Mongolian Famous People

Dansranbilig Dosgom (anhny 7)

BIOGRAPHY OF MONGOLIAN FAMOUS PEOPLE

Dansranbilig Dosgom (1884-1941)

1884 онд Сэцэн хан аймаг, Далай вангийн хошуу одоогийн Хэнтий аймгийн Баян-Овоо сумын нутагт төрсөн. 1918 оны (34nas) сүүлээр үүссэн Хувьсгалт нууц бүлгэмийн гишүүн юм. .
1920 онд хувьсгалын хэргээр ЗОУ-д явсан долоон хүний нэг.

1884 онд Сэцэн хан аймгийн далай Вангийн хошуу одоогийн Хэнтий аймгийн Баян-Овоо сум бол Дансрангийнбилэгийн Догсомын төрсөн нутаг юм. 1884 онд эхээс мэндэлсэн тэрээр өөрийн оролдлогоор бичиг үсэгт тайлагдсан нэгэн.
1896 on 12 настайдаа дагалдан бичээч
1899 on 15 настайдаа хошуу, аймгийн чуулганд бичээч болж, хурц билэгт цолоор шагнуулжээ.

1915 онд (31nas) Хиагт хотноо болсон Монгол, Орос, Хятадын гурван этгээдийн бага хуралд эх зохиох түшмэлээр ажиллаж байв.
1918 оны (34nas) сүүлээр үүссэн Хувьсгалт нууц бүлгэмийн гишүүн юм.
1919 онд (35nas) болсон Богдын Засгийн газрын доод хуралд Д.Сүхбаатар, М.Дугаржав нарын хамт оролцож, Хятадад дагаар орохыг эрс эсэргүүцэж байжээ. Мөн Зөвлөлт Орос улсаас тусламж гуйх төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд орсон гээд Ардын хувьсгал ялж, шинэ Монгол Улс цэцэглэн хөгжихөд амь бие хайрлалгүй зүтгэж явсан хүн юм.

1920 онд (36nas) хувьсгалын хэргээр ЗОУ-д явсан долоон хүний нэг.
1921-1939 онд (37-55nas) Дотоод явдлын яам, Цэргийн яам, Намын төв хороо, Эдийн засгийн зөвлөлд эрхэлсэн түшмэл, хэлтсийн эрхлэгч, Сэцэн хан аймаг, Ховдын хязгаар, Алтанбулаг хотод төлөөний түшмэл сайд, ЗХУ, Тувад элчингийн нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, элчин, хувьсгалын музей, Улаанбаатар хотын захиргаа, БНМАУ-н Бага хурлын тэргүүлэгчдийн даргаар тус тус ажиллаж байсан.

1939 онд хилс хэрэгт баривчлагдаж хэлмэгдсэн. Д.Догсомд холбогдох хэргийг БНМАУ-ын Дээд шүүх хянаж 1962-1-25 ны 78 дугаар тогтоолоор цагаатгасан байна.

Монголын шинэ үеийн түүхэнд нэр нь тодоор бичигддэг хүний нэг бол Д.Догсом. Бичиг үсгийн өндөр боловсролтой энэ эрхэм Ардын хувьсгалыг үүсгэн байгуулалцаж, шинэ Монголын төлөө унтах нойр, идэх хоолоо хугаслан зүтгэж явж. Тиймдээ ч төрийн хариуцлагатай олон албыг түүнд итгэл өгөн даатгаж байв. Хамгийн сүүлд 1936-1939 онд БНМАУ-ын Бага хурлын тэргүүлэгчдийн даргаар ажиллаж байгаад улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэн, цаазаар авахуулсан эмгэнэлт тавилантай.

Түүнийг тухайн үед ЗХУ-д аваачин хаалттай шүүх хурал хийж, хуулийн дээд хэмжээ оноосон байдаг.

Улс төрийн хилс хэрэгт бөөнөөр нь хоморголон баривчилж, гэм зэмгүй хэрнээ олон жил шоронд тарчилж, амь насаа алдсан тэр хүмүүсийг өнөөдөр гэм зэмгүй байсан юм шүү хэмээн цагаатгаж байна. Тухайн үед тэрхүү гашуун зовлонг биеэрээ амсч зовсон хүмүүсийн яриа дурдатгал ТЕГ-ын архивт нэлээд хэмжээгээр хадгалагдаж байдаг ажээ. Тэдгээр хүмүүсийн дурсамжийг олны хүртээл болгох нь түүхийн нэгэн үйл явдлын талаар бодит үнэнийг таниулахын зэрэгцээ, дахин ийм гамшиг учрахаас сэргийлэх ач холбогдолтой. Ийм учраас тус архивын ажилтан Д.Баатар өндөр албан тушаал хашиж яваад хэлмэгдсэн Д.Догсомын талаархи материалыг нэгтгэн судалжээ. Түүний судалгааны материалаас өмнө олны хүртээл болж байгаагүй хэсгээс нь уншигчдадаа хүргэе.

