нарийн өвс ургасан малын сайхан бэлчээртэй
Нааш цааш сүлжих тэнэгэр сайхан нуруутай
Дөрвөн цагийн улиралд дураараа нүүх нутагтай
Таван зүйлийн тарианы хөрс шороот газартай
Энэ бол миний төрсөн нутаг
Монголын сайхан орон
Өлгий сайхан ууланд өвгөдийг тавьсан газар
Үр ач хүүхдийн үржиж өссөн орон
Таван хошуу малууд дүүрэн бэлчсэн нутаг
Монгол хүн бидний сэтгэлийг сорсон орон
Энэ бол миний төрсөн нутаг
Монголын сайхан орон
Өвлийн тасхийм цагт цасан мөсөн бүрхээд ,
Болор шилийн өнгөн гилтэгнэж гялалзсан орон
Зуны нартай улиралд цэцэг навч дэлгэрээд
Жигүүртэн шувуу холоос ирж гангар гунгар донгодсон орон
Энэ бол миний төрсөн нутаг
Монголын сайхан орон
Алтайн Хянган хоёрын завсарт атар баялаг орон
Аав ээжийн минь оршсон ашдын заяасан нутаг
Алтан нарны туяанд энхжин тогтсон орон
Мөнгөн сарны гэрэлд мөнхжин гялалзсан газар
Энэ бол миний төрсөн нутаг
Монголын сайхан орон
Хүннү Сүннүгийн үеэс хөгшид өвгөдийн минь нутаг
Хөх монголын цагт хүчирхэг боссон орон
Он онд идээшиж олон жилд дассан нутаг
Одоогийн шинэ Монголын улаан туг бүрхсэн орон
Энэ бол миний төрсөн нутаг
Монголын сайхан орон
Өссөн төрсөн бидний үндэсний хайртай нутаг
Өнгөлзөгч дайсан ирвэл үтэр өшиглөн хөөнө
Хувьтай эх орондоо хувьсгалт улсаа мандуулж
Хойчийн шинэ ертөнц дээр хүндтэй гавьяаг байгуулъя
Энэ бол миний төрсөн нутаг
Монголын сайхан орон
1931-1933 он

 

СО - Ё ХАЙРЛАНА ЧАМАЙГ

Шинэ боловсролоор хүмүүжсэн залуу оюутан сан
Шугам замыг алдаагүй шударга хувьсгалч зан
Олон жил зүтгэсэн гавшгай ажилчин сан
Одоогийн шинэ монголын нэгэн удирдагч сан

Улсдаа үүрдийн их гавьяатан сан
Олондоо онц эрхэм хүндтэн сан
Чин ариун сэтгэлтэй хүн сэн
Цэгц эелдэг зантай нөхөр сэн

Хамаг ардын төлөө хайран амиа алдав
Хайран чиний хойноос гашуудаж баршгүй
Хатуу чанга зоригийг чинь магтаж хязгаарлашгүй
Халуун цусан гавьяаг чинь бид марташгүй

Өргөн алдар нэр чинь улсын түүхэнд тэмдэглээстэй
Өндөр дурсгалт хөшөө чинь манай өмнө гэрэлтэй
Орчлон ертөнцөд чамгүй ир л өнчирнө .
Онол эш хоёр чинь хоцорсон хань болно.
1932 он

ЭСЭРГҮҮГ СОНСВОЛ

Бурхан буддын номыг үсээ цайтал өдөр бүр уншаад
Бурангуй хомхой сэтгэлийг уул далай мэт тэжээсэн юутай хатуу сэтгэл вэ?
Бодисадын алтан хөргийг хойноо шүтэж наминчлан мөргөөд
Бослогын (Босхалын ) бялуу шийдмийг өмнөө барьж боссон ямар хорт гар хөл вэ?

Аглаг оронд завилан суугч ариун санваартан гэсэн лам нарын дотроос
Амьтан хүнийг алж хядах бузар яргачин бас гардаг ажээ
Хоосон чанарын номыг бясалган нярвааны сурталтнаас
Харин хүний түүхэнд үзэгдээгүй хорт явдлыг үйлджээ.

Зуун мянган жилд зэрлэг уул , хээр талын дунд
Зэвсэг барьж жагссан цэргийн үйлдээгүй алалдааныг
Байн байсаар бурхны сүм, бодисадын хийдийн дотор
Боть уншиж, завилан суусан лам нараас гэв гэнэт үүсгэв

Монголын уудам сайхан орон дээр мянга түмэн жил өнгөрөхөд
Манай түүхэнд тохиолдоогүй хорт хөдөлгөөнийг
Санамсаргүй шар хар феодал нараас удирдаж
Шастир түүхийг хүний цусаар бузарлав

Гадаадын олон байлдаан дайлалдаанд үрэгдээгүй
Хүний олон амь, хөрөнгийн их сүйтгэлийг
Гайхал хар шар феодал нараас хөдөлгөн гаргаж
Хайран олон ардыг хорлон, хашаа малыг түймэрджээ

Сүсэг , цуу үгээр зэвсгээ хийж
Япон хятадын харгис генералуудыг нөхрөө гэж
Шинэ ертөнцийн байдлаар мандаж буй хувьсгалт улсыг эсэргүүцсэн
Шунахай харгис шар хар феодалуудыг шастир түүхэнд занасугай.
1932 он

 

ОКТЯБРЬ

Нэг мянга есөн зуун арван долдугаар онд ертөнц
дээр алдарт Октябрийн хувьсгал
Энэ өдрийн арван нарнаа үйлдвэрчин тариачны алх хадуур
өндөр өндөр гялалзав
Уралын баруун зүүн этгээдийг гэнэт улаан туг бүрхээд
дарлагдсан ардуудын сэтгэлийг хөдөлгөв
Зөвлөлт засаг тогтнож ертөнцийн чих , нүдэнд хувьсгалын дуу,
гэрэл зэргээр тусав
Ильич багшийн ариун суртал, үйлдвэрчин ардын халуун гараар бүтсэн
Октябрийн хувьсгал
Зүүн Европ , Умард Азийн оронд урьд үзэгдээгүй гайхамшигт шинэ
орчлонг тогтоов
Зуун мянган жилд оршин байсан царь-ийн (хааны) ширээг зальхай
Керенскийн сүргийг зайлуулав
Оросын уудам сайхан орныг бузарласан хөрөнгө газрын эздээс
үйлдвэрчин тариачин өөрийн орныг цэвэрлэн авав
Түмэн орны харанхуй түүхийг халсан Октябрийн хувьсгалд дэлхий дахин
цугаар цочин ширэв
Газар бүрийн пролетари нарт яруу уриа сонстоод өргөн жагсаалын холхи
зам тодров
Колони ба хагас колонийн түмэн ардыг нойрноос сэрүүлээд, үнэнч нөхөр
хань нь төрөв
Будангуйрсан хөрөнгөт ертөнцийн байдлыг тэгшлэн засах хүчтэйеэ
долгион хөдлөн шуугив
Болшгүй хуучин орчлонгийн бузар явдлыг бут эвдээд бас дахин шинэ
ертөнцийг тогтоох Октябрь
Боолын гинж, хөрөнгийн урхийг тас огтлоод нийгэм журмыг байгуулах Октябрь
Баруун Европ, Америкийн үйлдвэрчинд үлгэр болоод таван тивийг
бүрхэх Октябрь
Байн байсаар бүх дэлхийн Октябрь болж, хуучин байдал бүхэн цөм
өөрчлөгдөөд гагцхүү наран хэвээр мандана.

 

ХАН ЕРТӨНЦИЙН САР

Хан ертөнцийн сар минь
Хангай дэлхийгээс хагацахгүй
Хайртай амраг хүү минь
Гагцхүү намайг гэсэн
Ялгам сайхан сар минь
Ертөнц дэлхийн дэнлүү
Янаг амраг хүү минь
Ямагт миний дэнлүү
Алман сайхан сар минь
Арван зүгт сацарна
Алтан сайхан гэрэлд чинь
Амраг сайхан хүү минь баярлана
Яхир банзан дээр хэвтэхэд
Яс мах минь шархирна
Ялтан хэрэгтэн гэгдэж
Ямар хүнд ч доромжлогдоно
Орчлон ертөнцийн дээр
Олон юмыг үзэв
Одоо нэгэн бие минь
Гянданы зовлонг эдэлнэ
Харанхуй гянданы дотор
Гаслангийн манан тунана
Гаслах өлсөх хоёроор
Хань нөхөр болгоно
Хажуугаар суусан хүмүүс
Хар бараан царайтай
Гаслах зовох яриагаар
Хамаг өдрийг өнгөрүүлнэ
Дулааны улирал болоход
Цэцэг навч дэлгэрнэ
Зөөлөн ариун зүрх минь
Гянданы дотор ялзарна
Зүдсэн муу бие минь
Зоорин дотор өмхийрч
Зовлонт хөөрхий сэтгэл минь
Үүгээр түүгээр тэнүүчилнэ
Зэвэрсэн гянданы дотор
Зовлонгийн уур дэгдэнэ
Зэвхий царайтай хүмүүс
Зэрлэг араатан шиг үзэгдэнэ
Шорон гянданы орон дээр
Шарилж өвс ургавал
Шаналан зовсон миний
Санаа сая ханана.
1932 он

ЯНАГ АМРАГАА МӨРӨӨДӨХҮЙ

Нарны гэрэл үзэгдэхгүй
Шувууны дуу сонсогдохгүй
Намайг, чамайг зовоосон
Яасан сүрхий гяндан бэ!
Шоронгийн мянган зовлонг
Шаналж эдлэхийн дотор
Янаг амрагаа мөрөөдөх
Нэг зовлон хэцүүеэ
Гэдрэгээ хараад хэвтэхэд
Хэнхдэгийн дотор давчидна
Гэрээ санан бодоход
Гэргий ханиа мөрөөднө
Хажуу тийшээ хараад хэвтэхэд
Хамаг бие минь чилнэ
Хайртай амрагаа тэмтэрч
Гансран гунсран үгүйлнэ.
Зүүн тийшээ хараад хэвтэхэд
Зүрх элэг минь өвдөнө
Зүрхний амраг хүү минь
Зүүдэнд ороод зовооно
Түрүүгээ хараад хэвтэхэд
Түмэн зүйлийг бодно
Түүний дотор онц нь
Дотно зүрхний хүү минь
Нүүрээ таглан хэвтэхэд
Нойр үл хүрнэ
Нүдээ аниад бодоход
Янаг хүү минь дэргэд
Нар өдөр бүр мандавч
Надад үл үзэгдэнэ
Янаг амраг хүү минь
Гагцхүү зүүдэнд учирна
Эргэж тойрч ирэхэд чинь
Энэрэлт чам руу тэмүүлнэ
Энхрий чамайгаа санахад
Элэг зүрх минь эмтэрнэ
Хоригдохын зовлонг үзэхэд
Хорвоо ертөнц хэрэггүй юм шиг
Хонгор хүүгээ санахад
Гарч уулзахыг бодно
Өдрийн бодолд уягдаж
Шөнийн зүүдэнд үзэгдсэн
Өөрийн амраг чамтайгаа
Үтэр уулзахыг мөрөөднө
Харанхуй гяндан нь битүү ч
Халуун сэтгэлийг халхлахгүй
Хаах цагдах нь хэцүү ч
Хайртай хүү минь хүлээсээр
1932 он

 

УРГАМАЛ БОДИСЫГ МӨРӨӨДӨХҮЙ

Зургаан сар болж байна
Модны навч хөхөрсөн биз
Зуны сайхан улирлыг
Зоорин дотроос мөрөөднө
Уулын ногоог харахад
Уур униарт нь мансуурна
Ургамал бодисыг санахад
Уушиг зүрх минь догдолно
Сараалжин цонхыг түшиж
Санаа алдан гиюүрнэ
Сар өдрийг тоолж
Салхи нарыг мөрөөднө
Өнжиж хонон гарахад
Өчүүхэн салхи үнэртэнэ
Үнсэн цэнхэр царайгаа
Өнгөт наранд үзүүлнэ
Нялх бага наснаас
Нарны гэрэлд явав
Ертөнц орчлонгийн дээр
Чамгүй яасан уйтгартай
Нар чиний илчгүйгээр
Навч цэцэг ч ургахгүй
Алтан сайхан гэрэлд чинь
Амьтан бүхэн баясна
Агуу сайхан нар минь
Агаар тэнгэрт мандана
Аяа миний бие
Алд зооринд хэвтэнэ
Урьхан хонгор салхинд нь
Уулын ногоо ганхана
Удаан хоригдсон би чинь
Уйтгар зовлонд шанална
Хөх тэнгэр цэлийж
Хөвөн үүл хөвсийхөд
Хүн төрөлхтөн би чинь
Хөдөө талыг мөрөөднө
Уудам талд өссөн сөн
Уужим газар дассан сан
Уулын орой харахад
Уул нутаг минь санагдана
Намрын хонгор салхи нь
Найган ганхан салхилна
Надад хайртай хүү минь
Намайгаа харуулдан хүлээнэ
Идэр бага би чинь
Ертөнцийн сайхныг мөрөөднө
Янаг амраг хүүтэйгээ
Наранд золгохыг харна
1932 он

 

