Дэндэвийн (Зайдавын) Чимэд-Осор

BIOGRAPHY OF MONGOLIAN FAMOUS PEOPLE

 

 
  Ээжийгээ хайрлаж яваарай



Б.Ринчен, Цогт тайж кино (1944) Цэцэрлэгч өвгөн.
эртний яруу найргийн аялгуут шүлэг
Хаврын оюу өнгөт уулнаа
Дотнын нөхөр ирвээс
Хасын шим мэт тунгалаг дарснаас
Гуравхан хуруувч тогтоомуй.
Өглөө манагар юу болохыг бүү мэд
Өнөө миний сэтгэл бүрэн ханалаа.
Улаан малгайт, цэцэрлэгч өвгөн хоёр
Хүний сайхан сэтгэл (1980)
усч өвгөн Дэнзэн


Сүрэг чоно (1936-1938)
Данзан

Талын баатар (1944)
Чогдон хувилгаан  


Гурван найз киноны нутгийн өвгөн (1958)


Өндөр ээж киноны Дамиран(1968)

Давааны цаана даваа киноны Чүлтэм өвгөн (1977)

     
   

 

 
Dendev Chimed-Osor (1912-1987) 
 
 
 


Ардын жүжигчин, Монголын театр, кино урлагийн гайхамшигт зүтгэлтний нэгэн Д.Чимэд-Осор

Талын баатар жүжгийн Чогдон хувилгаан,
Сүрэг чоно жүжгийн Данзан,
Б.Ринченгийн Цогт тайж киноны Цэцэрлэгч өвгөн
М.Шолоховын Сэтгэлийг шинэтгэсэн нь жүжгийн Шукар өвгөний давтагдашгүй дүрээ бүтээж
Гологдсон хүухэн, Нүгэл буян, Зэрэг нэмэхийн өмнө, Тамирын охин, Хонины найр киног найруулж
 
Хүний сайхан сэтгэл киноны Усч өвгөн, насан тамирдсан үедээ бүтээсэн Мандухай сэцэн киноны Хурц зайрангийн дүрээрээ мөнхөрөн үлджээ. Yvрд намайгаа мартаа юу” дууны vгийг бичсэн
Дандаа л “Ээжийгээ хайрлаж яваарай” гэж захина. Расул Гамзатовын “Ээжийгээ хайрлаж яваарай” найраглалд, “Чингис хааны дэргэд Македоны Александр, Юлий Цезар нар юу ч биш” гэсэн Неругийн үгэнд их дуртай.

 

 

Timeline
1912 оны 2 сарын 16-нд Архангай аймгийн Өлзийт сумын Яргайт гэдэг газар эх Банзрагчийн 2-р хүү (өвөг эцэг Зайдаваар овоглодог байсан) болон эхээс мэндэлсэн.

1931 онд (19 нас) Улсын төв театр анх байгуулагдан 11 сарын 12-нд түр сургуулийнхан ард олонд хөшгөө нээн С.Буяннэмэхийн (1901-1937) Үнэн жүжгийг
ЗХУ-ын анхны мэргэжилтэн алдарт К.С.Станиславскийн шавь А.А.Ефремов орос найруулагч найруулан тавьж, Улсын төв театр анх үүд хаалгаа нээжээ.
1932 онд (20 онд) хувьсгалын эсэргүү нарт баригдан эрүүдүүлж байсан. Хожмын гэргий нь энэ онд мэндэлжээ.
1933 оны (21  нас) есөн сард цэрэгт татагдан бүртгэлд Зайдавын гэхийг Дэндэвийн хэмээн буруу бүртгэжээ.  Цэргийн зэвсгийн төв газар зарлага, жагсаалын дарга хийж хоёр жилийн цэргийн албаа хаасан

1936 онд (24 нас) 9 сарын 16-нд Улсын төв театрт жүжигчнээр орж тасралтгүй 40 гаруй жил ажиллажээ. Гавьяат уран зохиолч (1935 онд)
Театрын дарга Ширнэнгийн Аюушийн (1903-1938) зохиол "Яг 18" жүжгийн Ойдовын дүрд жүжиглэн театрын тайзнаа гарч уран бүтээлийн баялаг намтраа эхэлсэн.
1936 он
ы ( 24 нас) дундуур ЗХУ-ын анхны мэргэжилтэн К.С.Станиславскийн шавь театрын анхны сургагч Андрей Андреевич Ефремов 1935 оны сүүлчээр буцаж 2 дахь сургагч Виктор Антонович Борейшо иржээ. Д.Чимид-Осор шавь нь болов.
1937 онд (25 нас) Хонины булаг жүжигт Барилдогийн дүрд тоглов.
1938 оны (26 нас) 4 сарын 15-нд Төв театрт  жүжгийн нэрт зохиолч Донровын Намдаг (1911-1984) Сүрэг чоно оргил жүжгээ (1936 онд 24 насандаа бичиж эхэлсэн)Виктор Антонович Борейшо найруулан тоглоход Данзангийн дүрд тогложээ.
1939 онд (27 нас) Д.Намдагийн Сүрэг чоно жүжиг кино хальснаа амилж Төмөрийн Нацагдорж (1910-1966?) найруулж гол дүр Данзанд Д.Чимэд-Осор тогложээ.
1940 онд (28 нас) Т.Нацагдоржийн найруулсан Анхдугаар хичээл хар цагаан кинонд цэргийн дүрд тоглосон.
1941 онд (29 нас) Шарай голын 3 хааны Цэнгэлд, Гайхамшигт лимбэ жүжгийн Нарангэрэлийн дүрд тоглосон.
Талын баатрын Чогдон хувилгаан
1944 онд (32 нас) Талын баатар (найруулагч Э.Оюун (1918-2001), А.Рабинович) жүжгийн Чогдон хувилгааны дүрд тоглосоныг Б.Ринчен Үнэн сонинд авьяаст залуу жүжигчин Д.Чимэд-Осор тоотойхон хэдэн хөдөлгөөнөөр Чогдон хувилгааны дүрийг гарган чадамгай тоглосон гэж бичсэн бий.