Баруун нутгийн сайхан бүсгүй Жинжий Бадамтай амрагийн холбоотой болж, хайрын түүх нь домог мэт үлдсэн Догсом хурц хожмоо хайртай бүсгүй Жинжий Бадамтайгаа ханилан сууж байв. Амраг хайртаа санагалзан зохиосон

"Хөх торгон дээлийг нь

Хөдөөний хоршооноос

худалдаад авсан юм аа

Хөөрхөн төрсөн Жинжий Бадам, миний лээ амраг

Хөхрөөд байгаа модтой уулсын алихан талд нь суудаг бол доо, ай хөөрхий" хэмээх үгтэй "Хөх торгон дээл" дуу одоо ч ардын дунд дуулагдсаар байна. Тэд нэлээн удаан хамт амьдарсан ч сүүлдээ тус тусдаа амьдрал зохиожээ. Бадам нь Магсар хэмээх хүнтэй сууж, Догсом нь О.Цэрэнлхам хэмээн бүсгүйтэй ханилсан гэдэг. Хожмоо Догсомыг БНМАУ-ын Бага хурлын тэргүүлэгчдийн даргаар ажиллаж байхад нь хилс хэргээр баривчилсан байна. Энэ үедээ тэрээр эхнэр О.Цэрэнлхам болон хадам ээжтэйгээ хамт амьдарч байжээ. О.Цэрэнлхам хөдөөний жирийн нэг бүсгүй. Бичиг үсэг мэдэхгүй түүнийг Цагаан сарын дараа хөдөө хонь хариулж явахад нь Д.Догсом машинтайгаа очиж, хотод авчирчээ. Тэрээр Д.Догсомтой хамт амьдраад хоёр жил гаруй л болж байхад нөхрийг нь барьж одсон аж.

Д.Догсомынх тухайн үед тавдугаар хороонд байшинд амьдардаг байж. Хашаандаа нэг гэртэй, тэнд нь хятад тогоочтой. Нөхөр нь өглөө ажилдаа явахад эхнэр нь гэрээ хараад үлдэнэ. Ийм л амьдрал үргэлжилж байж.

1939 он. Наадам дөхсөн үе. О.Цэрэнлхам нэг удаа "Амар гуай баригдаад явчихлаа. Өөрийг тань баригдах вий гэж" айх юм гэжээ. Нөхөр нь "Би тийм юманд орохгүй ээ. Битгий ай. Би энэ төрд энэ чигтээ зүтгэж яваад үхэх хүн. Тийм юм битгий ярьж бай" гэж. Дараа нь "Энэ жил цаг түгшүүртэй байгаа учраас гэрээрээ наадамд гарахгүй. Нэг майхан захичихъя. Хөдөөнөөс хүн ирвэл тэр майханд орно биз. Чи дээл хувцсаа бэлдэж бай. Би товчооны хуралд суугаад ирье" хэмээгээд явжээ. Ийм яриа болохоос гурав хоногийн өмнө түүний бие хамгаалагчийг хоёроор нэмж дөрөв болгожээ. Үүнийгээ "Намайг л хамгаалах гэж байгаа юм" хэмээн эхнэртээ тайлбарлаж байв. Энэ нь байдал буруугаар эргэх гээд байсны дохио байсан аж.

Үүний дараахан Д.Догсом хурлаас ирэхдээ нэг шил портвейн, нэг шилтэй эм барьчихсан баргар царайтай иржээ. "Намайг угтлагын хурлаас чөлөөлчихлөө. Хэд хэдэн хүнийг чөлөөлсөн. Өнөө орой энэ эмийг уугаад сайхан амар гэлээ. Миний бие өвдөөгүй эрүүл байна. Хачин юм даа. Чойбалсан манай хойгуур, урдуур давхиад, манайхаар ч орохгүй явчих юм. Яачихсан юм бол" гэж эхнэртээ ярьсан байна. Тэгээд өнөө архи, эмнээс ч уулгүй шанаагаа тулж бодол болон удаан суужээ.

Маргааш нь наадамд тохох эмээлээ янзалж суутал Шүүх яамны Цэрэндорж гуай орж иржээ. Тэр хоёр наадмын тухай болон өөр юуны ч тухай юм нэлээн удаан ярилцжээ. Сайдыг явсны дараа үдээс хойш Д.Догсом эхнэртэйгээ Зайсангийн аман дахь байшиндаа очиж. Түүнийг гадаа сууж байх үеэр утас дуугарч О.Цэрэнлхамыг авахад "Засгийн газрын чухал ажил гарлаа гэж хэлээд Догсомыг дууд" хэмээжээ. Гадаа гарч нөхрөө дуудаж оруулчихаад хэсэг хугацааны дараа ортол гутал, хувцсаа өмсчихсөн зогсч байлаа. Тэгээд л гараад явжээ. Эхнэртээ юу ч хэлээгүй гэдэг. Үүнээс хойш тэд дахин уулзаагүй юм.