ЗАЛУУ БИЕ ГАНИХРАХУЙ

Туйпуу туурга нь зузаан
Түүний дотор харанхуй
Тунгалаг царай минь зэвхийрч
Тодорхой ухаан минь балартана
Насан идэр залуу
Нийгэм журмын оюутан сан
Нэгэн өдөр ч ил явбал
Нийтийн боловсролд нэмэрсэн
Зовлонт гянданд хоригдсоноос
Зуурдын замыг хөөмөөр өө
Залуу насаа хайрлаж
Засгийн энэрлийг хүлээнэ
Энэлэгт гянданд хоригдоход
Энэ ертөнц хэрэггүй шиг
Эрдэм боловсролоо бодвол
Энэ улсдаа хариулалтай шиг
Харгис феодал лам нар
Халбайн салбайн сууна
Харах бүр уур хүрч
Хэлэлцэх бүр хэрэлдэнэ
Нударган нударган баячууд
Бузар хоолоо идсээр
Юунд би тэдний хоолонд
Нүд тусган горилно
Өсөх бага наснаас
Өөрийн улсдаа зүтгэв
Өнчин надад эх болсон
Өршөөлт засаг минь танина уу
Хар бага наснаас
Хайрт улсаа гэв
Ганц надад хань болсон
Хайртай засаг минь харна уу
Арван хэдэн наснаас
Ардын хувьсгалыг дагав
Алдаа эндэгдэл байвал
Анхаарч засах минь лав
Үгээгүү ядуугаар бойжив
Үнэнч шударгаар хүмүүжив
Үйлдсэн хэрэггүй юмсан
Өчүүхэн намайг гаргана уу
Ногооны униар тунахад
Нүхэн зооринд оров
Модны мөчир шарлахад
Миний бие гундсаар
Хаврын сайхан нарнаас
Харанхуй гянданд оров
Намрын сайхан салхинд
Намайгаа гаргах болов уу
1932 он

 

ЭРХ ЧӨЛӨӨГ ХҮСЭХҮЙ

Хүсэх мөрөөдөл хязгаарлашгүй
Хүлээст гяндан завсаргүй
Хүний эрмэлзэл хэмжээлшгүй
Хүслэнгийн үүл нээлтгүй
Эр бага настай
Эрдэм чадал хомстой
Эрх чөлөө хоёр минь
Эрчит цоожны дотор
Явдаг газар минь хэмжээтэй
Явган цэрэг дагаастай
Ярих хэлэлцэх тоотой
Ялимгүй юмнаас загнана
Музейд хоригдсон араатан шиг
Мөрнөөс хагацсан загас шиг
Мөхлөгт учирсан миний бие
Мөнхийн чөлөөг мөрөөднө
Торонд орсон шувуу шиг
Талд хоцорсон янзага шиг
Түгжигдэж хоригдсон миний бие
Түргэн гарахыг тэмүүлнэ.
Залуу бага бие минь
Жадны үзүүрт захирагдана
Зарим догшин цэргүүд
Зандран хөөж сүлбэнэ
Чөлөө эрх хоёр минь
Цэнэгт бууны аманд
Жаахан түдэх гэвэл
Замаг оньсыг тачигнуулна
Эрх чөлөөгүй гачигдахад
Энэ ертөнц хэрэггүй шиг
Эрдэнэт хүний бие
Энэ дэлхийд олдошгүй шиг
Усан доторхи загас
Уруу өөдгүй дураараа
Усны амьтан ч болоосой
Нуур далайд явахсан
Цонхны цаагуур нисэгч
Болжмор юутай жаргалтай
Жижигхэн шувуу ч болоосой
Түүнтэй хамт наадах юмсан
Шоронгийн босгыг алхвал
Чөлөөт ертөнцийн талбар
Тэрхүү сайхан талбар дээр
Хэзээ би зогсоно!
Гиюүрсэн миний эрх чөлөөг
Гэгээн засаг минь нигүүлсэх биз
Төрсөн сайхан орондоо
Түүгээр үүгээр явахсан
1932 он

 

ТОРОН ДОТОР УЙТГАРЛАХУЙ

Орчлон ертөнцийн байдал
Огоот байхгүй орон оо
Уйтгарын манан бүрхсэн
Ондоо янзын орчлон оо
Өөрийн ертөнцөөс гараад
Өөр ертөнцөд очсон шиг
Орчлонт ертөнц бий юу, үгүй юу
Ураг садан үхсэн үү, амьд уу
Харанхуй шөнө төөрсөн шиг
Хад ууланд суусан шиг
Харах үзэх юмгүй
Гансрал гунсралын орон оо
Хүний олон үзэгдэхгүй
Сохор цөл газраа
Хөгжмийн дуу сонсогдохгүй
Дүлий балай орон оо
Жаргал цэнгэл байдаггүй
Зовлон гаслан хагацдаггүй
Баясгалант үг сонсогдохгүй
Балай уйтгарт орон оо
Үзэх харах юмгүй
Үнсэн царайтай хүмүүс
Үг дуугүй гиюүрч
Урт урт санаа алдана
Өдөр шөнийн хорин дөрвөн цагийг
Он жил мэтээр өнгөрүүлнэ
Уйдах унтах өлсөхөөр
Өглөө үдшийг халалцуулна
Зовлонт асуулт зогсохгүй
Гаслант асуулт хагацахгүй
Уйтгарт хүмүүс цугларч
Уруу харцгаасан газраа
Харанхуй сүүдэртэй нөхөрлөж
Хаалга үүдийг чагнана
Хана туургыг балбаж
Харийн чимээг хүснэ
Орчлонгүй хүний орон болсон
Орог оготнын үүр болсон
Уйтгар мөрөөдлийн уг болсон
Ийм нэгэн газраа
Уйтгарын орон үүнд
Удаан хэрхэн хүлцэнэ
Учирч амсаж ч үзэв
Одоо чөлөөлөх ч болов
1932 он

УЙТГАР ЗОВЛОНГ САНАГДУУЛАХУЙ

Өмхий зоорин дотор
Үнсэн царайлан сууцгаана
Өдрийн уртыг өнгөрүүлэхдээ
Үлгэр оньсогыг ярина
Гундсан сэтгэлийг сэргээхдээ
Худал баахан ярина
Хуучин үгийг шүүмжилж
Хууль заргыг хэлэлцэнэ
Минут бүр маргалдаж
Мангуу тэнэгтээ хүрэлцэнэ
Хэрэлдэж зодолдож шуугисаар
Хэдэн цагийг өнгөрүүлнэ
Хоолойгоо сөөтөл бархирч
Хөгжил наадам болгоно
Хоёр гурваараа дарвиж
Харуулын цэрэгт зандруулна
Бужигнаж дэвхцэн хашгиралдаж
Бухимдсан сэтгэлийг мартуулна
Бууний жад ороод ирэхэд
Бутарч гүйлцэн сандарна
Нарны гэрлийн оронд
Лаа дэнг барина
Нарсан даалууг балбаж
Наадам жаргал болгоно
Гурил шатрыг тавьж
Гурав дөрвөөрөө бөөгнөнө
Хутга шөвгийг үйлдэж
Гутал хувцсыг дархална
Шалиг үгсийг ярилцаж
Санаа сэтгэлийг хуурна
Сайхан хүүхнийг ярьж
Шөнийн зүүдийг хүлээнэ
Бясаа хорхойтой баатарлана
Барьж олбол баярлана
Нохой бөөстэй ноцолдоно
Нойрон дундаа сэрнэ
Үхширтэл удаан унтвал
Өдөр өнгөрөөхийн баяр
Өнөө шөнө зүүдэлбэл
Маргааш өдрийн сонин
Шинэ хүн ирвэл
Сүйд болон баярлана
Хэд хэдээрээ бөөгнөж
Хэл амыг татална
Хий юм санаж
Гиюүрсэн сэтгэлийг зугаацуулна
Гэртээ гэж бодож
Гэрэлт ертөнцийг мартана
1932 он

 

ААШ ЗАН ХУВИРАХУЙ

Агуулах савны явцууд
Амьсгал цээж минь давчидна
Аашлах загнахын ширүүнд
Уур омог минь хөдөлнө
Жадны үзүүрийг тулгаж
Жаахан аягүй бол дүрнэ
Зүрх уушиг минь догдолж
Зан ааш минь догширно
Өдөр хоног өнгөрөвч
Өглөө үдэш хэвээр
Эелдэг ааш минь эвдэрч
Өжиг хажиг болно
Уудам талыг үзэхгүй
Уудам газар явахгүй
Агуу ухаан минь битүүрч
Уур омог минь нэмэгдэнэ
Шорон гянданы зовлонгоос
Салгах этгээдийг хүсэхдээ
Шаналж энэлэхийн үүднээс
Шашин шүтлэгийг ч горилно
Өршөөгч энэрэгчийг хүсэхдээ
Өнгийн юманд горьдоно
Мухардаж гачигдаж энэлэхдээ
Мухар сүсэгтэй ч болно
Зовлон гаслангаас гарахыг
Зүүдэнд хүртэл эрмэлзэнэ
Зам мөрийг эрэхдээ
Залбирах мөргөхөд хүрнэ
Төөрч эргэж гайхахдаа
Төлөг мэргийг итгэнэ
Түргэн гарахыг хүсэхдээ
Түйтгэр гайг наминчилна
Энэлж шаналж гайхахад
Элдвийн хийрхэл төрнө
Зэвэрсэн зоорины ёроолд
Зэвхий үзэгдэл сүүмэлзэнэ
Энэ тэрийг бодсоор
Эргүү мунхаг болно
Идээ унд зохихгүй
Өвчтэй зэрэмдэг болно
Санаа сэтгэл минь гутаж
Сар өдрийг өнгөрүүлнэ
Сайн юмыг мартаад
Саар юмыг дуурайна
Олон хоног болоход
Орчлонгийн сайханг мартасхийнэ
Шоронгийн орчлонд идээшээд
Солио хүн болно
1932 он

 

ОРЧЛОНГИЙН ЖАМЫГ ТАНИХУЙ

Өсөх бага наснаас
Өнгийн зовлонг үзэв
Өнөө өдөрт ирээд
Шоронгийн зовлон эдэлнэ
Таван жангийн байшинд
Дагаад салдаггүй нь олоон
Зургаан тохой зооринд
Жигшин муулдаг нь олоон
Хувхай царайг минь үзээд
Хуучин нөхөр минь зугтаана
Хулгайч ялтанд тооцоод
Хялайн харах болно
Өнгөт орчлонд явахад
Үерхэх нөхөр олоон
Өмхий зооринд хэвтэхэд
Үтэр орхидог нь үнээн
Нарны гэрэлд явахад
Янаг амраг олоон
Нарсны ёроолд хэвтэхэд
Яасныг бүү мэд
Гадна сайхан явахад
Хайртай амраг олоон
Харанхуй гянданд ороход
Харж үзэх нь ганцхаан
Гэгээн засгийн энэрэлээр
Гэртээ харих өдөр бий
Гэмгүй явсны үрээр
Хэтийн зам олдоно
Ертөнц дээр төрсөн хойно
Юм юмыг үзэх нь зүй
Энэлгээт гянданы зовлонг
Эдлэн амсах бас хэрэгтэй
Залуу бага насандаа
Жаргал зовлонг ээлжлүүлж
Жам ёстой танилцан
Заавар далдыг олох нь мөн
Түмэн зүйлийн зовлонг
Туулан гарч гэтэлбэл
Түүний үр шим нь
Тус ашгийг олгодог ч бий
Жаргалыг хамтатгасан этгээд
Зуурдын орны дайсан
Зовлонг хамтатгасан хүү минь
Ёстой миний амраг мөн
Энэ өдрийн зовлонг хуваасан
Энхрий амраг хүүтэйгээ
Эцэс өдрийн жаргалыг би
Эрхгүй чамтайгаа хуваана
1932 он

 

ТЭРГЭЛ САРЫГ ҮЗЭХҮЙ

Дүгрэг сайхан сар чамайг
Дөрвөн сар үзсэнгүй
Төмөр сараалжны завсраар
Тэмүүлэн энэ орой ширтэнэ
Гайхамшигт сайхан сар чамайг
Харанхуй гяндангаас харуулдана
Хасын сайхан гэрэлд чинь
Хайртай хүү минь харагдах шиг
Сар чамайг үзэхэд
Санаа сэтгэл минь хөдөлнө
Саруул сайхан туяанд чинь
Сугадалцан хүүтэйгээ явдаг сан
Намрын сайхан сар минь
Нарт ертөнцийг тойрсоор
Насан өнөдийн хүү минь
Намайгаа үргэлж эргэсээр
Өнгөт сайхан сар минь
Орчлон ертөнцийг дагасаар
Үнэн сэтгэлт хүү минь
Өнчин намайгаа хүлээсээр
Тэргэл сайхан сар минь
Танын сайхан өнгөтэй
Танхи энхрий хүү минь
Дассан янагласан нь зузаан
Шинэтгэл сайхан сар нь
Шинэ хурц гэрэлтэй
Сэтгэл зүрхний хүү минь
Шимтэй халуун янаглалтай
Тунгалаг сайхан сар нь
Туяан дундаа онцгой
Туйлын хайртай хүү минь
Дотно зүрхэнд минь оршино
1932 он

 

САР АА!