Цогт тайжийн Цэцэрлэгч өвгөн
1945 онд (33 нас) Б.Ринченгийн зохиол,алдарт Цогт тайж киноны цэцэрлэгч өвгөний дүрд тоглон дүрээ мөнхөлсөн.
1945 онд (33 нас)Улсын гавьяат жүжигчин цолоор шагнуулсан.
1947 онд (35 нас) Зам жүжгийн (найруулагчаар Ардын жүжигчин Э.Оюун, зураачаар Л.Намхайцэрэн) Дамбын дүрд тоглосон.
1952 онд (40 нас) Америк ярьж байна жүжгийн Санитор Уилерийн дүрд
1952 онд (40 нас) олон хүүхдийн ээж болсон гэргийтэйгээ суужээ.
1954 онд (42 нас) Эмч нар жүжгийн Өлзий өвгөний дүрд
1958 онд (46 нас) Гурван найз киноны нутгийн өвгөн

Сэтгэлийг шинэтгэсэн нь Шукар өвгөн
1959 онд (47 нас)
М.Шолоховын Сэтгэлийг шинэтгэсэн нь жүжгийн Шукар өвгөний дүрээр үзэгч олонд хамгийн ойр дотно болж Өвгөн Шукар хэмээн нэрлүүлэх болжээ.
1959 онд (47 нас) Морьтой ч болоосой киноны Бат дүрд
 

Гологдсон хүүхэн, Нүгэл буян кино
1961 онд (49 нас) Ц.Дамдинсүрэнгийн зохиол Гологдсон хүүхэн киноны ерөнхий найруулагч

1962 онд (50 нас) хүү Болд төржээ.
1963 онд (51 нас)  Д.Намдагийн зохиолоор Нүгэл буян уран сайхны киног Д.Чимэд-Осор найруулан Монгол кино үйлдвэрт бүтээв.
Д.Намдаг Нүгэл буян зохиолоо бичихдээ Д.Нацагдорж Ламбугайн нулимс өгүүлэлийг задлан шинжилж бичжээ.
Дуурь бүжгин театр бий болов.
1965 онд (53 нас) Зэрэг нэмэхийн өмнө кинонд найруулагчаар
1966 онд (54 нас) Б.Нямаагийн Төөрсөөр төрөлдөө кинонд Цэдэв өвгөний дүрийг тун ч энэрэнгүй зөөлөн сэтгэлтэйгээр гаргасан.

1968 онд (56 нас) Өглөө киноны Дүйнхэр зайрангийн дүрд тоглосон.
1968 онд (56 нас) Өндөр ээж киноны Дамирангийн дүрд тоглосон.

1968 онд (56 нас) Нийслэл хүү кинонд Д.Чимэд-Осорын 6 настай хүү Болд хүүхдийн дүрд тогложээ.
1971 онд (59 нас) Өглөө киноны Дүйнхэр зайранд
1973 онд (61 нас) Тунгалаг Тамир киноны 3-р ангид нүүдэлчин, хувьсгалч, тагнуулч өвгөний дүрийг бүтээсэн.

1974 онд (62 нас) Тамирын охин кино зохиолыг өөрөө бичиж найруулсан.

1975 онд (63 нас) Өмноговь аймгийн Ханбогд суманд зураг авалтаар эхэлсэн, С.Дашдооров, С.Эрдэнийн зохиол, Э.Чойдогийн хөгжим, гол дүр Нарангарвууд залуу жүжигчин Н.Батцэцэг тоглосон, найруулагч Ж.Бунтар, Г.Жигжидсүрэн нарын найруулсан Эх бүрдийн домог киноны Зайрангийн дүрд тоглосон.

1976 онд (64 нас) Х.Зандрийбайдийгийн (1934) зохиосон Хонины найр киног найруулж, мөнхүү Вандангийн гол дүрд тоглосон.

1977 онд (65 нас) кино зохиолч Ч.Гомбо, найруулагч Ж.Бунтарын Давааны цаана даваа киноны Чүлтэм өвгөний дүрд
1978 онд (66 нас) Т.Чимэдийн зохиол Солонгын таван өнгө киноны Чоймболын дүрд тоглосон.

Хүний сайхан сэтгэл киноны усч өвгөн Дэнзэн
1980 онд (68 нас) Д.Мягмарын зохиол Хүний сайхан сэтгэл киноны усч өвгөн Дэнзэнгийн гайхамшигт дүрийг бүтээсэн.
1981 онд (69 нас) С.Удвалын зохиол, Г.Жигжидсүрэнгийн найруулсан Хатанбаатар кинонд хөрш өвгөний дүрд

1981 онд (69 нас) Ардын жүжигчин болжээ.
1983 онд (71 нас) Г.Дүйнхэржавын зохиол, Б.Сумхүүгийн найруулсан Сахиус уу, сахиул уу киноны луухан өвгөний дүр
1986 онд (74 нас) Ө.Баасанжавын зохиол, Г.Жигжидсүрэнгийн найруулсан Намар нахиалсан мод киноны Сундуйн дүрд

1987 онд (75 нас) П.Хорлоогийн зохиол, Х.Дамдины найруулсан Мандах нарны туяа киноны Шанзав Бадамдоржийн дүр