Тэр үед юу болсон талаар О.Цэрэнлхамын яриа байдаг ажээ. Сийрүүлбэл, "Би Догсомыг шөнийн нэг цаг хүртэл хүлээгээд ирээгүй. Тэгсэн хашааны хаалга ойр ойрхон дуугараад хөлийн чимээ гарсан. Ээж Догсомыг гэж бодоод "Хүү минь яасан оройтдог юм" гэхтэй зэргэцээд яамны дарга нар ороод ирсэн. Гурван хүн орж ирсний нэг нь цэргийн, нөгөө хоёр нь энгийн хувцастай байсан. Намайг бос, түлхүүрээ өг гэсэн. Нэг бичиг гаргаад унш гэхээр нь уншиж чадахгүй гэтэл нөгөө хүн өөрөө уншиж өгсөн. Барих тухай бичиг байсан. Тэгээд бүх юм битүүмжлээд 125 төгрөг өгч үүгээр амьдар гэсэн. Цэргийн хувцастай хүн нь наадам үзэх үү, юугаар явах юм гэсэн. Үзнэ, автобусаар явна гэсэн. Тэгээд "дээл хувцаснаасаа авбал маргааш ирээд гаргаад өгье" гэсэн. Надаас гомдол байна уу гэхэд гомдолтой гэж хэлж болдоггүй юм байх гэж бодоод гомдолгүй гэсэн. Тэд буу, дуран, зураг гээд бүгдийг нь авч явсан даа. Гараад намайг нэг машинд суу гэсэн. Суудал дээр нь Д.Догсомын хувцас байсан болохоор жолоочийг нь хартал өөрийнх нь жолооч Адилбиш байв. Түүнээс Догсомын тухай асуухад Засгийн газрын хуралд ороод гарч ирээгүй гэсэн. Сүүлд өөр нэг хүн Догсом гуайг Засгийн газрын арын хаалгаар аваад гарсан гэж хэлсэн."

Ханилсан нөхрийнхөө талаар ийм л бүдэгхэн мэдээлэлтэй хоцорсон бүсгүй хэнд хандахаа ч мэдсэнгүй. Хамаг юмыг нь битүүмжилсэн болохоор олигтой хувцас хунар ч байсангүй. Нөхрийнхөө нэг хуучин хувцсыг нь угааж цэвэрлээд оруулах гэтэл болоогүй гээд халгаасангүй гэнэ. Сайн сайхан явахад орж гарч байдаг хүмүүс үзэгдэж харагдахаа больж, зарим нь зөрөхдөө ч мэндлэхгүй нүүр буруулах болжээ. Эсэргүүний эхнэр гэж нүд үзүүрлэгдэн яваад аргагүйн эрхэнд хөдөө гарчээ. Сүүлд нөхрийнхөө цагаадсаныг ч мэдээгүй явтал цагаадсан талаар хэл хүргүүлсэн байна. Ингээд Шүүх яаман дээр ирж хураагдсан зүйлийнхээ бичгийг өгчээ. Хань нөхөр, гэр орон, хувцас хэрэглэл, ээжийнх нь үлдээсэн хоёр алтан бөгж, алтан шармал, сувд шигтгэсэн үсний даруулга гурван ширхэг гээд нэлээн зүйл хураалгасан байна. Харин О.Цэрэнлхам гуайд дан бүрээстэй жижигхэн гэр өгчээ. Түүнийг нь зараад идчихсэн гэнэ. Ингээд амьдрахын эрхэнд дахин хөдөө гарчээ.

О.Цэрэнлхам гуай өргөмөл нэг хүүтэй. Догсомоос хойш хэцүүхэн л амьдарч явна даа хэмээн ярьж байжээ.

Д.Догсом хилс хэргээр олон хүнийг хоморголон баривчилж байгааг эсэргүүцэн, залж залруулахын төлөө зүтгэж байсан ч эцэст нь тэрхүү эргүүлэгт өөрөө хамагдан одсон билээ.

http://www.dailynews.mn/modules.php?name=News&file=print&sid=17473

ДАНСРАНБИЛЭГИЙН ДОГСОМЫГ ШИНЭЭР ҮНЭЛЭХ

Засгийн газрын мэдээ, 1992-04-01 №23
http://www.pressinst.org.mn/cgi-bin/library?e=d-00000-00---off-0col22--00-0--0-10-0---0---0prompt-10---4-------0-0l--11-en-50---20-about---00-0-1-00-0-0-11-1-0utfZz-8-00&a=d&cl=CL3.1&d=HASH078d87d32f5676c1d99d3a.14

З^. Догсом бол харийн булааи эз-здийг хөө_н зайлуулж, улс түмнээ _ий ба нийгмийн дарлалаас чө-эрх чөлөө тусгаар тоггнолоо 1а_н авахын төлөө амь бие хайр-гүЗ тэмцэж б"_йсан ахмад хувьсгалчдьщ нэг билээ.