Хөгжилтэй тунгалаг сар аа
Хөдлөх явах эрх чөлөө чинь хэмжээгүй
Хөнөөл хяхал чамд хүргэх хэн ч үгүй
Хууль ёсоор чамайг захирах этгээд ч үгүй
Хүн бүхэн чиний гайхамшигтайг үзээд атаархана

Саруул сайхан сар аа!
Сав ертөнцийг нар гийгүүлж чөлөөлмөгц
оронд нь чи мандана
Сүрхий хүчтэй гэрэлд чинь шөнийн харанхуй
дийлэгдэнэ
Сацарсан өргөн туяанд чинь хүн төрөлхтөн
Мянган мянган түмэн түмэн байдлаар үзэгдэнэ
Хаасан сэтгэлийн дотор хүсэж бүхий
Хамаг юм чиний гэрлийн адил өнгөтэй болж болно уу

Хязгаарлашгүй наст сар аа!
Гагцхүү уул ус чиний эгч дүү болох биз ээ
Хангай дэлхий хэвээр байтал хүний явдал их л
өөрчлөгдсөнийг
Хасын сайхан сар аа, хайрлан надад хэлж өгнө үү
Хамаг амьтны түүх хэчнээн хувилсаар ирснийг
та мэднэ шүү дээ
Магад эрдэмт сар аа !
Мэргэн танаас жам ёсыг сонсохыг хүснэ
Мандах буурахын заримыг таньж мэдсүгэй гэнэ

Мандал сайхан сар аа !
Манай олон түмнийг ялгалгүй нэгэн адил гэрэлтүүлнэ
Манд хүн төрөлхтний ирээдүйн түүхэнд гэрэлтэй
замыг зааж өгнө үү
1933 он

 

НАР АА!

Өө нар аа! Тунгалаг нар аа!
Гэв гэгээн туяа чинь юутай хол сацарна
Тунгалаг сайхан гэрэл чинь юутай хурц гялалзана
Ертөнц бүхэн чамд мянган мянган баярыг хүргэнэ
Нар чиний гэрэлт царайг мартаж үл чадна бид
Манай хүн төрөлхтний ирээдүйн явдлыг хэмжиж үл мэднэ.

Өө нар аа! Гэгээн нар аа!
Чиний сайхан гэрэлд энэхүү дэлхий дээрх амьтны аймаг
цугаар шүтэж амьдарна
Улбар өнгөт туяанд чинь тэд нар тус тус янз янзаар үзэгдэнэ
Алтан сайхан гэрлийг чинь амьтан бүхэн эдлэхийг хүснэ
Тод сайхан гэрлийг чинь булт юм бүгдээр их багаар ашиглан
замбуутив цугаар цэнгэнэ
Хэрвээ чи гэгээн гэрлээ хураан авбал тэдгээрээс ямар ямар өнгө
сүүмэлзэх бол

Өө нар аа! Сайшаалт нар аа!
Хаврын улиралд ойртон ирэхэд чинь энэхүү дэлхийн цэцэг навч
баярлан инээмсэглэнэ
Зуны тунгалаг өдөр нуур мөрний хөвөөгөөр хүн бүхэн цугларч
жигүүртэн шувууны жиргэхийг сонирхоно
Намрын шар наранд хөгшид бүхэн бууцаа засавч цааш өчүүхэн
ч мандчилалгүйгээр одно
Өвлийн тасхийм хүйтэн болоход сая санаж мөрөөдөн хүсээд хэзээ
хавар болохыг хүлээцгээнэ
Чиний сайхан гэрлийн дор би гагцхүү мандарва цэцгийг сайшаана
1933 он

 

ИДЭР ХОЁР

Хос алаг нүд минь
Хоёр биедээ солонголно

Холбоо хоёр зүрх минь
Хувирахгүй янаглана

Цолмон хоёр нүд минь
Цогийн халуунаар ширтэлцэнэ

Цогцос хоёр зүрх минь
Цохихын тоогоор ярилцана

Идэр хоёр насны
Эвийг хэн ч эвдэхгүй

Өргөж босгосон тооно нь
Үүрд мөнх мандана
1933 он

МИНИЙ ХЭНЗ ХУРГА

Миний хэнз хурга
Магнай халзан зурвастай
Мянган хонины дундаас
Би хармагц таньдаг
Мярс мярс майлж
Намайг чиглэсээр ирдэг
Дун цагаан үстэй
Дуран хар нүдтэй
Түмэн хонины дунд
Түүнээс хөөрхөн амьтангүй
Төрсөн хот дотроон
Тэр бид хоёр тоглодог
Өвдөг юугаа сөгдөөд
Өөрийнхөөн ээжийг хөхдөг
Өвөр дээр минь гараад
Өхөөрдмөөр өхөөрдмөөр эрхэлдэг
Нааш цааш дэгдэн
Малчин хүнийг баясгаадаг
1933 он

 

АНЧНЫ ДУУ

Уудам талын цэцэг
Ургаж алаглаад чимэгтэй еэ

Уран ганган охин минь
Эрс бидэндээ чимэгтэй еэ

Хөдөө хээрийн араатанд
Бугыг гүйцэх үзэсгэлэнгүй

Хүн төрөлхтний дотор
Хүүхнүүдийг гүйцэх үзэсгэлэнгүй

Атар хангайд зориглосон
Анчин эрсээ угтацгаа

Ая эгшгээ эгшиглэцгээ
Агшин зуур наадацгаая
1933 он

 

ЭГШИГ

Манхны цаанаас лимбэ эгшиглэхэд
Уужим цээлхэн аялгуу нь
Сэтгэлийг хөдөлгөж
Чихэнд чимэгтэй
Цээжинд бахтай

Урьдаас эхлэн сонстсон
Уянгат аялгуу
Ус мяралзах
Ургамлын жигдрэх
Уулын өндөрлөгийг үлгэрлэн
Урин сайхан байгалийн
Үзэгдлийг тодруулна
1933 он

 

ДАВАЛГАА

Далайн давлагаа хөхөрч
Усан тал хөөсөн сувдаар буцалж
Дараалж яралзах усан уул
Давалгаа болон үргэлжилнэ.
Үүнийг үзэхэд:
Сэржигнэн бужигнах чимээгээр
Ширхэглэн цацрах хүчээр
Эрэг газраа эвдэн хэмхчиж
Элэг хадаа цовхчин омоглож
Намирлан боссон сувд хэлхээ наранд гялбана
Наад талаас нь харвал янзтай солонго хүрээлнэ.
1934 он

 

ЭЗГҮЙ ХЭЭР

Болжмор шувуу жив жив хэмээн жиргэж
Бургасны үзүүр сэр сэр хэмээн найгахад
Булгийн ус пор пор хэмээн оргилж
Бутны орой ярс ярс харагдана.

Өвгөн шувуу гав ганцаар суухад
Өндөр хад чив чимээгүй ажиглана
Өвлийн хатуу салхин үлээхэд
Өлөн чоно ганцаар түүнийг тойрно.
1934 он

 

СЭХЭЭТЭН

Зоригт монголын ач нар, түмэн түмэн үрс
Золбоот хөвгүүд охид, цог заль төгс
Хүндэт нэрээ дуудуулсаар хойчийг залгамжлах залуус
Хөдөөгийн уул талаар соёлыг тарих хүмүүс
1934 он

 

ЯНАГ

Уул ус нь тэгш бол
Жигүүртэн донгодох нь яруу
Уг сэтгэл нэг бол
Үг хэл найрамдуу
Сэтгэлийн амраг гэгч нь
Шижир алтнаас үнэтэй юм
Шилж түүнийг авах нь
Хямдгүй хэрэг дээ
Үнэн сэтгэл гэгч
Энэхүү ертөнцөд ховор юм
Учирч түүнийг олох нь
Орчлон дээр чухаг юм
Нийлсэн хоёр сэтгэл нь
Мянган лан алт шиг
Зайгүй хатуу нягтад нь
Зүүний үзүүр орохгүй
Янаг амраг гэгч нь
Эмзэг гэдэг нь яах аргагүй
Яльгүй бяцхан хөндвөл
Эмтэрч эвдрэх нь хялбархан
1934 он

 

ГУАНЗНЫ ХҮҮХЭН

Орой болохын ч үе
Олон чийдэн асахын ч зэрэгцээ
Орос хоолны гуанзны
Онцгой тасалгаанд ормогц өмнөөс хэдэн хүүхэн
“Хүүе яадаг билээ
Та хаалгаа хаачихъя гэм
Хи хи хи” гэж инээлдэнэ
Хоёр гурван ч бүсгүй байна
Хотын залуу ч хүүхэн байна
Шилтэй пивийг зэрэглэж байна
Шилэн хундага гялалзаж байна
Бас нүдээ анилдуулан ирмэлдүүлэн аальгүйтнэ
“Хүнээс айдаг яасан хүүхнүүд вэ” гэсэнд
мөрөө хавчин, хүзүүгээ ганхуулан
“Айлгүй яахав, айлгүй яахав” гэж
бас дахин “Хи хи хи” инээлдэнэ
Орж суугаад нэгэнт ширвэн ажиглавал
“Хүн хоол идэж байхад
Хараад яасан хүн бэ” гэж
Мөн дахин “Хи хи хи” гэж инээлдэнэ
Хүрэн дурдан дээлийг нарийн бүсээр бүсэлж
Минжин малгай өмссөн
Хүрээний хөөрхөний тоонд ордог нэг хүүхэн
Хөдлөх бүр аальгүйтэх бөгөөд
Харах бүр: “Хи хи хи” гэж нүдээрээ инээнэ
Дараагаар “Чи тэгээд, би ингээд
Тавгаа цаашаа, шаазангаа нааш аа,
Наадах аа уучихъя
Цаадахаа хийчихье
Энэ хүнийг,
Тэр юмыг гэлцэн
Дээгүүрээ түлхэлцэн
Доогуураа нудралцан
Арван таван минутын зуур үргэлж:
“Хи хи хи хи хи” гэлцэн байхад
Басхүү “Хи хи” гэж аальгүйтэж годолзон сууна
Хэнийг хүлээж байгаа хэн мэднэ!
1934 он

 

МИНИЙ ЭЭЖ

Монгол үзэсгэлэнт саран гуа, намайг төрүүлсэн ээж
Яруу сайхан эгшгээрээ бөн бөн бүүвэйлсэн ээж
Зөөлөн цагаан гараараа хөдөлгөн өлгөсөн ээж
Зүйтэй уран үгсээрээ сурган хүмүүжүүлсэн ээж
1935 он

 

ДӨРВӨН ЦАГ

ХАВАР

Мөнх тэнгэрийн дор мянга мянган хавар
Монголын сайхан оронд жил жил дэлгэр
Энх улирал ханхлахад хүний сэтгэл тэнэгэр
Өвсний соёо ногоороход морь мал ханагар

Холхи нар ойртож хасын цас хайлахад
Хуучин дэлхий халагдаж хамаг юм шинэднэ
Хөрсөн мод цэцэглэж хүүхэд багачууд наадахад
Хөгшин хүн өөрийгөө залуу болсон шиг санан

Хээрийн галуу айлчлан ирж гангар гунгар донгодоход
Гэртээ суусан малчин түүнийг чанга уярна
Хажуу дахь ууланд горхи булаг хоржигнон урсахад
Хаяан дахь ишиг хурга майлалдан хөгжим нийлүүлнэ

Эелдэг урьхан амьсгал ариуханаар үнэртээд
Эрт эдүгээг бодогдуулан нуугдсан сэтгэлийг сэргээнэ
Өнөр сайхан төл баян хотыг чимэхэд
Өлгийтэй бяцхан хүүхэд эцэг эхээ баясгана.

ЗУН

Цагийн сайхан зуны эхэнд
Газрын сайхан хангайн нуруунд
Хөхөө шувуу урьхнаа донгодох үес
Энэхүү дэлхий юутай сайхан тааламжтай

Ногооны униар огторгуй тулж зэрэглэн мяралзахад
Хүлэг морь урт янцгааж төрсөн нутгийг зүглэнэ
Цэцгийн хур дэлхийн нүүрийг угаахад
Залуу хүмүүсийн сэтгэл сэргэж бие биеэ бодно

Үзэсгэлэнт уул, тунгалаг ус зуны цагт тэгш
Эрийн гурван наадам монголын манлай баясгалан
Хүүхэд багачуудын гийнгоолох дуу хөндий талд яруу
Хурдан морины яралзан ирэх нь хүн бүхний бахдал

Уудам талд наадам цэнгэлийн аялгуу зөөлнөөр цуурайтна
Хээр хөдөөд таван хошуу мал дураараа бэлчинэ
Өрх бүрийн үүдэнд айраг сархдын үнэр сэнгэнэнэ
Ийм сайхан баясгалантай тийм сайхан жаргалтай.

НАМАР

Намрын шар нар над дээр, чам дээр тусна
Найган найгах улиралд нь бид бас найгана
Буга хандгай урамдаж уул усыг баясгахад
Үхэр шар мөргөлдөн малчин хүнийг зугаацуулна

Сайхан огторгуйн дунд нимгэн цагаан үүл нүүхэд
Идэр залуус алс газрыг сонирхон сурахаар одно
Тунгалаг мөрөн зөөлөн зөөлнөөр дув дуугүй урсахад
Түүний дотроо саран мишээж янагийн үлгэрийг сэмээр өгүүлнэ

Өглөөний хяруу сувдын адил гялтгана бууралтахад
Гадаа сойсон морь бүг бүг бөн бөн чичирнэ
Гэрийн эзэн эртлэн, үнэг чоныг гөрөөлөхөөр одоход
Эхнэр хүүхэд аарц нэрж, түүнийг хүлээнэ

Урьхан хонгор салхи өвс модыг намилзуулахад
Хөгшин залуу хүмүүсийн сэтгэл бөн бөн бөмбөрнө
Шарласан модны навч хоёр нэгээ унахад
Сэтгэлийн доторх уйтгарт явдал хааяа хааяа бодогдоно.