Мандухай сэцэн хатан киноны Хурц зайран Мөнхийн дүр
1987 онд (75 нас) Бие маш дорд орсон байхдаа ард түмэндээ сүүлийн дүрээ үлдээж Ш.Нацагдоржийн зохиол, Н.Жанцанноровийн хөгжим, Б.Балжиннямын найруулсан Мандухай сэцэн хатан киноны Хурц зайранд тоглож, биеийн тэнхээ дийлэхгүй тул дууг Элбэгсайхан, найруулагч Нагнайдорж хэнгэрэгийг цохижээ.
1987 онд (75 нас) нэг сарын нас үлдлээ гэж эмч хэлэхэд эмнэлгээс гарч, сүүлийн удаа уулзахаар зочилон ирэх хүмүүст модон хундагаар гурван удаа архи өгөхдөө Шукарын сүүлчийн хишгийг хүртээрэй гээд хорвоотой салах ёс гүйцэтгэн захиасаа хэлэн оюун саруулхан байсаар
Би энэ хорвоод гомдох юмгүй амьдарлаа гээд орчлонгийн 75 хаврыг элээгээд гэгээн хорвоогоос халин оджээ.
Амьдрал жүжиг хоёрын яаж ч болшгүй торгон огтлолцол тэр мөч юутай уйтай хэцүү. Гэгээн дүрээрээ хүмүүний сэтгэлд хоногшин үлдэнэ гэдэг бас юутай хэцүу болоод аугаа билээ.
Сургууль номын дуу тоож сонсолгүй амьдралын хар ухаан, байгалын авьяас билгээрээ алдрын оргилд хүрнэ гэдэг бас юутай гайхамшиг юм даа.
.
Ээжийгээ хайрлаж яваарай та нар минь, Хүний сайхан сэтгэлээ гэж...


Их урлагт зүтгэсэн 51 жилдээ шилдэг олон жүжгийн дүр бүтээж 30 гаран кинонд дүрээ мөнхөлсөн байгалийн билиг авьяастай монгол түмний нэгэн суут хүү ийнхүү хорвоод монгол хүн болж төрснийхөө хэргээ бүтээж чаджээ.
 

Үг. Д.Чимэд-Осор Ая. Х.Доёддорж
Малчин бүсгүй
Зуны найртай өглөө Зуслан дэнжийн зүлгэн дээр
Усаа авахаар очиход минь Уулзаж сууснаа санана уу
Эхний яриа яасан вэ Үүрд намайгаа мартаа юу

Талын зэрэглээ сүүмэлзсэн Тонхил нуурын захад
Анх танилцсанаа бодно уу Амраглаж дурласнаа санана уу
Эхний яриа яасан вэ Үүрд намайгаа мартаа юу
 
Буурал богдын оргилд Борооны будан татах шиг
Хайрын зөөлөн нүдээрэээ Харилцаж сууснаа санана уу
Эхний яриа яасан вэ Үүрд намайгаа мартаа юу

Эхис нуурын ус нь Эргээ бялхан цалгих шиг
Хөөрхий янагийн зүрх чинь Хүний болохоор цохилно уу
Ингээд чи минь уйдаа юу Үүрд намайгаа мартаа юу

Жүжгийн дүрүүд

1936 онд Ши.Аюушийн (1903-1938) зохиол "Яг 18" жүжгийн Ойдовын дүр
1937 онд Хонины булаг жүжигт Барилдогийн дүрд
1938 онд Д.Намдаг (1911-1984), Сүрэг чоно жүжгийн Данзан
1941 онд Д.Намдаг, Шарай голын 3 хааны Цэнгэлд
1941 онд Гайхамшигт лимбэ жүжгийн Нарангэрэлийн дүр
1944 онд Талын баатар жүжгийн Чогдон хувилгааны дүрд
1947 онд Зам жүжгийн Дамбын дүр
1952 онд Америк ярьж байна жүжгийн Санитор Уилерийн дүрд
1954 онд Эмч нар жүжгийн Өлзий өвгөний дүр
1959 онд М.Шолоховын Сэтгэлийг шинэтгэсэн нь жүжгийн Өвгөн Шукард

Найруулсан кино
1961 онд (49 нас) Гологдсон хүүхэн кинонд найруулагчаар
1963 онд (51 нас) Нүгэл буян кинонд найруулагчаар
1965 онд (53 нас) Зэрэг нэмэхийн өмнө кинонд найруулагчаар
1974 онд (62 нас) Тамирын охин кинонд найруулагчаар
1976 онд (64 нас) Хонины найр кинонд найруулагчаар ажиллаж

Киноны дүрүүд

1940 онд Т.Нацагдоржийн найруулсан Анхдугаар хичээл  Дэндэв  дүрд
1944 онд Б.Ринченгийн зохиол Цогт тайж киноны цэцэрлэгч өвгөний дүр
1958 онд  Гурван найз” нутгийн өвгөн
1959 онд Морьтой ч болоосой киноны Бат дүрд
1966 онд “Төөрсөөр төрөлдөө” Цэдэв
1968 онд  Өглөө, Дүйнхэр зайран
1968 онд Өндөр ээж Дамирангийн дүрд
1971 онд  Өглөө киноны Дүйнхэр зайранд
1973 онд Тунгалаг Тамир киноны 3-р ангид нүүдэлчин, хувьсгалч, тагнуулч өвгөн
1975 онд Эх бүрдийн домог  киноны Зайрангийн дүрд
1976 онд Хонины найр кино, Вандангийн гол дүр
1977 он Давааны цаана даваа Чүлтэм 
1978 онд Т.Чимэдийн зохиол Солонгын таван өнгө киноны Чоймболын дүрд
1980 онд Д.Мягмарын зохиол Хүний сайхан сэтгэл киноны усч өвгөн Дэнзэн
1981 онд Хатанбаатар кино, хөрш өвгөний дүрд
1983 онд Сахиус уу, сахиул уу киноны луухан өвгөний дүр
1986 онд  Намар нахиалсан мод киноны Сундуйн дүрд
1987 онд Мандах нарны туяа киноны Шанзав Бадамдоржийн дүр
1987 онд Мандухай сэцэн хатан киноны Хурц зайрангийн дүрд