Д.. Догсом 1884 оны VII сарьш хорьдоор Сэцэн хаи аймгийн Далай вангийн хошууны Шинэ булаг гэдэг газар харц ард Дансрацбилэгийн уу-

ган хүу болж терсен. Халх. Гэрийн сургалтаар оюунаа нээж арваадхан наснаасаа хошуу. аймгийн чуулган. цэрпийн яаманд бичээчийн алба хашиж, туршлагажин албан бичгийн эх зохиох түшмэл болж, хурц билэгг цол шагнаг-Даж байсан ямар нэг сургууль. курст суралцалгуй тэр Монгол болон дорно дахины утга зохиолыг шимтэн унш-сан нь гомс үзэгдлийн мөн чанар, нийгмийн хөгжлийн учир шалтгааныг танин ухаарахад нь их тус болжээ. Монгол. Орос. Хятадын (1915 оны) Хиагтын' бага хуралд монгольщ тө-лөөлөгчдийн эх зохиох түшмэл. олноо өргөгдсөн Монгол Улсаас томилогд-сон газар дэлхийн баялгийг шинжлэх комисст тус тус томилон ажиллуулсан нь Д. Догеомып эрдэм боловсрол. эх орноо гэсот. сэтгэлгээтэй холбоотой байжээ.

Д. Д_. __.._ _ч -ч.-,...__,_._ хө^нин баи-.-ууллах ад ажиллаж байсан боловч ар-д_.ч үзэлтэй шударга тэмцэгчийн хувьд еорийн засаг ноён Наваанцэ-рэнтэй заалдан тэмцсэний учир өөр хошуунд шилжин захирагдаж, бас авааль гэргийг нь хаан эзний зарлиг хэмээн хүчлэн салгаж. өрх гэр цуц-лах зовлонг биеэр эдэлж явсан юм. Тэр бүхэн нь түүнд амьдралын тэгш биш байдал, түүний нийгмийн шалт-гааныг танин мэдэх ард түмнээ гэсэн эх оронч сэтгэлгээ төлөвшин бүрэл-дэх чухал сургууль болжээ.

Д. Догсом. С. Данза-нгийн хамтаар 1918 оны хоёрдугаар хагаст улс орон доо нингмийн хувьсгал хийх зорилго бүхий улс төрийн байгууллагын эх үүсвэр хүрээний н.ууц бүлгийг үүс-то-а байгуулсан юм. Удалгүй Дэндэв. Дугаржав, Сүхбаатар нараар бүлгийн эгнээ бэхжин өргөжжээ. Д. Догсомын үзэл баримтлалд Монгол түмний эрх чөлөө тусгаар /огтнолын төлөө тэм-цэл чухал суурь эзэлдэг. Түүний үзэл баримтлал нь Монгол Үндэсний ард-чилсан хувьсгалын ялалтыг хангаж, тусгаар тогтнолыг байлдан авч хүн хүнээ дарлан мөлжих ёсыг устган. иийгмийн шударга ёсыг тогтоох. засаг төрийн эрхийг ард түмний гарт шилжүүлэх эрмэлзлэл бүхий үндэсний эх оронч үзэл байсан бөгөогт түүний бичиж боловсруул-сац бүтээлд энэ үззл санаа тод тусгагдсан байдаг. Д, Догсомы_н бич-сэя том жижиг 40 бүтээл нь манай улсьщ шинэхэн түүхийн судлалд үнэт хэрэглэгдэхүун хэмээн үнэлэгддэг. Монгол улсын тусгаар тогтнолыг уст-га_н" бусниулах зорилгоор 1919 оны 11 дүгээр сард албадан хийлгэсэн ул-сьш доод хуралд «Хятадад дагаж за-хирагдахыг зөвшөөрө_н баталж чадах-гүй. Цэргийн... зэвсэг гарт бүхий цагт... газар орноо батлан хамгаалж чадна» гэж Д. Догсомын хэлеэн үг олны анхаарлыг татжээ.

1920 оны хавар Хүрээний бүлгээс Хятадын цэргий_н эрхтэн Сюй Шү— /Каны хашааны хаалганд нууцаар нааса_н бичгийг Д. Догсом бичжээ гэж үздэг. Тэр бичиг монгольщ эх оро_нч-дьщ засаг төрийн тухай үзэл санааг анх тодорхойлсон түүхэн чухал ба-римт мөн. Түүнд: «Шударга номхон ардыг хилс дарлаж. алба гувчуурыг ёсны гадна авах ба ёсыг тэрслэн журмыг умартан эрдэмтнийг аглаг. зусар бялдуучийг ойр болгосон» хэ-мээн шүүмжлээд «Угсааг дггаж хо-шууны засаг залгамжлуулахыг нөг мосөн устгаж. одоогийн эрдэм ухаан-гүй засгийг халж. дэлхий дахины °лон гадаад улсытт адйлаар сонгож байгуулах засгийг»! тогтооно гэсэн нь сурвалжит феодалын байгууллагыг хувьсгалаао халж. сонгуулийн ард-чилсан байгуулал тогтоох узэл са-наа Дэвшүүлж засгийн эрхийн тухай асуудлыг анх тавьснаараа түүхэнд хүядтэй ба__р эзэлдэг.