ӨВӨЛ

Алсын салхи жихүүхэн амьсгалаар тас няс хийхэд
Алтан дэлхийн уул тал мөнгөн хуягийг өмсөнө
Өвлийн шөнө тэнгэрийн одод оч мэт гялалзахад
Уудам талд жинчин хүний дуулах яруу

Өндөр уулын оройд будан хүдэн зугаацаад
Өргөн талын хөндий нүд гялбам мэлцийхэд
Бэлчээрт гарсан малууд соргог үсийг гялалзуулан буцахад
Идэр залуу малчин түүнийг хураан исгэрнэ

Өндөр газрын хүйтэн тасхийм тасхийм, ясхийм ясхийм
Монголын залуус нүүрээ цогтой, нүдэндээ галтай
Зургаан мичид орой дээр, зулын гэрэл хажууд
Хөгшид өвгөд галыг базаан, хуучин үгсийг ярилцана

Өвөл, хавар, зун, намар дөрвөн улирал
Уул, ус, нар, сартай нөхөрлөнө
Хүн бүр өтгөсийг үдэж нялхсыг угтан
Мянга мянган жил өчүүхэн ч чөлөө завгүй
1935 он

АРВАН ДӨРВӨН ЖИЛИЙН ӨМНӨ

Анагаах ухааныг мэдэхгүй
Аюулт өвчнийг сэргийлэхгүй
Асрах сувилахыг чадахгүй
Амь биеийг хайрлахгүй
Өвчтэй хүн мянган хувь
Эрүүлийг хамгаалах нэгэн ч үгүй
Халдварт өвчин түм түм
Хариуцах арга огтхон ч үгүй
Мухар сүсэгт итгэж
Мунхаг харанхуйд залбирч
Өөрийн гай хэмээн
Үйлийн үрд автагдахад
Гүрэм хэнгэрэг хүржигнэж
Хүний үхэл үргэлжилж
Эмийн тун хангинаж
Эдгэх засрах балрагдаж
Ярд баригдсан залуу хүмүүс
Хуучинд нэрвэгдсэн хөгшин хүмүүс
Хижигт эрсэдсэн хүүхэд багачууд
Хөдөө хүрээ нийгэм даяараа
Феодалын суртал униартаж
Боловсон эмнэлэг зүүдэндгүй
Эмгэг зэмгэг хүн бүрд
Өнчин бэлэвсэн өрх тутамд байв
Баян чинээлэг хүн
Эд малаа гарздаад
Буурай ядуу хүмүүс
Гудамж зээлнээ хэвтэв
1935 он

 

АРВАН ДӨРВӨН ЖИЛИЙН ХОЙНО НЭГ ҮЗЭХЭД

Ардын хувьсгал мандсанаар
Анагаах ухааныг эрхэмлэж
Европын эмнэлэг дэлгэрэхэд
Идэр залуу шуугин гайхалдав
Түмний сүйтгэлийг улсаас гаргаж
Том барилгуудыг байгуулав
Түүний ач тусыг
Ард түмнээр эдлэв
Өвчтэй хүрээд очвол
Угтаж аван эмчилнэ
Өөрийн гэр шиг байлгаж
Удалгүй эдгэнэ
Нүд чих, хамар хоолой
Яр хүйтэн, дотор гадна
Олон зүйлийн өвчнийг
Ялган салган эмчилнэ
Хот хөдөө, ойр хол
Анги салбарыг зохиж
Эрэгтэй эмэгтэй, лам харыг
Сувилан эдгээхийг сайшаах дуу цөөнгүй
Ард түмэн эрүүл бол
Эд хөрөнгө баялаг болно
Эрдэм соёлыг сурч чадна
Эрх чөлөөг хамгаалж чадна
Арван дөрвөн жилийн ялалт
Нүдний өмнө гэрэлтэнэ
Түмэн олны энхийг
Ийнхүү тэмцэн бүтээнэ.
1935 он

 

МОНГОЛЫН ҮРС МАШ ОЛОН БОЛТУГАЙ

Эхийн умайгаас төрмөгц
Монгол угсааны тэмдэгтэй
Зөөлөн харлаг үстэй
Торомгор хар нүдтэй
Эцэг эх хоёр нь
Нярай хүүхдээ хайрлана
Энэхүү засгийн зорилго
Нялхас бүхнийг асарна
Нялхас хүүхэд бойжвол
Улс өрнөхийн тэмдэг
Нялхсын өвчин гэгч
Гагцхүү түүний дайсан
Хуучны бүдүүлэг байдлаар
Хүүхдийг сувилж болдоггүй
Хичнээн түмэн нялхсыг
Түүний харгайгаар алддаг шүү
Үр хүүхдээ үхүүлбэл
Эцэг эх нь нулимстай
Үүгээр үл барам
Улс төрдөө гарзтай
Түмэн олон ардууд аа!
Түүнийг сайхан мэдээрэй
Нялхсыг хамгаалах газар
Хүүхэд бүхнийг сувилна
Нярай хүүхэд эрүүл бол
Бойжих хүмүүжихдээ хурдан
Инээмсэглэх хөөрхөн царайгаар
Эцэг эхээ баярлуулна
Улс төрөө бодвол
Нялхас хүүхдийг асар
Бидний үрс үржвэл
Цугаараа цугаараа баясгалантай
1934 он

 

ҮЙЛДВЭРЧНИЙ БИЕ

Аж үйлдвэр гэгч
Улсын тулгуур багана
Үйлдвэрчин ард гэгч
Түүний бүтээх хүчин
Чийрэг эрүүл биетэй
Чадалтай идэвхтэй ажилчин
Түргэн түргэн үйлдвэрлэж
Түмний дотор гайхуулна
Эмгэг өвчтэй болоод
Эр чадалгүй ажилчин
Өөрийг тэжээж чадахгүй
Улсыг тусалж чадахгүй
Энэ төрд болбол
Ажилчин гэгч хэрэгтэй
Ажилчин хүнд бол
Эрүүл гэгч хэрэгтэй
Нэг өвчин халдвал
Идэрсэг бие нь гэмтээд
Түмэн төгрөгийн хүчийг
Түүгээр нэгмөсөн мөхөөнө
Эрүүл энх байвал
Өдөр бүр чийрэг
Гар хөдлөх тутам
Олз ашгийг хураана
Биеийн хүчнийг үнэлэх гэгч
Үйлдвэрчин ардын хэрэг
Эмгэг өвчтэй бол
Хэрхэн хүчнийг үнэлнэ
Элдэв өвчнөөс сэргийлж
Идэр биеэ хамгаалан
Боловсон эмнэлгийг шүтэж
Үүрд эрүүл яв
1935 он

 

ИЙМ БАЙХ ЗҮЙТЭЙ

Орох оронгүй нян
Орших газрыг эрнэ
Олны цугларсан газар
Ойртохдоо баярлана
Хоосон салхинаа хийссээр
Хайхрамжгүй хүнээр дамжсаар
Хүрсэн хүнийг орлож чадна
Хүүхэд багачуудыг үхүүлж чадна
Бадарчны довоос гарав
Баруун хороогоор дайрав
Өртсөн хүмүүст халдав
Олонх ихэнхийг үхүүлэв
Урт байшинд оров
Хийморь заль нь дэлгэрэв
Гишүүн нөхөд нь олшров
Улам цааш явав
Тоо томшгүй багачуудын
Дотор нь ороод баярлав
Залуу сайхан хүмүүс байна
Зажилж идэхэд зөөлөн биз
Орох орон ч тохиолдов
Одоо жаргах ч болов
Үржих өсөх минь магад биз
Үхүүлэх хорлох минь үнэхээр
Хүн бүхэнд тараад
Гүехэн судлаар нь дамжсан
Хүчтэй лейкоцитод тохиолдож
Хоромхон зуур дарагдав
Сургууль боловсролын газар санж
Соёлын тарилгыг үйлдсэн санж
Нэг ч хүн гэмтсэнгүй санж
Нян хорхой нядлагдсан санж
Хоёр гурван нян үлдсэн санж
Хаашаа явахыг гайхсан санж
Галч нэгэн хүнд халдсан санж
Халууруулж сандруулж байсан санж
Хурдан туслагч ирэв
Сувилах газар аваачив
Эрүүлийг хамгаалахад очив
Эмч доктор цугларав
Халуун цусыг авав
Хэсэг нян оролцов
Хайрцагт хийгээд илгээв
Байцаах газар хүргэгдэв
Өнгийн будагт холиулав
Хангайн юмст хутгуулав
Ухаан сэхээг алдаад
Дурангийн аманд нягтлуулав
Явсаар явсаар баригдав
Юу болохоо танигдав
Өөрийг нь түлээд алав
Нөхдийг нь эрээд гарав
Өвчтэй хүн дээр очив
Эмч доктор гарав
Хатгаж эмийг оруулав
Хамаг нян хордов
Бүдүүн ламаас айсангүй
Бүсгүй сувилагчаас айв
Дордог жинсрэгт түлэгдсэнгүй
Дусал эмэнд сөнөөгдөв
Сургуулийн газар баригдав
Эрүүлийг хамгаалахад хүргэгдэв
Ингэж явсаар сөнөв
Тэгж байх нь зүйтэй
1935 он

 

АР ЯНХНЫ ШУУДАН

1. Өглөөний нар сая гарч уур цан оргилно
Өргөн чөлөөгөөр нэг ч хүн үл үзэгдэн нохой бас унтаж байна
Өнөөх хар хүн дамнуурчны гудамжнаас сүүмэлзэн гарч ирээд
Өлбөлзөн сөлбөлзөн алд дэлмээр алхана.
2. Өвлийн хүйтэн хангинаж байтал, дан сармай дээлтэй
Өрөөсөн гараа өвөртөө хийж, нөгөөх гартаа бас таяг барьжээ
Өргөө гэр нь хаана вэ гэвэл, хүрээ нийт, хороо даяар
Өчигдөр шөнө хэнийд хонов гэвэл, Хуар хүүхний халуун ханзан дээр

3. Харанхуй шөнөөр явахад дадалтай, ханцуйдаа гэрэлтэй, хармаандаа хутгатай
Гудамжны нохой дайравч гөлөөг гэвэл түүнийг таниад буцна
Хөгшин хүнийг хуурч чадна, хүүхэд хүнийг айлгаж ч чадна
Хүүхэн хүнийг хөөж ч чадна, эхнэр хүнийг эргүүлж ч чадна

4. Нүдэндээ том гэгчийн дүгрэг шил хийж, хүнтэй уулзвал хөмсгөө зангидна
Нүүртээ бага бага оо тавьж, хүүхэн уулзвал бас жаахан духи үнэртүүлнэ
Хийдэг ажил нь юу вэ гэвэл хэсэх, тэнэх хэрэлдэх, зодолдох хааяа хааяа
Хичээл эрдэм нь аль гэвэл хүүхэн мүүхэн, хөзөр даалуу, архи дарс, алиа зугаа

5. Өчигдөр гар тариулсан өнгөрсөн шөнө нойр бас дутуу
Өнөө өглөө жавар чанга, одоо хаашаа одох юм билээ
Өнөөх айлдаа ор юу, өглөөний цайг бууд юу?
Өндөр хоршоонд ор юу, өнөөх хүүхнийг хүлээ юу?

6. Ууж идэхийг яарахдаа урт хөлөө гуравдугаар араанд залгав
Ууцаан үүрч, элгээн тэврээд, урт хороо уруу харайлгав
Гудамжны дунд нэгэн юмны үнэр өндөр хамрыг цохив
Гурвантаа шиншиж, ийш тийш хэдэнтээ хараад тэр зүг тэмүүлэв

7. Тэр айлын үүдэнд очоод, дээлээ засаж малгайгаа тэгшилнэ
Дэргэдүүрээ хүн гарахад, дээгүүр харж төв байдлыг гаргана
Нүднийхээ жилийг арчиж, нүүрнийхээ тоосыг цэвэрлэнэ
Нусаан нийж, хоолойгоон засан, хоёр гурав ханиагаад оров

8. Олон хүн тулга тойрон суухад нь толгой дараалан мэндлэв
Орон дээр нь сандайлаад, олон хэлийг хольж ярина
Цай авчраад өгөхөд нь “За за зүгээр зүгээр” гэнэ
Цаашаа аваад явахад нь “За яахав нэг хийгээд аль” гэнэ

9. Буурал толгойтой эмгэн будаатай цай хийгээд
Бувар бувар хүлхэж, буйл завжаа бунтайлгана
Өнөөх хүний өлссөнийг хэлэх үү, өнөөх чавганцын идэхийг хэлэх үү
Үмхэж хүлхэж байгаа юманд нь өт хорхой хөдөлнө

10. Баруунтаа суусан хүүхний хөөрхөнийг хэлэх үү
Пялан дотор байгаа махны сайхныг хэлэх үү
Хорхойг хөдөлгөсөн түүний нүд, хоёр би0н дээр ээлжлэн тусахад
Хойгуур урдуур суусан хүүхдийн шивэр авир ярилцах нь хэцүү

11. Хөгшин авгайг эмээ гэж аргадаад, элдэв юм ярьж,
Хөөрхөн хүүхнийг дүү минь гэж энэ тэрийг асууна

Хуучин танил гэж худал хэлэн, хоршооны түшмэл гэж хоймор сууна
Хуудас гаргаж, хий гайхуулан хувь цалин ихтэй гэж хээв ярина

12. Өглөөний цайны яриа үдшийн хоолны үед хүрэв
Өнөөх хүн хэдийнээ хоймор суув. Хоол хийх болов
Хэсэг махыг тас тас цавчин, бүдүүн өөхийг бөөнөөр холино
Хийсэн хоол нь хүүхэнд хурцдаж, чавганцад шорвогдов

13. Хүргэн хүү ч болов. Хэдэн шөнө ч хонов. Гэрийн эзэн ч суув
Хориод өдөр ч өнгөрөв. Хөөрхөн хүүхэн ч ярвайна
Энэ тэрийг асуухад ичих царай, өвдөх нүүр
Эрүүлийг хамгаалахад орвол ичгүүрт яр гэнэ