охин Энхтуяа, хүү Болд, хүү Баяраа

Урлагийн гавъяат зутгэлтэн, ардын жужигчин, хөгжмийн зохиолч Дашийн Мяасүрэн
Ардын жүжигчин Чимэд-Осор гуайг шүлэг бичдэг байсан гэдгийг нь тэр бүр хүн мэддэггүй л байх. Бид хоёр хамтарч "Хунгийн дэгдээхэй" гэдэг дууг "босгож" билээ. Улаанбаатар, 1995-03-16 №738

“Морьтой ч болоосой” Бат http://www.teamleipzig.info/print.php?type=N&item_id=218

 

Г.Жигжидсvрэн: Шукарь багшийн харц одоо ч надад харагдах юм

 

Огноо: 2007-11-30 Эх сурвалж: Yнэн

 

http://www.onair2.tv/www/index.php?action=news.view&newsId=6865

Энэ жил Ардын жvжигчин, найруулагч Дэндэвийн Чимид-Осорын 95 насны ой тохиож буй. Архангай аймгийн Єлзийт сумын Яргайт гэдэг газар тєрж 1936 оны есдvгээр сараас театр хэмээх их айлд уран бvтээлийнхээ гарааг эхэлж байсан тэрбээр Монголын кино урлагийн тvvхэнд тодоор бичигдсэн их авъяастнуудын нэг.

“Хvний сайхан сэтгэл” киноны усчин євгєн, “Єглєє”, “Тэмцэл” киноны Дvйнхэр зайран, “Єндєр ээж”-ийн Дансран гээд тvvний бvтээсэн олон сайхан дvр ард тvмний сэтгэлд хоногшин vлдсэн. Кино найруулагч, УГЗ, Ардын жvжигчин Г.Жигжидсvрэн євгєн багшаа дурсан ийн хуучиллаа.

 

-Д.Чимид-Осор гуайг Та анх хэзээ харж байв. Багштайгаа танилцаж байсан тvvхээсээ дэлгэвэл?

-1956-1957 оны євєл байсан санагдана. Засгийн газрын ордны хойхно нэг арктай байшин байдаг даа. Тэр vед аркандаа тємєр хаалгатай байсан юм. Тухайн vеийн хоёрдугаар сургууль, одоогийн Хvмvvнлэгийн их сургуульд би сурч байлаа. Тэгээд нэг єдєр завсарлагааны vеэр тэр тємєр хаалган дээр дvvжлэн тоглох санаатай явтал манай ангийнхан “Тэнд кино зураг авч байна” гээд л гvйлдээд байна. Би ч бас юу дутах вэ, очтол vнэхээр зураг авч байна. Одоо санахад Р.Доржпалам гуайн “Салхины амт” киноны зураг авалт явагдаж байсан юм билээ. Тэр кинонд Д.Чимэд-Осор гуай хоёрдугаар найруулагчаар ажиллаж байж. Р.Доржпалам гуай, Д.Чимид-Осор гуай хоёр орцны vvдээр эргэлдэж, аркаар орж гараад тэр хавийн улсуудад тэг, ингэ гээд л нэг юм заагаад байна. Тэднийг харж зогссоор єнєє арван минутын завсарлага маань ч дууслаа. Тэгээд хичээлээ тасалчихаад дараагийн цагтаа амжиж ангидаа орж байсан юм даг. Анх тэгж л Д.Чимид-Осор гуайг зураг авалтын талбайд харж байлаа. Бас кино зураг авалт гэдэг юмыг анх удаа харсан минь тэр байсан.

 

-Тэр єдрєєс ємнє Та Д.Чимид-Осор гуайг мэддэг байсан уу?

-Мэдээж жvжигчин гэдгийг нь мэддэг байсан. Ер нь аль 1950-иад оны эхэн vеэс л би Д.Чимид-Осор гуайг мэддэг байлаа. Би их азтай хvн. Манай гэр МУИС-ийн яг ард, Ард Аюушийн гудамжинд байдаг байв. Миний сурч байсан хоёрдугаар сургуулийн хажууд театрын томчуудын амьдардаг “Ухаантны шар” гэгддэг хоёр давхар байр байх. Тэр цаг одоогийнхтой адилгvй, байшин барилга ховор, хотын ихэнх хvн гэр хороололд амьдардаг байсан vе. Театрынхны амьдардаг тэр “Ухаантны шар”-д С.Гэндэн гуай, Э.Оюун гуай, Д.Дамдинсvрэн гуай, Е.Гомбодорж гуай, Л.Жамсранжав гээд олон сайхан хvмvvс амьдардаг байсан. Би тэднийг харж нvдээ их хужирлана аа. Бас театр их vздэг байж. Тэр vеэс л Д.Чимд-Осор гуайг мэддэг болсон юм даа.

 

-Тэгэхээр Та бvр багаасаа л урлагт ойр байжээ?

-Тийм ээ, би бараг театрт єссєн. Театрын шинэ жvжиг бvрийг алгасалгvй vздэг байлаа. Бага ангид байхдаа би онц сурлагатан байсан юм. Аавын маань нутгийн Дашпунцаг гэдэг театрын жvжигчин ах “Онц сурдаг хvvхдэд жvжиг vзvvлэлгvй яахав” гээд л намайг театрт аваачна. Дашпунцаг ах єєрєє ажилтай гээд яваад єгнє. Би театраар сэлгvvцэнгээ Л.Цогзолмаа гуай, Г.Хайдав гуай гээд одооны энэ алтан vеийнхнийг цємийг нь мэддэг болчихсон юм.

 

-Тэр vеэс л багшийгаа биширдэг байв уу?