Хув^сгалт нүүн хоёо бүлэг 1920

о_ны эхнээс хувьсгалт тэмцлнин асууд-лаар. хамтран ажиллах болж, тэдгээ-рийн үйл ажиллагаа. зохион байгуу-лалтын хөгжилд чухал алхам болсон, мөн оны зургадугаар сарын 25-ны нэгдсэн зөвлөлгөөнөөс МАН-ыг бай-гуулж. Зовлөлт Орос Улстай холбоо тогтоож. тусламж, гуйх төлөөлөгч до-лоон хүн томилсны нэгэнд Д. Дог-еом оржээ.

Д. Догсом. Д. Сүхбаатар, Д. Лосол

нар 1920 оны ҮШ сард ЗОУ-д хүрэл-

цэн очсон юм. ТэдййЯ авч очсон Богд

хааны тамгатай бичгийг ЗОУ-ы_н тө-

лөөний хүмүүс авса_н боловч ардын

намьш нэрээр зорилгоо тодорхойлсон

бичиг өгөхийг зовлөсөн нь санамсар-

гүй зүйл биш байв. Тийм бичиг збхио-

хыг нөхөд нь Д. Догсом, Д. Бодоо

хоёрт итгэн хүлзэлгэсэн нь зүйн хэ-

рэг. Уг бичгийг боловсруулан гадаад

монголын ардын _намы_н төлөөлөгч

Догсом, Бодоо гэж гарын үсэг зуржээ.

Тэр бичигт Монгол орны тухайн бай-

далд дүн шинжилгээ хийж «сонгох

тушаалтны зтгээд лүгээ горимоор нӨ-

хөрлөж» Богд Жавзундамба «Хутаг-

тыг хэмжээт эрхт эзэнд өргөмжилж,

баахан засрах төлөвийг олж мэдэл

нээгдэх байдлыг үзмэгц нэгэ_н хоёр

жилкйн дотор дахин хувьсч цоөхөн

эрхтнийг эвдвээс дотоодод эвдрэл ба-

га, гадаад шүүмлслэлгүй хэрэг бүт-

нэ» гэж хувьсгалд баримтлах ойрын

ба алсын зорилгыг тодсрхойлжээ.. Д.

Бодоо. Д. Догсом хоёр бас түүнээс

гурав хоцогийн дараа үрьдах бичигтэн

гарчиг ижил. өөр агуулгатай нэгэн би-

чиг боловсруулж Коминтерний Мон-

гол. Тевдийн хэлтэст өргөсөн нь ар-

хиваас саяхан олдов. Тэр бичигт манж.

хятадын түрэмгийлэгчдээс Монголд

учруулсан хор уршиг, дарлал мөлжлөг,

байгаль газар усыг сүйтгэсэн байдал,

манжийн колончлолыг устгаж тусгаар

тогтнолсо тунхагласан 1911 оны үн-

дэсний эрх чолөөний хөдөлгөөн, мон-

гол улсьщ тусгаар тогтнолыг хятадьщ

эзэ_н эрх бүхнй авто_номоор хязгаар-

ласан Хиагтын гурван этгээдийн ба-

га хурал. Монголын тусгаар тогтнолд

аюул занал учруулсан Сюй Шү Жа-

ны харгислал зэргийг уудлан илчил-

жээ.

1920 оны наймдугаар сарын 24-нд Эрхүү хот_ноо хуваарилан тогтоосон ажлын хуваариар Д. Догсом, Д. Бо-доо хоёр цэрэг хүчийг элсүүлэн зо-хион байгуулах. зэвсэг хүлээж авах, намын тангараг бичгийг хэвлэн _нийт-лэх чухал мэдээг дамжуулах, олон түмний са_нааг мэдэх зэрэг үүрэг хү-лээж 1920 о_ны IX сарын ДУнДУУР Эрхүүгээс нийслэл хүрээнд иржээ. Тэднийг ирэхэд нийслэл Хүрээ болон улс орны байдал Хятад цэргийн Да-рангуйлал тогтсон туйлын хүнД бай-жээ. Энэ нь Д. Бодоо, Д. Догсом нарт Нийслэл Хүрээнд ажиллах боломж олгоогүй юм. Иймээс Д. Бодоо зүүн зүгт алслан явж хувьсгалт ажил зо-хиох Д. Догсом Нт.слэлий_н ойр ор-чим уул хадаар нуугдаж байхдаа «Эр-хүү хотын дорно зүгийн хэлтсийн га-зар яаравчлан толилуулах нь». «Бат журамт мэргэн дүү Сүхбаатар. Чой-балсан нарт». «Журмаар барилдсан нөхөд Баламсуу. Пунцаг нарт» зэрэг эахидлууд бичиж түүндээ; Монгол орны цаг төрийн байдал. намын нөх-дийн ажил байд-ал хүвьсгалт тэмц-лийн тулгамдсан олон асуудлаар со-нирхолтой зүйл мэдзэлжээ. Цаг хүй-тэрсний улмаас Д. Догсом өөрийн ну-аг Сэцэн хан аймгийн Далай вангийн хошуунд очиж хувьсгалч н\уц ажлаа үргэлжлүулжээ.