14. Үүнийг хэнээс олов гэвэл, өнөөх хүнээс зайлахгүй
Өөрийг нь авчраад үзвэл, үнэр танар нь ч муухай
Хайран хүүхнийг гэмтүүлснийг харааж зүхэвч баршгүй
Халдаасны хууль байх тул өнөөх түүнийг эдлэв
1935 он

 

ЭРҮҮЛИЙГ ХАМГААЛАХ ГАЗАР

Улаанбаатар нийслэл их хотын дээр
Хувьсгалын жавхлант тугууд, алсыг гэрэлтүүлнэ
Айлчин жуулчин орон нутгийн ардуудад
Алс холоос хувьсгалын амар сайхныг эрнэ
Уудам дэлгэр их хотын төв дунд
Ардын эрүүлийг хамгаалах газар байна
Өргөн цэлгэр хашааны талбай дээр
Өнгө тунгалаг цагаан байшингууд зэрэглэн
Өндөр үзэсгэлэнт байшингийн шилэн гэгээвчүүд
Тааламжит нарны гэрэлд найрлан наадна
Хол ойр газар бүрийн монгол ах дүү
Хүнд хөнгөн зүйл бүрийн өвчтэй монгол хүмүүс
Ачит ёсны шинжлэх ухааны бодит эмнэлгээс
Асруулан, хүн баясан эдгэрэн байсаар
Хувьсгалт орны түмэн шат алхан хөгжсөнийг
Хувь хувьдаа зөшилцөн баясгаланг эдэлнэ
1935 он

 

ХУВЬСГАЛЫН ДАЙСАН ШАР ХАР ХАРГИС
ХҮНИЙ ДАЙСАН ДОТУУР ГАДУУР ӨВЧИН

Эх болсон зургаан зүйлийн хамаг амьтан гэж өгүүлээд
Өвчин эмгэгийг хэнгэрэг цангаар хуурагч хэн бэ?
Эзэн богд гэж олон түмнийг мэхлэн дарлаад
Энх амраар үл байлгагч хэн бэ?
Энэ хоёр бол шар хар харгис мөн
Эсэн амгалан биеийг байн байсаар хорлоод
Энэлэх гаслах дууг огторгуй тултал дуурсгагч хэн бэ?
Энэ өдөр явсаар байтал маргааш өдөр үхүүлээд
Өрх гэрийг эмгэнэл зовлонд учруулагч хэн бэ?
Энэ хоёр бол эмгэг тахал гэгч мөн
Төр улсыг түйвээгч харгис эзэрхэг олон
Түүнийг занаж хэзээ ч ер баршгүй
Түмнийг энэлгэгч өвчин тахал үлэмж
Түүнийг басаж өнөд огт болшгүй
Энэ хоёр үгийг үүрд л мартана уу
Харгис эзэрхэгийг ард түмэн нэгэнт танина
Хатаан засаглахыг хувьсгалт хууль эрхэлнэ
Өвчин тахлыг эрүүлийг хамгаалах анагаана
Үүнийг шүтвэл, эцэг эх, үр хүүхэд цөм баяртай
Энэ хоёр үгийг санаандаа хадгална уу
1935 он

 

ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ЭМНЭЛЭГ

Шинэ ёс мандаж, шинжлэх ухааны эмнэлэг дэлгэрэхэд
Шинэ цагийн хүмүүс шим үрийг нь хүртэнэ
Сүсэг бишрэлийн эмнэлэг хөсөрдөж шил талд хаягдахад
Хэнгэрэг цангийн дуу зөөлөн зөөлнөөр холдоно
Бүдүүлэг эмнэлгийг дан ганцаар шүтсээр
Бүтэн гурван зуун жил эцэг өвгийг үдэв
Бодисын ёсны шинэ эмнэлэг гарч ирэхэд
Буруу зөвийг сая бид ялган танив
Хуучны бүдүүлгийг анхааран таньж
Хурдан анагаагч эмнэлгийг өргөтгөн дэлгэрүүлбэл
Хүн бүхэн аяндаа ухамсарлах бөгөөд
Хойчийн эрүүл энхийн зам нээгдэнэ
Бодисын ёсны шинэ эмнэлэг бол
Бузар өвчнийг цавчих илд
Бүдүүлэг байдлыг гэгээрүүлэх толь
Хүн төрөлхтний нөхөр мөн
1935 он

 

ЭРҮҮЛ

Ертөнцийн зохиол байгалийн бүтээлт юутай сайхан
Есөн өнгө, түмэн зүйл бодис юутай сонирхмоор
Бодисын дотор хүний бие юутай гайхамшиг
Бодол мэргэн, ухаан гүн, эрдэм төгөлдөр юутай сонин
Хүний дотор баясгалантай болбол юутай сайхан
Хүний дотор зовлонгүй болбол юутай сайхан
Эрүүл биед зүдүүр гачигдалгүй сайхан
Энх тайван жаргалд саадгүй сайхан
Сайхан гэгч өвчингүйг хэлнэ
Саруул гэгч нартайг хэлнэ
Эрдэнэт хүний бие гэгч үнэхээр сайхан
Энэ ертөнц дээр түүнд хослох юун
Эрүүл гоёмсог царай эрүүл чийрэг бие
Үүнд дурлахгүй хүн хаана байх вэ
Баатар чийрэг, эрэлхэг зориг гэгч эрүүл мөн
Баярламаар сайхан, бахархмаар гоо гэгч эрүүл мөн
Түмэн сая тооны ардууд эрүүл бол
Түүний үндэс үр хүүхэд цөм эрүүл
Энэ төрийн эрдэм соёл бас эрүүл
Эр цэрэг, эд хөрөнгө мөн ч эрүүл
Эртний үг бий гэлээ, “Өргүй бол баян,
Өвчингүй бол жаргал” гэж үнэн биш үү
Өвчин гэгч дайсангүй бол
Өвгөд, эмгэд, нялхас хүүхэд яахин хагацна
Өнчин өрөөсөнгийн зовлонд яахин унана
Өөрийн бие өмч хөрөнгийг яахин сүйтгэнэ
1935 он

 

ӨВЧИН

Энэхүү дэлхийн сайхан юутай тааламжтай
Эрдэнэт хүний бие яасан гайхамшигтай
Эрүүл эсэн явбал, энэ насны жаргал аа
Өвчин эмгэг гэгч, хүн төрөлхтний дайсан аа
Түгээмэл нарны дор цэнгэн орших байтал
Түмэн олныг зовоож, аж ахуйг алдуулагч нь
Нүднээ үл үзэгдэгч чихнээ эс сонсогдогч
Ертөнц дахиныг энэлгэсэн өвчин гэгчийн танилтай
Өтгөс нялхсыг салгаж, эцэг эхийг гасалгана
Өнчин бэлэвсэн болгож, үр ачийг энэлгэнэ
Эд хөрөнгийг сүйтгэж үгүү хоосонд хүргэнэ
Ухаан санааг мөхөөж, эргүү мунхаг болгоно
Эртний хүмүүс бүдүүлэг өвчин гэгч чадалтай
Эргэцүүлэн гайхаж ядахдаа мухар сүсгээр төөрсөн
Чөтгөр шулам гэж түйтгэр гайг наманчилсан
Түүний тусыг ололгүй, өвдөж үхсээр ирсэн
Шашин шүтлэгийн үүднээс ташаарсан ухдаг мунхаг
Сүсэг бишрэлийн хоосноор түүнийг хэрхэн тэмцэнэ
Шинэ ёсны эмнэлгээр түүнийг таниад авсан
Шалгадаг ухааны аргаар нядлахыг бэлтгэсэн
Мянган хувь томруулж өчүүхэн нянг үзнэ
Нэгэн бяцхан хорхой түмэн амьтныг үхүүлнэ
Түүний хортойг бодвол занаж өшивч баршгүй
Зөвхөн тэмцэх арга нь шинэ ёсны эмнэлэг мөн
1935 он

 

ТӨВД ЭМНЭЛЭГ

Түмэн жил улиран өнгөрөвч түүнийг мэдсэнгүй
Мянган зүйл шинэ ухаан дэлгэрэвч түүнийг судалсангүй
Төвд орны аглаг өндөр уулсын дунд
Шарын шашин чив чимээгүй дэлгэрчээ
Шар дээлтэй лам захтай хүн бүр эм барина
Сайн муу, шинэ хуучин ямар ч ялгалгүй
Тавин өртөөний цаадах өвчтэй хүн ямар нь ч мэдэгдээгүй байтал
Тун эм солиулан өгч тайтгаруулахыг хүснэ
Бие махбод, эрхтэн, мэдрэл ямарыг нь ч үзээгүй байтал
Барьц, тавьц, гүрэм ном санаанд орсныг ярина
Шинжлэх ухаан дэлгэрч, хүний оюун нээгдээгүй газар
Шашны сүүдэр харанхуйн түгжил хэзээд хойш татна
Түмэн бодисын улирах хувьсахыг үнэхээр судлаагүй цагт
Төвд эмнэлэг хуучин арга хэзээ ч үл сайжирна
1935 он

 

ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ЭМНЭЛЭГ

Ертөнц дэх сайн муу, хор тусыг ялган мэдэгч
Европ дахины шинжлэх ухааны арга онол
Таван тивд гайхуулагдаж сайшаагдаад
Таван өнгө хүн төрөлхтөн бишрэгдэнэ
Шинжлэх ухааны эмнэлэг дайсныг тодруулах багажтай
Шинжлэх ухааны эмнэлэг хортныг номхотгох аргатай
Сэжиг таавар, худал номлол, шинжлэх ухаанд үгүй
Сүжиг бишрэл, мунхаг ёсон шинжлэх ухаанд үгүй
Хэдийгээр өвчний өчүүхэн нян нүдэнд үл үзэгдэвч
Хэдэн саяар өсгөн томруулж, судлаад, сөнөөж чадна
Монгол улсад шинжлэх ухааны эмнэлэг дэлгэрч
Мунхаг ёс муу байдлаас ангижруулсны үрээр
Өвгөд, эмгэд, нялхас багачууд хүн бүр учрыг ухаж
Өвчний аюулыг гэмшиж, үнэн ёст эмнэлгийг биширчээ.
1935 он

 

ХАЛДВАРТ ӨВЧИН

Ад чөтгөр, лус савдаг
Алт мөнгө, аврал гүрэм
Өргөц тавьц сүсэг бишрэл
Аргалаад аргалаад барахгүй
Хэнгэрэг цан, хонх дамар
Хэчнээн цохивч нэмэргүй
Хилэнц, гамшиг, гай түйтгэр
Хянан залбиравч тусгүй
Халдварт өвчний амьтай нян
Хамгийн өчүүхэн жижиг амьтан
Харах эрхтэнд үл үзэгдэх бөгөөтөл
Хааш нэг дуу чимээнээс юунд арилна
Рашаан нанчдыг адиславал шүлсэнд нян оршино
Ам амнаас тамхи тамхилбал адилхан бөгөөд
Арга шалтгааныг мэдсэн шинжлэх ухааны эмнэлэг
Амархан бөгөөд хялбархан сөнөөж чадна
1935 он

 

НҮД

Эхийн умайгаас төрөөд
Эрх дураар хүмүүжив
Аав ээжээн үзэж баярлан
Ах дүүгээн харж бахдан явав
Дөрвөн зүг, найман зовхис
Хязгааргүй уудам тунгалаг
Түүний доторх уул ус
Үнэхээр гайхамшигтай сайхан
Найган найган ганхах цэцэг
Нүднээ тусахуйяа үзэсгэлэнтэй
Наадам цэнгэлийн сайхан чимэг
Нүүрний өмнө гоёмсог
Энэхүү дэлхийн үзэсгэлэн
Ийм л сайхан тийм л сонин
Үүнийг үзэж, түүнийг харавч
Энэ насанд ханашгүй билээ гэтэл
Юуны харгайг бүү мэд
Хэний, гайг хэн мэд,
Хараа нүд нь муудсаар
Харалган барай болов
Тод юм бүртэгнэж
Тодорхой сэтгэл бүрхэгдэхэд
Ухаан санаа бачимдаж
Одоо хэрхэхийг гайхав
Ачтай гэсэндээ очив
Аврал даатгалыг үйлдүүлэв
Эм танг уув
Энэ тэрд залбирав
Харалганаасаа харанхуйлав
Харах үзэх ч үгүй болов
Улигласан сэтгэл нь цөхөв
Орчлон дэлхийг мартав
Түүнээс
Үүд хаалгыг үл олно
Үр хүүхдээ эс үзнэ
Сайн хүнээр алхам хөтлүүлнэ
Саар хүнд наадам болно
Нар мандавч гэрэлгүй
Насан амьдравч ертөнцгүй
Арван жилийн харанхуй
Уушиг зүрхийг бачимдуулна
Санамсаргүй байтал
Сайн хүн тохиолдов
Санаандгүй гайхамшигт
Нүдний эмчид учруулав
Харанхуй нүдэнд гэгээ орж
Хэдэн өдөр гялбав
Хуучин дэлхийг дахин үзэж
Сэтгэл санаа уужрав
1935 он