-Арай хожуу юм. Долоо, наймдугаар ангид байсан болов уу. М.Шолоховын “Сэтгэлийг шинэтгэсэн нь” жvжгийг vзээд євгєн Шукарийн дvрийг нь анх биширч байлаа. Тэр жvжгийн Нагулновын дvрд Ардын жvжигчин Г.Гомбосvрэн гуай тоглодог байсан. Євгєн Шукарийн дvрээс нэг хэсэг нь єнєє хэр санаанаас гардаггvй юм. Хєрєнгє хурааж байна гэж дуулчихаад тугалаа алж идээд гэдсээ євдvvт бутанд очоод жаал сууснаа эргэж ирээд байцаагддаг хэсэг байдаг даа. Нагулнов Г.Гомбосvрэн гуай гар буу барьчихаад л євгєн Шукарийг айлгана. Багш євлийн чихтэй малгайныхаа нэг чихийг дотогшоо нугалж, нєгєєхийг нь сул тавьчихсан тойрч гvйгээд тун инээдэмтэй. Малгай нь яг л туулайны чих шиг далбаганаад…энэ тоглолт нь одоо ч нvдэнд харагддаг юм. Багш Шукарийн дvрийг vнэхээр гайхалтай бvтээсэн. Тиймдээ ч урлагийнхан Чимид-Осор гэхээсээ илvv Шукарь л гэнэ. Би ч Шукарь багш л гэдэг байсан юм.

 

-Манай алтан vеийн олон алдартнуудын адил Д.Чимид-Осор гуайг мэргэжлийн сургууль тєгсєєгvй гэж дуулсан юм байна?

-Єнєєгийн их дээд сургууль гэж тухайн vед байх биш. Гол нь бурхнаас заяасан авъяаслаг хvн. Тvvнээс гадна єєрєє асар хєдєлмєрч, их сэргэлэн, гvйлгээ ухаантай хvн байсан юм. Д.Чимид-Осор багш 20 нас хvртлээ мал маллаж галч, манаач гээд театрт ирэхийнхээ ємнє элдвийн хар бор ажил хийж байсан юм билээ. Харин театрт дагалдан жvжигчнээр ажиллах vеэсээ зохиол бичдэг болж. Сvvлд кино найруулагч болсныхоо дараа “Тамирын охин” киноны зохиолыг єєрєє бичээд, найруулж байсан. Єнєє хэр нь ард тvмний дунд дуулагддаг “Yvрд намайгаа мартаа юу” дууны vгийг бичсэн. Амьдралдаа ганц дууны vг бичсэн нь тэр юм. Ер нь тэгж бодохоор их авъяаслаг хvн байж дээ. Бас ардын дуу, зvйр цэцэн vг, ерєєл магтаал зэргийг их цээжээр уншина. Магадгvй Шукарь багшийн ардын урлагт хайртай сэтгэл нь хожим их урлагт хєтєлсєн болов уу гэж би боддог.

 

-Багш тань “Гологдсон хvvхэн”, “Нvгэл буян” гээд монгол киноны сор болсон олон сайхан киног найруулсан. Найруулагчийн хувьд ямархуу хvн байв?

-Шукарь багш кино vйлдвэрт найруулагчийн орон тоонд хэзээ ч байгаагvй. Орчуулгын киноны жvжигчин гэдэг ажилд албан ёсоор бvртгэгддэг байв. Би Д.Жигжид гуайн “Улаанбаатарт байгаа миний аавд” кинонд ажиллачихаад 1961 онд Шукарь багшийн анхны бие даан найруулсан “Гологдсон хvvхэн” кинонд туслах найруулагŹчаар ажилласан юм. Зарим найруулагчид жvжигчдийнхээ єєдєєс элдэв онол ярьдаг даа. Харин Д.Чимид-Осор гуай хvний тvлхvvрийг маш сайн олно. Жvжигчин бvр адилгvй шvv дээ. Зарим нь уурлуулж байж, зарим нь аргадуулж байж доторхоо гаргана. Єєр єєр зан тєрхтэй хvмvvсийн учрыг багш гарамгай олдог байсан. Уурлаж уцаарлана гэж байхгvй. “Гологдсон хvvхэн” киноны зураглаачаар С.Дэмбэрэл гуай ажиллаж байсан юм. Багш С.Дэмбэрэл гуайд их найддаг байлаа, цаадах нь ч найруулагчийнхаа итгэлийг алдаагvй. Ер нь найруулагч, зураглаач хоёрт санал зєрєлдєж маргалдах юм их гарна. Харин Д.Чимид-Осор багш хамтран уран бvтээл хийдэг хvнээ ойлгож, vнэлдэг байсан. Энэ нь найруулагчийн хувьд тvvний бас нэгэн онцгой чанар юм.

 

Єєрєє жvжигчин болохоор дvр шилэхдээ гаргуун. Жишээ нь Д.Намдаг гуайн зохиолоор хийсэн “Нvгэл буян” кинонд Ц.Цэгмид гуайн бvтээсэн “хvрээ” Нямжавын дvр, Д.Ичинхорлоо гуайн То хуарын дvр байна. Yнэхээр л ийм хvмvvс байсан болов уу гэж санагдмаар шvv дээ. Саяын дурддаг кинонуудаас гадна “Хонины найр”, “Зэрэг нэмэхийн ємнє” киног мєн найруулсан. Саяхан, 2000 оны эхээр явуулсан санал асуулгаар “Зэрэг нэмэхийн ємнє” кино монголын шилдэг арван киноны тоонд багтсан. Дvрvvд нь хэчнээн сонирхолтойг хvн бvр л мэднэ. Ер нь багшийн найруулсан киноны дvр болгон нvдээ олсон байдаг. Тэгэхээр найруулагчийн хувьд их билгийн хараатай хvн байсан юм. Аймгийн театруудад ажиллаж, Дорнод аймгийн театрыг vндэслэсэн гэдгийг нь бас хэлэх хэрэгтэй. Дорнод аймгийн театрт уран сайхны удирдагчаар ажиллаж байхдаа Монголын болон гадаадын олон сонгодог жvжгийг тайзнаа амилуулсан.