Д. Догсом тэнД байхдаа Ачит ва_н, Далай вацгийн хошуудаар цагаа_нтны мал бэлтгэж байсан их, бага Цолмо_н, Игнаш Туркис. Маленск, Агап _нарын мальтг Д. Сүхбаатарын даалгавраар н:охой Сандаг гэдэг орос хүцтэй хол-боо тогтоон нууиаар авч хил нэвт-рүүлэн улаан иэрэгт тушаагк байсан. А. Шарав. П. Наваан, Л. ТарЗаев, Б. ЗунДУй нартай уулзаж тэдний ажилд тусалж байсан сонирхолтой мэдээ байдаг. Мө_н Бодоотой захидлаар ха-рилцаж бапв.

Д. Догсом 1921 окы 2 дугаар сард Нийслэл Хүрээнд нууц ирж. ХүрээнД байсан хувьсгалчид болон мөи нУЛ^тп яжлаап ирээ^ баЯ^чи С. Данзан- Д. Чагдаржав. X. Чойбалсан нартай хамтран хоёр удаа болсон нУУИ хУ-

ралд оролхгжээ. Тэр үед Унгерций эрх-шээлд орсон Богдын засгийн газар, ардын намынхны Хурээ_н дэх гишүү-дийн нэрийг ашиглан хуурамч бичиг захидал илгээх сэжИг мэдэгдсэн учир Д. Догсом. М. Дугаржав _нараас Хиагт дахь ардын намынханд хоёр ч удаа нууц захидал илгзэжзэ. «Журмын нөх-дөд чухалчлан мэдэгдэх нь» гэсэн эхний зах;ианд Георгий, (Догсомын нууц нэр) Данзан лугаа .уулзшк омнө хязгаарт гарахыг завдан буй. Эндэх эрх баригчид бидний нэрээр элдэи бичиг захидал явуулах явдал үлэмж-хэн гарч буй учир харилцах тухайд хянаж үйлдэх нь чухал болохыг мэ-дэгдье гэжээ. Дараагийн захианд: «эл засгийн эрх баригчид хүрээнд оү-хий үндсэн нөхдийн чинь нэрээр би-чиг захиа уйлдэж нэвтэлгэтх саму\--руулах зэрэгт хургуүлэхийг хувь илүүгээр болгоомжлох» ажаамуу гэ-жээ.

| Д. Догсом зүүн өмнод хязгаарыг хамгаалах албанд Л. Гомбо-идши_нтэй хамтран зүтгэж. Нийслэл Хүрээг чө-. лөөлех үед ч тэнДээ байсан юм., 1921 оны УП сард шинэ засгийн газрыг байгуулахад Д. Догсомыг ардын зас-гийн Дотоод Яамны эрхэлсэн түшмэ-лээр томилжээ. Тэр зүүн өмнөд хяз-гаарт байхдаа нам. засгаас ойрын үед хийвэл зохих ажлын талаар дэлгэрэн-гүй санал бичиж Намын Төв Хороонд өгчээ. Тэр санал улс орны тусгаар тогтнолыг хамгаалах. нийгэм. эдийн засаг. соёлыг хөгжүүлэх, ялангуяа зах хязгаар нутаг. ундэсний цөөнхийн та-лаар баримтлах нам засгийн бодло-год биеллээ олж хэрэгжсэн юм.