ХАЙРАН ОХИН

Хар цагаанаар ялгаран наадсан алаг нүд
Харах зөөлхөн урьхан харцыг тохируулжээ
Хайран охинд халдварт өвчин хүйтэн тусаад
Харах нүдний харцыг сүйтгэжээ
Харанхуйн дотор сэтгэл нь бухимдаж
Хасын царай нь өдөр тутам доройтжээ
Ертөнцийн сайхныг таалах гэж горьдовч
Ийм зовлондоо уйлан гаслан гунихрана
Орчмын гоёмсгийг үзье гэж бодовч
Осол цалгараа санан санан гутна
Айл аймаг ах дүү нараар айлчилъя гэвч
Арга барагдан, таяг барь, хашаа хатгана
Адгийн муу нохойд ааглуулж айвч
Аюулхай зүрх дэлдэж зовлонд төөрнө
1935 он

 

ЗАЛУУ ХҮҮ

Залуу хүүг завхай гэж хороо хороогоор ярина
Засрах төлөвгүй гэж хөгшид хүртэл занана
Гэнэт жаргалын үр нь зовлон болж
Гэрээс гарах эрхгүй болж хэвтэв
Яр хүйтэн хослон идэж
Янагийн эрхтэнг сүйтгэв
Яр хүйтний тасаг зах дээр гэж бодовч
Яаж очих билээ гэж ичингүйрэн бухимдана
Лам багшаар эмчлүүлье гэвч
Эдгэрэх төлөвгүй эрхтнээс салах ойртжээ
Нэгэн өдөр зориг төрж зовлонгийн эцсийг жаргал гэж сэтгэж
Докторт очиж хагас эрхтнээ үзүүлэхэд
Хайран хайран гэж харамсаж эмчилсээр
Хагасыг нь бүтэн болгож завхайг нь шударга болгов
1935 он

 

ХАЙРАН, ХАЙРАН, ТООГҮЙ, ТООГҮЙ

Залуу хөвгүүн арван настай
Дунд сургуулийн эрдэмтэй
Дун цагаан царайтай
Дуран нар нүдтэй
Эцэг эх нь хайртай
Энгийн хүн ч эрхэмлэнэ
Гэртээ тустай, улсдаа хэрэгтэй
Хүн болох нь зайлшгүй билээ
Хамгийг зовоогч гамшиг
Хаанагүй халдвар
Гэдэсний халуун өвчин
Хайран хүүг үхүүлэв
Эцэг эх нь толгой татахгүй
Эмгэнэж гаслах нь хүн бүхэн
Эртнээс тариулсан бол
Иймд хэрхэн хүрэх билээ
1935 он

 

ЕРТӨНЦИЙН ГУРВАН ГАЙХАМШИГ

Бүгдийг гэрэлтүүлэн, бүхнийг баясгагч наран
үнэхээр гайхамшиг
Амьсгалыг сольж, амьтныг жаргуулагч агаар
үнэхээр гайхамшиг
Ургамал амьтан, бодисыг тэжээгч ус үнэхээр гайхамшиг

Алтан туяат нарын гэрэл түмэн газар цацарч
Амьтан, хүн, ургамал тэргүүтний дулаацуулан баясгана
Аугаа хүчин бүрэн зориг түүнд шүтнэ

Монголын малчин ард нарны дор насыг барна
Чийрэг бие, эрүүл царай, түмний сэтгэлийг хөдөлгөнө
Наранд шарагдсан монгол хүн дэлхий дахинаа дурсагдана

Навч цэцэг гоёмсог сайхан нарыг хүснэ
Наадам цэнгэл, баяр ёслол наран дор хагжина
Нар гэгч жаргалын туяа мөн

Амьсгалын хүйтэн амьтны амийг баримтална
Агаарын хий хүний биеийг тэтгэнэ
Ачит ёс агаар түүнд оршино

Уудам талын цэлгэр агаарт монгол хүн амьдарна
Уужим цээжнээ цэвэр амьсгалыг солино
Урт сайхан дуугаа хол холоос дуулна

Улаа бутарч хүрэн даасан монгол царай
Ухамсар бүрдэж, оюун тодорсон мэргэн ухаанд
Агаар, нар, ус гурав хэзээд холбогдоно
Архаг хуучин учирвал, рашаан усанд орно
Ариун цэвэр, гоёмсог, эрүүлийг хүсвэл усанд угаана
Агуу хүчин ариун цэвэр, ус түүнээ боловсорно
Уудам талд усан булаг, ундармал рашаан бүрэн,
Угааж цэвэрлэх өвчин эмгэг бас ч ховор бус,
Учрыг мэдсэн мэргэн авьяастан ариуныг эрхэлнэ
Ургамал, амьтан, хүн төрөлхтөн алин боловч
Усыг хүсэж, хурцыг урих нь ховоргүй
Ухамсарлахад энэ гурав марташгүй гайхамшиг
1935 он

 

ӨРГҮЙ БОЛ БАЯН, ӨВЧИНГҮЙ БОЛ ЖАРГАЛАН

Жаргалан жаргалан жаргалан
Энэхүү ертөнцийн түмэн жаргалан
Түүний доторх чухам жаргалан
Эрүүл энхийн нэгэн жаргалан

Залуу бие эрүүл бол
Өдөр бүр амгалан
Нэгэн өдрийн амгалан
Мянган жаргалангийн үүд

Өтгөс өвгөд эрүүл бол
Насан бартал амар
Амар байж нөгчвөл
Орчлонд төрсний гавьяа

Жаргалыг хүсвэл
Эрүүлийгхүс
Эрүүлийг хүсвэл
Эмнэлгийг хүс
1935 он

 

ӨВЧТӨНИЙ ЁОЛОХ ДУУ

Миний нэг нөхөр
Нас гуч илүү
Хуучин өвчинд нэрвэгдээд
Гэрийн мухарт хэвтэнэ
Огт танихгүй хүн болоод
Орон дээрээ дараастай
Ойр хавьд нь хүрмэгц
Ёолох дуу гиншилнэ
Чихнээ сонсоход зэвүүн
Сэтгэлд бодоход сэрчигнэмээр
Зүс царай нь шарлаад
Арьс мах нь хэлхэлджээ.
Толгой хүзүүг хөдөлгөн чадахгүй
Тод үгийг өгүүлэн чадахгүй
Уйтгарт орноо хэвтээд
Үхэх өдрийг хүлээнэ
Эм тангаар хоол хийж
Өвдөх чинэрэхээр зугаа болгоно
Өөрийн бие хайран болоод
Улсдаа бас хэрэггүй болжээ.
Энхрийлж явсангүйн харгай
Эртнээс сувилсангүйн хохь
Эрүүлийг хамгаалахад очсон бол
Ингэж юунд хэвтнэм билээ
1935 он

 

ЭРҮҮЛИЙН БАЯРЫН ДУУ

Эрүүл эсэн гэгч
Өдөр бүр баяр
Нүүр царай гялбаж
Цог заль бадарна
Хөдлөх явах дураар
Хийх бүтээх сэтгэлээр
Зорьсон газар хүрч
Санасан хэргийг үйлдэнэ
Хээр хөдөө зугаацаж
Бие махбодыг сайжруулна
Наадам цэнгэлээр баясаж
Сэтгэл санааг тайтгаруулна
Өдөр бүр ажиллаж
Өөрийн биеийг тэжээнэ
Урам зориг өрнөж
Улс төрдөө туслана
Залуу насандаа гялбалзаж
Нар сар шиг тунгалаг
Цаг цаг амгалан
Хүйтэн халуунд эрэлхэг
Эрүүл эсэн болбол
Энхийн жаргал мөн
Идэр бие хөгшрөвч
Нэг насан чийрэг 1935 он

 

НЯЛХАС

Үе үед түмний үндсийг залгамжлан
Үр хүүхэд ганганан гунганан байх нь үнэхээр баясгалантай

Эцэг эх нь энхрийлэн таалан өсгөж
Энэ ертөнцийн сайханд хүргэх нь тааламжтай

Эрүүл тунгалаг эр эм болон янаглаж суугаад
Эрхэм хонгор үрсээ үлдээхэд

Үхэх өтлөхийн цаг ирж буурал боловч
Үндэс язгуураа ертөнцөд үлдээснээ бахархана

Өвчин эмгэгээр шарханд баригдсан бол
Өөрийн биеэ шинэтгэж яахин үлдээх ажээ

Үнэнч шударга эрүүлийн ачаар
Үр сайхан хонгор юугаан үлдээдэг тул

Өтлөвч бие амар
Үхэвч сэтгэл тайван
1935 он

 

ЭРҮҮЛЭЭР ХҮМҮҮЖИХ НЬ ИЙМ

Хаврын найртай улирал ирэхэд бургаасны зулзага
цоморлигийн дотроос
Бултайн цэцэглэж зугаацахаар одогчдын сэтгэлийг
маажилна
Харгисын суртлаас мултарсан эх бяцхан хүүхдийг
өлгийгөөс гармагц
Цэцэрлэгийн дотор аваачиж, түүний наадахыг үзээд баясна

Хувьсгалын үед төрсөн хүүхдүүд, хүүхдийн цэцэрлэгт хүмүүжиж
Хөөрхөн дүгрэг царай нь хөрсжөөд хоёр хар нүд нь тормолзоно
Хол ойроос ирсэн хөгшин залуу хүмүүс тэд нарын
бужигналдахыг үзээд
Хүн бүгд өхөөрдөн инээмсэглэж энэ хүүхдийг магтан
тэр хүүхдийг гайхна
Тэнгэрийн нар цэв цэлийн, гэгээн нар ойртон тусахын
тааламжтайд
Тэдгээр хүүхдүүд цэцэрлэгийн дотор цугларан наадаж, ариун
агаарт эрүүл энхээр хүмүүжнэ

Элдвийн өнгөтэй эрвээхэй хоосон агаарт ийш тийш нисэхэд
Хоёр гурваар зэрэглэн, хойноос нь хөөцөлдөх нь
цогтой бөгөөд эрэмгий.
Хувьсгалын байдлын хүмүүжилд дэрвэлзэж байгаа хоосон ядуу ардын
хүүхэд тэд нарыг
Эцэг эх, ах, эгч нар нь үзээд, бахархаж хүүхэд төрвөл даруй хүргэн авчирна

Хойчийг залгамжлагч пионерийн дүү нар болох
Хорьдугаар зууны хүмүүжилтэй тэд нарыг
Үзэх бүрий өхөөрдөж харах бүрий бахархан
бодох бүрий сайшаана би
1935 он

 

БИЕИЙН ТАМИР

Чийрэг биеийн бэхлэг булчин, зангирам үеэ гүйцээгээд
Долгилом насны цалгилах чадал бүрдэх чанартаа хүрэв
Зуны цагийн баясгалант өдрийн цэнхэрлэх тунгалаг агаарт
Чөлөөт үеийн бадрангуй зохилт сайхан өдөр өө

Уянгат хөгжмийн хангинах эгшиг бүгдийн зоригийг хөгжөөж
Урьхан салхины сэрүүцүүлэх урсгал дэлхийн амьсгалыг амсуулан
Баясгалант далавчийн тунгалаг өнгө огторгуйд тодорч
Бахтай идэрчүүдийн царайд баярын солонго татна

Энх саруул эрхэм биеийг тамираар шалгаж
Эрүүл чийрэг жаргалантай оршихыг үүрд эрхэмлэн
Эртний алдарт эрийн наадам эрийн хүчийг үзүүлэн
Эрүүл царай эрчимт биес нийтийн сэтгэлийг хөдөлгөнө

Цэвэр эрүүл, чийрэг төгөлдөр биед өвчин үл хүрнэ
Цэнгэл жаргал баяр тэргүүтэн эрүүл хүнд хэрэгтэй
Хүн төрөлхтөнд эрүүл явахын нөхцөл болсон
Эрхэм арга махбодын сайжрал биеийн тамирыг судалъя
1935 он

ЯР ӨВЧНИЙ ДЭЛГЭРДЭГ ШАЛТГААН

Сэтгэлийн жаргал, биеийн цэнгэлийг эрхэмлэн
Сайн үйлс зөв хүмүүжлийг мартсан
Хүний ёсыг хуурмагаар тэвчиж цээрлэсэн
Эхнэргүй эрчүүд хэчнээн болбол төдийгөөр
Янаг амрагийн ёсыг гажуудуулан явсаар
Яр өвчний үрийг олноо тарааж
Мянган хүний эрдэнэт биеийг сүйтгэн
Түмэн хүний ухаан мэдрэлийг гэмтээнэ
Ноёд, баяд, хутагт хувилгаад цэнгэн жаргаж
Иргэд данжаад найрлан баясан цэнгэсээр
Үзэсгэлэнт охид, жавхлант бүсгүйчүүдэд
Өчүүхэн нян ярыг үрийг тавиад
Жаргалант орны жавхлант ардуудад
Зовлонгийн үр, өвчний хөрөнгийг үлдээжээ
1935 он

 

ДЭГЖИН БАНДИ

Шар өнгийн торгон дээл дээр
Хүрэн өнгийн дурдам ороож
Шав хийсэн залуу эр
Шашны өмсгөлийг өмсжээ.