 

-Жvжигчин Д.Чимид-Осор гэвэл ярих зvйл бас их байгаа байх.

-”Жижиг жvжигчин гэж байхаас жижиг роль гэж байхгvй” гэдэг. К.С.Станиславскийн vг бий. “Єглєє” киноны Дvйнхэр зайран, “Єндєр ээж”-ийн Дансран, “Тєєрсєєр тєрєлдєє”-гийн Цэдэв, бас миний “Хатанбаатар” киноны хєрш євгєн гээд хэдий жижигхэн ч их нарийн чимхлvvр дvрvvдийг Шукарь багш хvний сэтгэлд хоногштол бvтээсэн. Эд бол тоглосон роль биш, бvтээсэн дvр болж чадсан юм. Сонин тvvх дэлгэхэд би “Хатанбаатар” киноныхоо зохиолыг Д.Чимид-Осор гуайд єгєєд “Та миний зохиолыг уншаад єєрийнхєє сэтгэлд нийцсэн дvрд тогловол би их баярлана” гэлээ. Би уг нь Шукарь багшийг Хатанбаатарын багш Ганжууржав гvнд тоглуулъя гэж бодож байтал багш хєрш хєгшний дvрийг єєрєє сонгосон юм. Хоёр ангит кинонд ганц хоёрхон минут гардаг тэр євгєнийг багш vнэхээр гайхалтай амьдруулсан даа. Тэгэхээр том уран бvтээлчийн шинж харагдаж байгаа юм. Зарим жvжигчид гол рольд муухан тоглочихоод “Би тийм дvр бvтээсэн” гээд ичихгvй ярьж явдаг шvv дээ. Харин багш их даруухан. Ямар сайндаа л театраас хєндийрч манайд ирчихээд орчуулгын киноны жvжигчин болж байхав. Гэхдээ єєрєє “ам барьж” дуу оруулахдаа мэргэшсэн. Тэр vед би Шукарь багшийг орчуулгын кино руу юунд ирсэн юм бол, театртаа байсан бол олон сайхан дvр бvтээх байсан юм гэж дотроо харамсдаг байлаа. Харин сvvлд кино найруулж эхлэхэд нь их баярласан. Зарим хvн нэр хvнд, ашиг орлого боддог ч юм уу найруулагч болох гэж шал дэмий зvтгэдэг л дээ. Харин Д.Чимид-Осор гуай цаанаасаа тvрж гарсан тэр их авъяасаараа кино найруулагч болсон гэж би боддог юм.

 

-Мэргэжлийн хvний хувьд Д.Чимид-Осор гуайн олон сайхан дvрээс Та аль дvрд нь илvv дуртай вэ?

-Юуны ємнє миний тvрvvн хэлсэн євгєн Шукарийн дvр байна. Харин дэлгэцийн дvрvvдээс “Єглєє” киноны Дvйнхэр зайран, “Сvрэг чоно” киноны Данзангийн дvр vнэхээр гайхалтай болсон. Энд нэг зvйлийг тайлбарлахад манайхан дvр, роль хоёрыг их хутгадаг л даа. Дvрийг бvтээдэг бол ролийг тоглодог юм. Тэгэхээр хэдий жижиг ч Д.Чимид-Осор гуайн Дvйнхэр зайран, “Тєєрсєєр тєрєлдєє” кинонд Балтыг зугтаагаад явахад “Баригдана даа, хєєрхий” гээд зогсдог Цэдэв гээд бvгд л дvр юм.

 

-Олон удаа уулзаж учирч явахад Та багшаасаа олон зvйл дуулж, сурч мэдсэн байх. Тэр бvхнээс vргэлж санаж явдаг ямар сургааль байна вэ?

-Д.Чимид-Осор гуайгаас би жvжигчинтэй ажиллана гэдгийг сурсан. Багш надад нэг удаа “Жvжигчин хvнтэй онол ярих гээд хэрэггvй дээ” гэж хэлсэн юм. Ер нь жvжигчин гэдэг дээд сургуулиар эзэмшдэг мэргэжил биш. Хожим би єєрєє кино драмын хэд хэдэн анги тєгсŹгєхдєє хvнийг номоор жvжигчин болгоŹдоггvйг ойлгосон. Зарим багш “Станиславокийн онол” гээд л духаа атируулж, дуугаа єндєрсгєєд худлаа яриад байхаар би ичдэг юм.

 

Шукарь багш энгийн vед эцэг хvний ёсоор амьдралын аар саар зvйлийг надад их сургадаг байлаа. “Гологдсон хvvхэн” киноны Долингорын их цасан дунд морио тавиад явуулчихдаг євлийн зураг авалтын vеэр их хvйтэн байсан юм. Нэг єглєє би ус халаачихаад халуун, хvйтэн ус сэлгээд гараа угааж байтал Шукарь багш хажууд ирж цас утгаснаа надад “Бvлээн усаар угаахаар цасаар угаа, даардаггvй юм” гэсэн. Тэгээд тэр євєлжингєє би нvvр гараа цасаар угаагаад vнэхээр даараагvй юм даг. Ер нь сургааль гэхээсээ илvv энэ мэт жижиг гэлтгvй амьдралын ухаанд их сургадаг байж.

 

-Танаас єєр Д.Чимид-Осор гуайн шавь гэгддэг хvн би юу?

-”Гологдсон хvvхэн” киноны дараа талийгаач Д.Содном найруулагчтай ажиллаж байсан юм билээ. Би 1962 онд сурахаар яваад єгсєн. Намайг оюутан байхад ямар хvмvvстэй ажиллаж, мэдлэг туршлагаасаа хуваалцаж байсныг би сайн мэдэхгvй юм.