Д. Догсом тухайн үеийн нэрт бич-гий_н сэхээтэи байсны хувьд нам. ар-ДЫн хувьсгалын түүхийн сэдвээр их зүйл бичин; улдээснээрээ түүх суд-лалд үнэтэй хүвь нэмэр оруулсан юм. Д. Догсом өөрийн намтарт бичихдээ «Би угаас сурсан эрдэм чадалгүй гагц-хүү Монгол бичгийн төдийг бага тө-сөөлсноөс газар газар бичгийн албан хааж амьдрах» болсо_н юм гэж даруу-ха_н бичсэн байдаг. Нууц бүлэг, Мо_н-гол ардын намын түүхиин ихэнх ба-римт бичиг Догсомын гараар бичиг-дэн үлдсэн _нь эдүгээ архивт бэлх_нээ бий. Д. Догсо.мьш боловсруулсан буюу шууд оролцоотой хийдсэн баримт бичгүүд _нь нам. улсын түүхийн олон асуудлыг зөв үнэлэхэд туйлыя ач холбогдолтой байдаг юм. Түүний олон бүтээлийн дотроос «МАН-ыг байгуу-лах явдлыг анхан хэрхэн үусгэн оролдсон тухай» гэдэг томоохон өгүүлэл нь (98 тал хуудас) 1928 онд «МаХН-ын түүхэнД холбогдол бүхий зүйлүүд» номд хэвлэгдсэн билээ. Түү-нийг н.УУЦ булгийн үүсэл хөгжлийн тухай. ялангуяа Хүрзэний бүлгийн үйл алшллагааг хамгийн тодорхой бичсэн Үнэтэй дурсамж гэж с^длаачид үздэг Харин Кснсулын дэнжийн бүлгийн ту-хай х-мс -;үтмаг бичиж. зөвхөн хү-рээкпйхээ Гүлгийг тсвойлгон харуула-хыг оролдсон гэх ө_нгө аяс хааяа үзэгддэг. Гэвч э_Нэ _нь зохиогчийн бу-руу бус, өөрөө оролцоогүй өөр бүл-гийн тухай мэдэмхийрэлгүй. өөрийн бүлгийн тухай бодитой бичих нь зүйн хэрэг болбуу. Д. Догсомын энэ бүтээл _нам. улсын туүхийн чухал хэ-рэплэгдэхүүн болон түүх судлалд эх бичгийн дайтай үнэлэгддэг юм. ТүүнД «Монгольщ засаг ноёд улсын эрхийг бариад улс төроө бататгах ард иргэ-ний аж ахуйг сайжруулах. эрдэм сэёлд боловсруулахыг хичээхгүй» алба гувчуур татаж, биеийн жаргалыг дангаар эдэлж байв. «Олон түмний сэтгэл нийтээр тогтворгүй итгзх сүс-лэх бодлогын уг чанар хоосноор болж»¹ байв. .

Д. Догсом 1921 —1939 онд Дотоод яам (засаг захиргаа соёлын асуудал эрхэлсэн) Цэргийн Яам. Намын Төв Хороо, Эдипн засгийн зевлөлд эрхзл-сэн тушмэл хэлтсийн зрхлзгч. Сэцэн хан аймаг Ховдын хязгаар. Алтанбү-лаг хотод төлөөний түшмэл, сайд. ЗХУ. Тувад элчингийн нэгдүгээр _нарий_нбичгкйн дарга, элчин. хувьсгалын му-зей, Улаанбаатар хотьщ захиргаа. БНМАУ-ьщ Бага Хурлы_н даргаар тус тус ажиллаж байв.

Догсом 1934 онд Тувагаас иоэзд засгийн грэ"рын аппаратад ажиллаж байхдаа 1935 онД Монгол Манжуу-Р'.га хэлэлпээрт оролц^х БНМАУ-ьщ

-•' ^шт^^-чт^тют^^шяявяя^гя

ЕРӨНХИИ ЭРХЛЭГЧ X. ЦЭВЛЭЭ

МАНАР1 ХАЯГ: УЛААНБААТАР-ЗАСГИПН ГАЗРЫН ОРДОН

12 УТАС: 20407. 20121, 2Ю27 УЛСЫН БҮРТГЗЛИИН № 02

засгийн газрын телеөлөгчдийн бүрэлг дэхүүнп оролцож, 1936 оны 3 дугаар сард Д. Догсомыг БНМАУ-ьш Бага Хурлын Тзргүүлэгчдийн даргаар сон-гогдох хүртлээ ажиллажээ.

Д. Догсом БНМАУ-ын төрийн тэр-гуүн болсон цагаас завхралыг зог-соож. ардчилал, хууль ёсыг бэхжүү-лэхийн төлеө тэмцэж байсан боловч ганц хүний ноёрхлын үед бүтэшгүй зүйл байжзэ. Хууль ёсыг завхруулсан Ж. Лхүмбийн хэрэг гэгчид хилс хэл-мэгдэгсдийг Д. Догсом. А. Амар _нар са_наачла_н 1936 онд цагаатган сулла-са_н юм. Хилс хэлмэгдэгсдийг ариут-ган цагаатгах шударга ёсны төлөд Тэ-мцэж байса_н Д. Догсом. А. А^__».-нарьщ тзмцлийг ЧоИбалсангийн ган-цаар захирах дзглэм дур зоргийн авирдал няцаасан юм. Түүнээс хойш алдаа завхрал. түүнийг засах тухай хэн ч ам нээн Үг хэлж зүрхлэхтүй болжээ. Ийнхүү Ардъщ хувьсгал ялс-наар дарлал мөлжлөгөөс чөлөөлөгд-сөн ард түмний ер_нө_н идэвхжсэн эх оронч сэтгэлгээ. оюун санааны сэргэл-тийг сталинизмын хар шуурга хааж боосон юм. 1938 оны Ш сард Дотоод яамны орлогч сайд Б. Лосолоос «Ул-сын Бага Хурлъщ дарга Догсомд До-тоод яамнаас хувьсгалын Эсэргүү на-рыг баривчилж байгаа тухай танил-цуулсанд Догсомоос одоо мөн ч хэцүү цаг болж бай_на даа. Энэ мэт хэргэзр өчноон олон хүмүүсийг алах, үү_Ний нөгоө талаар эмнэлгийн ажил муугаас ард түмнийг энд тэнл ол_ноор үхүүлж> байна гэж зэмлэсэн нь түүнийг хар-даж сэрдэхийн нзг шалтаг болсон биз.