Хөгшин эмгэд, настай өвгөдөд хувраг гэгдэж
Хүүхэд нялхас, залуу идэрчүүдэд банди гэгдсээр
Хүний ёс суртлыг мэдэхийн эрхгүй номлож
Хөндлөн сууж, морь гуядан, зах дээр зугаацна

Сайн дураа хүрвэл буян ном, бурхныг ярина
Сайн өдрүүд тохиолдвол сархад нанчид зооглож
Сайхан бүсгүйг санан санан давхиж
Сайвар морь, жороо морийг хослуулан эдэлнэ

Шашны ёсыг баримтлан нөгчсөн ханьгүй
Санасан хүслийг журамлан самуун сэтгэлд автана
Санваар сахил үнэнийг үзүүлсэн зүйлгүй
Самууны үр, өвчний өртөө болжээ.
1935 он

 

ХАЙРАН ХАМАР

Халдварт өвчин ярны нян
Хамрын ноён нурууг нурааж,
Харанхуй нүх, хагархай сорви болгон
Харах нүднээ гутамшиг болов

Дуран хоёр нүд нь алаглаад
Дун цагаан шүд нь яралзаад
Цав цагаан царай нь гялалзаад
Цаст өндөр уул мэт хамартай байхад

Харсан хүний сэтгэлийг хөдөлгөж
Хавьтсан хүний зүрхийг чангааж
Тангад, хятад таван хэлний хүнд
Даанч гэмгүй гэгдэж явсан нь

Харин бүүр ч больж
Харъяа гэвэл нүд муу
Хазъя гэвэл нүдгүй
Хамар гэвэл харанхуй нүх

Уйлавч тусгүй
Гаславч нэмэргүй
Гагцхүү мөрөөдөх нь
Хайран хамар болжээ.
1935 он

 

ГАНГАН ХҮҮХЭН

Энийг харж инээсэн, түүнийг ширтэж мишээсэн
Эрж цөхөшгүй, сураглаж ядашгүй
Хэнд боловч алдрыг үлдээсэн
Хэзээ боловч марташгүй
Ганган тэр авгай гэж байхад
Хөгшин, залуу, лам хар, хүн бүхэн хүсэж,
Амтат идээ, шимт зоогийг дэээжилж
Алиа хошин наадам цэнгэлийг үйлдсээр
Нас дээшилж үс цайхын үед
Нармай хамар ч гуншигнан эхэлж
Насны залууг санан гунихарч
Найр наадмыг хүсэвч
Нэгэнт асрах үр хүүхэдгүй
Нийлж амраглах нөхөр ханьгүй
Газар дээр гав ганцаар
Гангалж өнгөрөх гэгч энэ болжээ.
1935 он

 

ЭРҮҮЛ ПИОНЕР

Зуны цагийн найртай сайхан өглөө
Энэхүү дэлхий юутай сайхан тааламжтай вэ
Хойчийг залгамжлагч пионер эртлэн босоод
Хүйтэн булгийн усаар нүүрээ угаана

Дөрөв дөрвөөрөө эгнэн жагсаж явах бөгөөд
Нүцгэн шилбэнүүд нь чийрэг агаад шулуун
Эгнээ бүрийн дундаас дуурсаж бүхүй дуу нь
Тунгалаг болоод өндөр, яруу болоод сайхан

Сэтгэл зориг нь нэгэнт хөгжсөнд
Уул боловч асар өндөр бус
Тул боловч төдий л хол бус
Туйлын гүн далайгаас ч үл эмээнэ

Улаан тугийн доогуур адил янзын хувцас яралзан
Улаан бүч салхинаа сэрвэлзэх тутам сэтгэл нь хөгжинө
Борлосон нүүр нь хөрстэйгөөр үзэгдэнэ
Сортгор нүд нь сэргэлэн бөгөөд цогтойгоор гэрэлтэнэ.
1935 он

 

ЗАЛУУ НАС ЦЭЦГИЙН АДИЛ

Залуу насанд үхэхийг хэн хүснэ
Бүү өгүүл, хэн ч үл хүснэ
Насан хутгийг гуйхыг хүснэ үү
Бүү өгүүл, хэнээс ч үл гуйна

Эрүүл явбал насан хутаг тэр
Энэ нь гагцхүү өөрийн анхаарал
Идэр насан гэгч нь
Мандарваа цэцгийн адил

Найган ганхах цэцгийг
Намрын салхи гутаана
Идэр сайхан биеийг
Өвчин эмгэг гутаана

Цэцгийг чимэхийн тулд
Өдөр бүр ус шүршинэ
Биеийг арчлахын төлөө
Цаг бүр сэргийлнэ үү! 1935 он

 

ЭРҮҮЛ ЯВБАЛ УЛСЫН НААДМЫГ ҮЗНЭ

Жил бүрийн долоон сард
Зуны улирал найртай сайхан
Зүйл бүрийн бодис дэлгэрээд
Зугаацан наадахад тааламжтай
Богд уулын бэл доор
Туул голын хөвөөн дээр
Төвшин сайхан буянт ухаад
Туйлын сайхан наадам болно
Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын
Бүх энх ард нь цуглараад
Бөх наадмаар сонирхолдон
Бүжиг хөгжмөөр баясалдана
Шинэ эрээн майхнуудаа
Шил талаар жагсаан шаагаад
Шилдэг сонгодог морьдоо
Шавхран уяж засна
Хүүхэд багачуудын гийнгоолох дуу
Хөндий талд яруу сайхан
Хүн бүхний сэтгэл хөдлөөд
Хурдан морины ирэхийг хүлээнэ
Таван хошуу малаа
Талбар ухаагаар бүрхээгээд
Дөрвөн зүгийн ард түмэн
Тус бүр учралдан хөгжилдөнө
Эрх чөлөөгөө олсон ардууд
Эрийн гурван наадмыг үйлдэнэ
Эрүүл энх байвал
Үүнд жил бүр цэнгэлдэнэ
Ард бүхэн баясан найрлаж
Айраг цагаагаан ууна
Алив өвчнөөс сэргийлбэл
Ийнхүү найрлан баясна.
1935 он

 

ГҮНДЭГ ЧАВГАНЦ, ГҮРМИЙН ХЭНГЭРЭГ

Гүндэг чавганц хангинуулан ёолно
Гүрмийн хэнгэрэг дүн дан дуугарна
Гэдэсний нян ходоодыГ нь мөлжинө
Гэлэн лам эдгэнэ эдгэнэ гэнэ

Хоёр хоног гүрэмдэв
Гурван лам цадав
Гүндэг чавганц үхэв
Гэдэсний нян баярлав

Идэж уух нь элбэгсэн
Нян хорхой нь тархсан сан
Цав манжаар дамжиж
Цааш бас халдварлав

Гурван гэлэн түрэмдсээр
Өөртөө барьцтай
Хэвлийдээ нянтай
Хийддээ буцжээ.
1935 он

 

ЮУНД НОХОЙ ТЭЖЭЭНЭ

Хүний амьд мэнд орших гэгч юутай баясгалантай
Энэ дэлхийн наран дор жаргах гэгч юутай тааламжтай
Эрүүл сайхан найр наадмыг өнгөрөөх юутай сайхан
Энэ биеэ тордон өсгөх юутай жаргалантай
Эдүгээ байгалийн хувирах гэгч юутай түргэн
Эмгэн болж өтлөх гэгч юутай сонирхолтой
Хорт өвчинд алтан голыг алдах гэгч юутай аймшигтай
Хойд талын энгэрт хогийн ноходыг тэжээх юутай гутамшигтай
Хүний биеэр нохой тэжээх гэгч
Феодалын үеийн банз шаахайд зулгаалгахаас юуны өөр аж.
1935 он

 

ДҮЛИЙ ӨВГӨН

Монголын хувьсгал өдий олон жил болоход
Нүднээ үзэгдсэн бүгд, давшилтын дүнг үзүүлнэ
Мандаж хөгжсөн хувьсгалын жил жилийн ой болоход
Мэдрэл оюунд түүний гавьяа тодорхой мэдэрнэ
Үзвэл, нүдэнд илхэн, санавал оюунд тодорхой
Гагцхүү дүлий өвгөн миний сонсох мэдрэлд
Чухам юу болж байгааг нь үл мэдэгдэх нь
Цухалдаж гунихравч, багтамжгүй, үнэхээр уйтгартай
Эдүгээ эрүүлийг хамгаалах газар очиж эмчлүүлсээр
Эрхтэн мэдрэл, дутуу байсныг сэлбүүлсээр
Эрүүл энх жаргалд дэвшиж баясан
Энэ төрлийн хөгжил, эрдэм ухааны онолыг сонсгоё
Өдрийн бодол шөнийн зүүдэнд үргэлжлэн
Магтвал барагдашгүй түгээмэл бишрэлт засаг аа
Хэлэлцвэл салшгүй түмэн энэрэлт
Гайхамшигт төр энэ мөн аж гэв.
1935 он

 

ЦУСТ БАЙЛДААН

Улаан цэргийн хүчин баатарлаг
Өнгөлзөгч дайсныг тулан дарна
Улаан цусны дүгрэг цагираг
Орж ирэх нянг эсэргүүцэн сөнөөнө.

Төр улсыг хамгаалахын тул
Ардын цэрэг байдаг
Төрсөн биеийг хамгаалахын төлөө
Цусны цэрэг бас байна.

Улсын цэрэг гэгч
Ардын хөвгүүдийг хэлжээ.
Цусны цэрэг гэгч
Нэгэн өчүүхэн махбодыг өгүүлжээ.

Эрдэнэт хүний бие олдошгүй,
Энэ махбод бүтсэн нь гайхамшиг
Өвчин тахал гаднаас халдахад
Эсэргүүцэх махбод дотроос байлдана

Ардын цэрэг хил хязгаарт сууж
Өдөр шөнөгүй манана
Цусны цэрэг судлын амсар сахиж
Агшин хоромгүй сэргийлнэ

Хүний зүрх чөлөө завгүй цохино
Биеийн цус түүнийг дагалдан гүйнэ
Нэгэн өчүүхэн нян ирвэл
Мянган нөхдийг дуудан тэмцэнэ

Түмэн бодис гайхамшигтай
Хүнээс илүү ухаантай,
Түүнийг мэдэх нь бэрхтэй
Шинжлэх ухааны судлалтай
Хэн ч гэж өөрөө мэдэхгүй амьтан
Чиний биеийг хамгаалах атал
Хүн чи өөрийн биеэ
Өвчнөөс юунд үл сэргийлнэ
1935 он

МАНИЙГ ХЭН АЛНА

Харгис өшөөтөн дайсан
Хутга буугийн зүйл
Хор идээний хөнөөл
Цөм манийг илтэд ална
Харин түүнээс хэцүү
Харагдах үзэгдэх юмгүй
Гасалгаж зовоож байгаад
Хайргүй алдаг өвчин буй
Барьж болох биегүй
Байцаах шийтгэх эрхгүй
Дэлхий дээр дураар сэлгүүцэж
Тохиолдсон хүнийг сөнөөнө
Үүнийг сайхан мэдээрэй
Өөрөө сайхан сэргийлээрэй
Түүнийг захирах газар нь
Эрүүлийг хамгаалах гэгч буй шүү
1935 он

 

РАШААН

Газрын хол, хөрсний гүнээс гарсан
Ганболд амтыг чанар болгон шингээсэн

Тунгалаг сайхан рашаан ус ертөнцөд үнэлэгдэн
Туул голын орчим комбинатын дэргэд ундарчээ

Эрхтэн мэдрэлийг сувилан чадах эрдэмтэй
Зүрх судсыг шинэтгэн чадах шимтэй

Шинэ мандсан засаг төрд ашигтай
Шинжлэх ухаан тус нэмэртэй

Ийм нэгэн тунгалаг рашаан ундран ундарч
Тийм сайхан шим эрдмийг агуулан чадаад
Улаанбаатар хотын урд тал
Улсын их үйлдвэрийн дэргэд
Түмний сэтгэлийг баясган
Мянганы биеийг засна.
1935 он

 

НЯНГИЙН ЯРИА

Нэгэн хуй салхин дотор
Ярны бөөн нян оршин
Яарсан сандарснаар
Хөдөө зүг давхиж явна

Гэтэл өмнөөс нь
Гэдэсний өвчний нян
Угтан учирч мэндлээд
“За нөхөр хаана очно” гэнэ

Ярны нян: “Орон хотод очих газаргүй болоод
Одоо хөдөө сэлгүү газар очиж амьдаръюу гэж явна
Хүрээ гэдэг чинь маньд бэрхтэй болоод байна
Хүний цусанд эм хийж, манийг алаад байх болов” гэнэ

Гэдэсний өвчний нян санаа алдан өгүүлрүүн:
“Ай ай, нөхөр минь тэгвэл яадаг билээ
Хөдөө газар ч бас тийм болоод байна
Хоёулаа одоо хаана очиж, амь зуунам” гэнэ

Ярны нян өнгөрсөн ирээдүйг эргэцүүлэн бодож өгүүлрүүн:
“Эрт цагт бид нар юутай жаргалтай байсан билээ
Лам нар, оточ нар маньд яасан их өршөөлтэй байлаа
Одоо бид нар гэлэн сахил авсан гэж хийдэд очиж суувал тэр дээр” гэнэ

Ийнхүү хоёул ярилцаад, “хурдан хурдан” гэлцээд
Хуй салхи хөдөлгөөд хуврагийн орноо очих зам
Хуучны феодалын үлдэгдлүүд, тэднийг өлзийт нөхөд гэж угтан
цайлж байна
Хувьсгалын хүмүүжилтэй хүн микроскопоор барьж байна
1935 он

 

НЭГЭН ДУСАЛ ЦУСНАА ТАВИН САЯ

Өндөр хангай халзан уулын бэл дээр
Өвгөн тарвага шагшран шагшран сууна

Анчин Жамсран, амьсгал татан гэтэж хүрээд
Амин зүрхэнд нь алтан товчийг тушаана

Олсон олз, өвчсөн арьсуудаа
Хоршоонд өгч хонжиж баясав

Хоёр, гурав, дөрөв, тавыг өдөрт алдахгүй
Хонжвор хөлс, хоол унданд барах ч үгүй

Амар амгалан сууж байтал
Аюулт өвчин аюулт өвчин

Ард түмэнд ухуулга зарлал
Арчилж хамгаалах ёс журам

Аль учир нь мэдэгдэхгүй ядуу байтал
Аюулт тахлын нян өчүүхэн амьтны тухай

Доктороос таниулсан нь
“Нэгэн дусал цуснаа тавин сая” гэнэ
1935 он

 