 

-Хувь хvнийхээ хувьд ямархуу хvн байв?

-Их адгуу хvн байсан юм. Гэхдээ загнаж аашилна гэж байхгvй. Адгуу болохоор нь эргэн тойрных нь хvмvvс ажлаа ядаж хэдэн минутын ємнє хийгээд дуусгачихъя гэж боддог байсан байх. Бас их хєгжилтэй. Заримдаа онгод нь ч ордог юм уу, их толгой холбож ярина. Хvн шоглож, ёгтолно гэж жигтэйхэн. Одоо санахад их ой сайтай хvн байж. Тэгэхээр миний тvрvvн хэлсэн байгалиас заяасан их авъяас гэдэг тэр л дээ.

 

Зоригтой ч гэмээр юм уу, их эрдvv зантай байсныг нь санаж байна. Элэгний хэцvv нэрт євчнєєр тэнгэрт хальсан даа, хєєрхий. Бурхан болохынх нь ємнє би хоёр, гурван ч удаа эргэж очсон юм. Бvр хэвтэрт орсон хойно нь ч очиж байлаа. Сvvлд очиход орон дээрээ босоо дэртэй суучихсан, хажуудаа жижиг хундага, жаахан архи тавьчихаж. Тэгээд намайг очиход єєрєє хундагалаж чадахгvй болохоор эхнэрээ дуудаад “Шавь маань ирсэн. Хундага юм хийгээд єгчих” гэнэ. Дондог эгч бид хоёрт архи хундагалаж єгсєн. Гэхдээ багш єєрєє уугаагvй л дээ. Тэгээд би єєрийнхєє хундагатайг уучихаад багшийнхаа нvд рvv харлаа. Тэгэхэд Шукарь багш “Багш нь ингээд єнгєрлєє, хоёулаа сvvлийн удаа уулзаж байна даа” гэх шиг харцтай байсан. Би багшийнхаа тэр харцыг одоо хэр нь мартдаггvй юм.

 

Г.ЛХАГВАДУЛАМ

 



 

Шукарийн хүү ярьж байна

А.БААСАНДОРЖ (2007-12-03)

Саяхны нэг өдөр утас хангинав. Харилцуураа автал “Шукарийн хүү ярьж байна” гэх нь тэр. Монголын театр, киноны агуу зүтгэлтний нэг, ардын жүжигчин Чимэд-Осор гуайн мэндэлснийх нь 90 насны ойд зориулж бяцхан өгүүлэл бичиж, улмаар хүү Болдтой нь танилцаж, ойн баярт өчүүхэн хувь нэмэр оруулж байсан минь тун ойрмогхон доо. Гэтэл таван жил аль хэдийнэ улиран оджээ. Эдүгээ 95 насных нь ойн өдрүүд тохиож байна. Сонин хэвлэл, радио телевизээр тэр их хүний тухай дурсаж, тоглосон киног нь үзүүлэхээс эхлээд бас чамгүй зүйл хийхээр төлөвлөсөн гэсэн. Ингээд ардын жүжигчин Д.Чимэд-Осор агсныг хүүгийнх хамт дурсацгаая.

Нэгэн зүйл:
Аав минь их энгийн хүн байсан. Маш сайхан хоол хийнэ. Хоолоо их “фантаазлаж” хийнэ. Янз бүрийн жор өөрөө зохионо. Хар чавгаар бидэнд бууз хийгээд л өгчихдөг байсан юм даа. Элэг, уушиг, зүрх зэргийг машиндаж амтлаад махан бин гэж сонин хоол хийдэгсэн. Тэр нь их амттай. Махыг шүүрхий голдуу идэх гэнэ. Бас “Улаан малгайт”, “Кара-Кум”,  “Баавгайтай” чихэрт их дуртай.
Тамхинаас зөвхөн “ВТ” гэдэг Болгар янжуурыг дундуур нь хугалж татна. Бас хамрын тамхи татна аа. Нэг сайхан бидэртэй шүрэн толгойтой, алтан нуухтай цагаан хаш хөөрөгтэй байснаа 60 насныхаа ойн найран дээр алдаж орхиж билээ. Сүүлд Болгарын “Роза” гэдэг үнэртэй усны модон саванд халбага суулгаж хөөрөг урласан нь одоо надад байдаг юм.

Гарын сайн ур дүйтэй. Гэртээ байхдаа ямар нэг юм заавал урлаж, дархлаж сууна. Бидний гутлыг аав л янзалж өгнө. Маш сайн багаж хэрэгсэлтэй. Бас хүүхэд, гөлөг хоёрт их хайртай өрөвчхөн хүн байсан.

Нэгэн зүйл: Аавын ах, дүү хоёр Банзрагч хэмээн эхээрээ овоглодог байлаа. Аав харин Дэндэв гэсэн өөр нэрээр овоглож явдаг байсан юм. Аавын өвөг эцгийг Зайдав гэдэг байж л дээ. 1933 онд цэрэгт татагдаад очиход нь нэг их ширүүн зантай дарга бүртгэж авчээ. Хэний хэн бэ гээд ууртай дуугаар асуухаар нь аав Зайдавын Чимэд-Осор гээд намуухан хариулж. Гэтэл нөгөө дарга “Юу гэнэ ээ, Дэндэвийн Чимэд-Осор оо” гээд л тасхийгээд явчихаж. Аав минь айхдаа тиймээ гэчихсэн гэдэг юм. Ингээд Зайдавын гэсэн овог нь Дэндэв болчихсон түүхтэй юм гэнэ билээ. Сүүлд нь овгоо засуулах гэж жаахан хөөцөлдөж үзсэн юм гэсэн. Тэгтэл театрын жүжигчин, нэгэнт олонд танигдчихсан болохоор болоогүй гэсэн. Өөрөө ч нэг их хүчлээгүй бололтой юм билээ.