Д. Догсом төрийн дээд шагнал Цэр-гийн гавьяаны болон аж үйлдвэрийя гавьяаны нзгдүгээр зэргийн улаан ту-гийн одонгоор. Тагна Тува улсын байлдааны гавьяа_ны одонгоор тус туе шагнагджээ.

Д Догсомьщ бүхий л үйл ажилла-

гаань 1921 о_ны моцгольщ хувьсга-

лын удирдагч. МАН, төрийг үндэслэн

байгуулагч С. Данзан. Д. Бодоо. Д.

Сүхбаатар нарын дараа орох гавьяат

хүний _Нэг билээ. Гэтэл Д. Догсомын

монголын хувьсгалыи үйл хэрэгт

оруулсаи хувь нэмрийг дутуу үнэлж,

хувьсгалын эхяий ололт амжилтыг

Сүхбаатар," Чойбалса_н хоёрьщ гавьяа

болгон харуулах гэсэн өрөөсгөл үнэ-

лэлтийг түүхэн Үнэнээр өөрчлөн сэр-

гээж, Д. Догсомын үйл ажиллагааг

шинээр үнэлж байгаа юм.

Д Догсомыг 1939 о_ны долдугаар сарын 9-нд улс төрийн хилс хэрэгг баривчилж 1941 оны долдугаар сарын 8-нд ЗХУ-ын хаалттай шүүх хурал-даа_наас хуулийн дээд хэмжээ өгч мөн сарын 27-пд цаазалжээ. Д. Догсомыг ямар хэргийн учир хэний мэдүүлгээр барьсан. хэн яаж байцааса_н ямар өчиг мэдүүлэг өгсөн тухай бар.тмт мэдээ манай улсад байхгүй.

Д. Догсомд холбогдуулсан хувьсга-лын эсэргүү хэрэг гэгч нь хилс ташаа байсныг нотлон тогтоосон ЗХУ-ын Ерөнхий Прокурорын хариуг Үндэс-лэн БНМАУ-ын АИХ-ьщ Тэргүүлэгч дкйн дэргэдэх цагаатгах ажил эрхлэх комиссыц 1962 оны нэгдүгээр сарьщ 25-ны одрнйн 078 дугаар тогтоолоор 1989 оны IX сарын 18^нд МАХН-ьщ гишүүний нь сэргээн тогтоож. түүний нэр төрийг сэргээсэн билээ.

Д. Догсом бол МАХН-ын анхны үүсгэвэр хувьсгалт нууц-хоёр бүлгийн хүрээний бүлгийг үндэслэгчдийн нэг, Монгол ардын намаас ЗОУ-тай холбоо тогтоож. тусламж гуйх хэргээр явсан а_нх_ны долоогийн _нэг.

Д. Догсомын үйл ажиллагаа улс тарийн чиг игутам үндэсний ардчилсан хувьсгалаар байлдан олсон эрх чөлөө, тусгаар тогт_нолоо батлан хамгаалж, шударга ёс тогтоох улс орны _нийгэм, эдийн засаг, соёлыг хөгжүүлэхийн төлөө оюун билгээ • дайчлан чин үнэн-чээр тэмцэж байгаад харамсалтай хэл-мэгдсэн ахмад хувьсгалч. монгольш нам, төрийн нэрт зүтгэлтэн, дипломатч, түухч бичгийн том сэхээтэн байв.

Д._Догсомын эх орон, ард түмний өмнө байгуулсан гавьяа зүтгэлийг бо-ДИТ үнэнээр сэргээн тогтоож манай улсын шинэхэн туүхэнд зсхих байры нь эзлүүлэи. түүх намтрыг нь бо-ловсруулах, зохиол бүтээлий нь эмхт-гэи хэвлуүлж яийтийн хүртээл бол-гож дурсгалыг мө_нхжүүлэх нь зүк-тэй гзж үзнэ.

Дэд эрдэмтэп С. ИЧНННОР^