ХАЛУУН ХИЖИГ

Болгож боловсруулсангүй ногоо хоолны зүйл
Буртаг бохир, бузар муу байдлуудаас үүсэж
Гэдэсний халуун хижиг хэцүү догшин нян төрж
Гэр бүл, айл өрхийг сүйтгэн сарниулна
Өвгөд, эмгэд уйлан гасалж зөвлөнг үзнэ
Хүүхэд нялхас үхэж үрэгдэн сэтгэлийг шаналгана
Эд хөрөнгө сүйдэж, айл гэрийг бусниулна
Эцэг эх зовж гасланг эдэлнэ
Энэхүү хүнд муу өвчнөөс сэргийлэхэд
Эртнээс сэргийлэх тарилгыг эс үйлдвэл
Зовлонгийн нулимс нүднээ үүл татна
Гаслангийн дуу цээжнээ бухимдаж уул болно
Хагацсан хайртан шаналж мэдрэл муудна
Халуун зуны бүгчимд сэтгэл мэдрэл доройтно
1935 он

 

ҮЗЭСГЭЛЭНТ ОХИН САН

Цэцэгийн хур орж
Таван өнгийн солонго татахад
Цэмцгэр цагаан гэрийн хажууд
Жавхлант охин зогсох нь үзэсгэлэнтэй

Царайны өнгө арчсан толь мэт
Цав цагаан шүд яралзаж, өдийн хөмсөг зурайна
Харах нүдний хар цагаан нь хослон
Хас чулуунд шигтгэсэн лүн тэн мэт

Энхрий охин энэ жил арван долоон настай
Эцэг эхдээ эрдэнэ мэт хайрлагджээ
Идэр залуусыг өнгөөрөө гялбуулж
Нэгэн аймаг хотод мартагдан хүсэгджээ

Үзэсгэлэнт охин олон боловч
Үнэхээр түүнд тэнцэх нь ховор
Өсөх төлжих амьтан эрдэнэ мэт бөгөөд
Үзсэн хүн бүхний сэтгэлээс үл хагацна

Ийм л нэгэн сайхан охин
Энэхүү ертөнцийн дэлүү болжээ
Эсэн мэнд явахыг
Энэ тэр хэн ч хүсэх бүлгээ

Гэтэл цэцэг өвчний нян
Бүх орчлонг бүрхэхэд
Хэднийээс сэргийлсэнгүйн харгайгаар
Хөөрхий охин өвдөв

Эмзэг зөөлөн бие нь
Хөдөлж чадахгүй болов
Энхрий хөөрхөн охин
Гаслангийн орноо хэвтэв

Өөрийн нүүрийг толинд харж
Үе үе шүүрс алдана
Орчлонгийн царайг хэрхэн үзэхээс
Ичгүүрэн, байн байн бухимдана

Толь шиг царай нь барайж
Жигшмээр хирдхиймээр үзэгдэнэ
Тунгалаг нүд нь үүлтэж
Үзэшгүй болжээ

Урьдах үзэсгэлэнг санах бүр
Хүн бүхэн гашуудна
Урьдаас тариулсангүйн харгайгаар
Ийм болсон нь гэмшилтэй.
1935 он

 

ӨЛЗИЙТ ӨВЧИН ГЭГЧ

Нас хорин тавхан атал
Ярны шатыг төгсгөөд
Нахиу хамраар шагнуулаад
Ямба тушаал өндөрлөжээ
Арван хэдтэй яртсанаа
Айхтар гайхуулж ярина
Эмнүүлж аргалуулж явсангүйгээ
Эрэлхэг баатар болгоно
Өнгө царай нь өөрчлөгдөөд
Үг өгүүлэх нь хувираад байтал
Өлзийт өвчин яр гэж
Өөрөө бас сайшаан өгүүлнэ
Ийм л буруу тийм л ташаа
Энэ мэт хүн бас л олон ажээ
Юутай хайран залуу нас
Эс сэргэмжилбэл ийм болдог ажээ
1935 он

 

ДӨЧИН ХОЁР ХУВИАР

Өвгөн Балдан өвдөөд таван сар болов
Энэ ламыг залж, тэр ламаар гүрэмдүүлсээр
Барьж суусан ганц гэрээ хүртэл
Барьцаанд бэлэглэхээр шийдэв

Баруун Гандан, Зүүн хүрээ,
Байдаг газраар явж үзэв
Өвчин ч улам ихэддэг,
Халуун ч улам нэмэгддэг

Ганц эмгэн гаслахаас өөр үггүй үлдэв
Ядуу өвгөн ёолохоос илүү үггүй болов
Арга барагдаж амьсгал давхцаж байтал
Хорины дарга орж ирээд

Хурдан докторт очих хэрэгтэй
Хувь заяа бий болбол эдгэрч болно гэхэд
Докторт очив
Дотоод гадаад эрхтэн бүгдийг үзэв

Дотрын өвчин гэмгүй, гэмгүй
Долоо хоног дотор эрүүл болно гэв
Должин эмгэн хөл газар хүрэхгүй болов
Докторын үг санаанаас гарахгүй байв

Дөчин хоёр хувиарын халуун
Дөнгөсөөр байж гучин найм болов
Өвгөн Балдангийн өвчний нян үхэж дуусав
Өнөөх доктороос илүү эрдэнэгүй болов
1935 он

 

НЭГЭН ДУСАЛ ШҮЛС

Анаа дацангийн үүд нээгдэж
Арван зүгээс буянтан хурав
Түшлэг, олбог, жавдан хүртэл
Бурханы шавиуд суудал барив

Хэнгэрэг, цан, бүрээ бишгүүр хангинан
Хижиг өвчний гамшгийг арилгах болов
Ард түмний эрүүл энхийн тулд
Рашаан адисалж аврал буув

Буяны мөрийг түм түмээр үйлдэв
Бурханы шавиуд рашааныг тарнидав
Дээд ламаас доод лам хүртэл тарнидаж байтал
Гавж Галсангийн бие муудан ханиалгаж байсан болов

Буянд гамшиггүй гэж бодовч
Бузар шүлс сүрьеэгийн нянг нулимав
Удсангүй түмэн хүнд сүрьеэ тархаж
Нэгэн дусал шүлснээс алтан амиуд сүйдэв

Шинжлэх ухааны эмнэлэг довтлон хүрч
Мянган хүний аминд оров
1935 он

АРВАН ДӨРВӨН ЖИЛИЙН ӨМНӨ

Насан залуу монгол хөвгүүн хурдан хээрийг унаж
Наранд борлож уулын бэлд ойртоно
Найган зугаацах навч цэцэг жигдэрч
Идэр эрийн сэтгэлд бодлого төрүүлнэ
Аавын үлдээсэн өв хөрөнгө мал байдаг болоосой
Адуулж маллаад өсгөж суухсан
Ээжийн хураасан эд хогшил байдаг болоосой
Эвлүүлж эдлэн баяжиж суухсан
Өндөр хад л хажууд сэмхэн ажиглаж
Өөрийн эзэн гэртээ чимээгүй муу санана
Өвгөн буурал эцэг эх минь
Өглөө үдэш бодогдож
Өнчин сэтгэл, хоосон биеийг гутаана
Арван мянган адууны дэлийг чичивч
Аминд ноогдох нэг ч үгүй
Ардаг тарган болтол адуулавч
Авч эдлэх эрх мэдэлгүй
Хөлстэй дээл мөрөн дээр миний хувь
Хөрст дэлхий хөл дор миний тэр
Хүмүүжих газар эзний хаяа
Хөөгдөх өдөр хэзээ ч болзошгүй
Эзгүй тал ширтэн сэтгэл бухимдана
Эзний таргыг харж, нүд өвдөнө
Эрхэм дээдсийн царайг зусардаж тайтгаруулна
Энэ бие эрхгүй хөсөр орхигдоно
Ингэж яваад насыг барна
Энэ насны үйл гэж бодож
Эцэс хойтдоо жаргах болтугай гэж
Эргүү бодлого гашууныг уяруулна
1935 он

 

БОЛОВСОН ЁС

“Гаталшгүй усан хүчтэний
Гарц олом гүехнийг эрж яахан барна
Ганц бие амь зулбан гаравч
Гэр орон, эд хогшил хөсөр хаяхад бэрх байв

Боловсон арга дэлгэрснээс хойш
Өндөр талбар, өргөн амыг зохиогоод
Боогдол гачигдлын усан хэрмийг дав,
Үзэсгэлэнт гүүрийг солонго мэт зурайлгав...”
1935 он

 

ХАЛАГ

Харанхуй гэрийн мухарт
Бүдэг гэрэл сүүмэлзэнэ
Хот газар авчраад худалдахад
Хосгүй эр ширхэггүй торгоор гоёно
Ховдог хомхой нь илрэхэд
Хуулийн нүд алгасалгүйгээр тасална
1935 он

 

ГУРВАН ҮЕ

1
Үзэсгэлэнт охин нэгэн үе
Баян сүргийн хажууд саравчилж
Монгол дуу лимбийн эгшгээр
Жавхлант уул талд цуурайтна

2
Түмэн жилийн шавар балгас
Ертөнцийн гэрлийг халхалж
Монгол охины соёл эрдэнийн туяа
Харанхуй хэрмийн дотор замхарна

3
Хай, хөөрхий шагшравч хожимдож
Хайран хорвоо, хойд энгэрийг түшээд
Хасын царай, хонгор бие
Ертөнцийн нүднээ хагас хугас болов.
1935 он

 

ЭНДҮҮ ХҮН

Алс талын уудам хөндийд адуу мал бэлчсэн нь
Хуудуу Дамдины шүлсийг асгаруулна
Тасалж туугаад шавх гуядахад
Танхай эрийн баярын магнайд хөлс бөмбөрнө
Хот газар авчраад худалдахад
Хосгүй эр ширхэггүй торгоор гоёно
Ховдог хомхой нь илрэхэд
Хуулийн нүд алгасалгүйгээр тасална
1935 он

 

ГЭРГИЙ ХҮҮХДЭЭСЭЭ ХАГАЦАХУЙ

Нимгэн зөөлөн зүрхэнд минь
Ширүүн хур асгарна
Миний гүн зовлонг
Хэн хэрхэн мэднэ

Эцэг эх хоёулаа,
Энхрий охинтой гурвуулаа
Эндүүрч хоомгойдож бодвол
Энэ гурвуулангийн зовлоон

Сэтгэлийн мянган зовлонг
Сэргээх юмгүй юм гэж үү?
Сар шиг охиноо ширтэж,
Санааны чамайгаа гайхна

Ганц охиноо бодоход
Хайрлах сэтгэл ундарна
Гаслант орчлон ийм тул
Хаанаас түүнийг тусална

Хайртай амраг хурц аа!
Хагацах өдөр бас буй
Хоёр сэтгэл гаравч
Гурван зүрх хайчлагдахгүй

Миний нэгэн сэтгэл
Чиний хатан санаа
Охины төрөлх мэдрэл
Хэн нь хэзээ түрүүлнэм.
1936 он

 

БИД ХОЁР

Бид хоёр энэхүү ертөнц дээр хамгийн өчүүхэн амьтан
Бид хоёр орчлонгийн долгиноо учралдаад түүнийг
дагалданхөвнө
Бид хоёр ямар ч догшин ширүүн халивч гар гараан алдахгүй бол
манай заяа тэр
Би хаана төрөв? Чи хаана төрөв?
Бид хоёр монгол оронд төрж түүний усаар угаагдсан
Бид хоёр бие биеэ хэдийнээс таньсангүй боловч эрж олов
Бид хоёрыг хэн ч уулзуулсангүй
Бие биеэ үзээд харьцан янаглаж нийлэлдэв
Би чамд хайртай болов. Чи надад хайртай болов
Бид хоёрын сэтгэл хэзээд нэгэн ямхын дотор хослов
Бие биеэсээ холдвол өлсөнө
Бид хоёрын өчүүхэн зүрх
Бид хоёрт юу ч хэрэггүй
Гагцхүү янаглал гэдэг нэгэн үнэтэй юм би.
Би чамайг гэнэ, чи намайг гэнэ
Бид хоёр ертөнц дээр ангир шувууны адил явнам
Бид хоёрын сэтгэл
Бие биеэ үзвэл даруй цадна
Би хоёр орчлонг сонирхохгүй
Гагцхүү ижилдсэн сэтгэлээ хайрлалтай яа.
Миний гүехэн сэтгэл өлсөнө
Тэгээд бас амтыг сонгон олж ядна
Ай юунаас болов?
Ямар юм идэхээ хэлж үл өгнө
Гагцхүү амаа ангалзан тэмүүлнэ
Хэмжээ хязгааргүй орчлон биш үү.
Түмэн зүйлийн өнгө цацран гялалзана
Үнэнийг үзэх гэрч бас олдохгүй
Үзүүргүй бэлчсэн хүсэл гэгч тэр мөн
Хэчнээн их зовдгийг би бас төсөөлнө
Хөөрхий туйлын тэнэг сэтгэл ээ!
Хүний сэтгэл эрх дураар юм аа!
Түүнийг хөнөөж хэмжээлж огт үл болно.
Муу биеийг эзлэн дарангуйлаад
Мөн түүнийг төөрүүлэх ч магадгүй, тэгшлүүлэх ч магадгүй
Хэрэв сэтгэлээ цатгалан байлгая гэвэл,
Сайн сайхан огт үл бодогту&#