Нэгэн зүйл: Аав минь жүжиг, кинонд их олон дүр бүтээсэн. Гэхдээ ганцхан Шукарийнхаа дүрээр л мөнхөрч үлдсэн. Үеийнхэн нь Шукарь, шавь нар нь Шукарь багш гэж дуудна. “Сэтгэлийг шинэтгэсэн нь” жүжгийг тайзнаа тавихаар болоход Шукарийн дүр Бат-Очир гуай, аав хоёрт оногдсон гэдэг. Энэ дүрдээ бэлтгэж байхад нь аавыг кинонд тоглуулахаар аваад явчихсан байгаа юм. Гэтэл нэг өдөр Ванган гуай аавыг дуудуулжээ. “Бат-Очир өвчтэй. Ирж Шукарийн дүрд тогло” гэжээ. Билет нэгэнт зарагдчихсан болохоор татгалзах аргагүй байдалд орсон аав маань Сонгины булангаас ирж тоглолтонд оролцсон гэдэг. Үнэхээр гайхамшигтай тоглосон юм гэнэ билээ. Ямар муу тоглосондоо л түүнээс хойш Шукарь хэмээн нэрлэгдэх билээ дээ.

Нэгэн зүйл: Үр хүүхэд бидэндээ ганц л зүйл захиж хэлдэг байсан. Дандаа л “Ээжийгээ хайрлаж яваарай” гэж хэлнэ. Одоо бодоход тэгж хэлэх нь ч аргагүй байж. Аав минь хоёр ч эхнэрээ цэл залуугаар нь алдсан. Төрсөн гурван үрээ бас алдсан. Амьдралын зовлон их үзсэн хүн. Нэг хэсэг аав нь их уруудсан даа гэж өөрөө хэлдэг байсан. Тэгж яваад аав минь 40-тэйдээ 19-хөн настай ээжтэй суусан байгаа юм. Удалгүй олон сайхан хүүхэдтэй болж, уран бүтээлийн хувьд ч ихийг хийж эхэлсэн гэдэг. Уруудаж доройтож явахад нь түшиг тулгуур болж, өөдөлж дэгжихэд нь үнэхээр их тус дэм болсон болохоор ээжийг их хүндэлдэг байсан. Тэгээд ч тэр үү Расул Гамзатовын “Ээжийгээ хайрлаж яваарай” найраглалд их дуртай. Аавынхаа шийрийг хатааж ардын жүжигчин болоорой гэж үхэн үхтлээ бидэнд хэлээгүй. Харин ээжийгээ хайрлаж яваарай гэж л захидаг байсан даа.

Нэгэн зүйл: 20 настай аав минь хувьсгалын эсэргүү нарт баригдан эрүүдүүлж байсан тэр жил ижий минь энэ хорвоод дуугаа хадаан мэндэлсэн байдаг юм. Тэр бол 1932 он. Аав, ээж хоёр минь нэг нутаг усны үр сад болон мэндэлсэн нь хувь заяаны төөрөг тавилан биз ээ. Ижийгийн аав Аагаа Шарав удам дамжсан баян хүний ганц хүү байсан юм гэнэ билээ. Буурлын буянд хурдан морины наймаа ярьж, мөрийтэй даалуу эргүүлэн цаг нарыг зугаатай өнгөрүүлсэн тэр хөдөөх эр өнчин охиноо эрхлүүлж энхрийлэхдээ огт гар татаагүй юм гэсэн. Гэхдээ ижийн минь өсөж бойжих, хүмүүжиж төлөвшихөд эмээгийнх нь нөлөө маш их байсан гэдэг юм.

Нэгэн зүйл: Үр хүүхэд биднээсээ урлагийн хүн болгох гэж аав минь их боддог байсан. Болгох ч гэж оролддог байсан. Том эгч Энхтуяа маань аавыгаа залгамжилна гээд наймдугаар ангиа төгсөөд Хүүхэд, залуучуудын театрт дагалдан жүжигчин болсон. Аав ч их дэмжсэн. Дөрөв таван жил театрт ажилласан. 20 гаруй жүжиг, “Туяагийн бичээгүй захидал” зэрэг кинонд ч тоглосон. Гадаадын олон ч кинонд дуу оруулсан. Гэвч нэг л болоогүй. Удалгүй банкны ажилтан болоод яваад өгсөн.

Намайг зургаахан настай байхад “Нийслэл хүү” кинонд тоглуулсан. “Тамирын охин” кинондоо ч дагуулж явж байлаа. Би сурагч байхдаа 30 шахам орчуулгын кинонд дуу оруулсан. Гэтэл намайг аравдугаар ангиа төгсөөд мэргэжлээ сонгох болоход аав минь надад жүжигчин бол гэж хэлээгүй. Тэгэхээр надад авьяас байхгүй гэдгийг аль эрт ажиглачихсан хэрэг. Миний дүү Баяраа Хүүхэд, залуучуудын театрт ажиллаж нэг хэсэг манаргасан. Жумдааны “Эргүүлэг” зэрэг кинонд ч тоглосон. Дараа нь ардын жүжигчин Г.Гомбосүрэн гуайн байгуулсан театрт ч бас ажилласан. Гэхдээ л тэр хүнээс нэг их сүйдтэй бүтээл гараагүй.

Жүжиглэнэ гэдэг бол дан ганц хөдөлмөрөөр бус авьяасаар бүтдэг ажил гэдэг нь ингэж харагдаж байгаа юм. СУИС-ийн кино драмын ангийг жил болгон өчнөөн хүн төгсч байна. Сайн жүжигчин болчихсон нь ховор л байгаа биз дээ. Гэтэл миний аав ямар ч боловсролгүй хүн. Нэг баян айлд зарцлагдаж байхдаа монгол бичиг сурсан гэдэг юм. Тэгээд ардын жүжигчин гэдэг алдрын зэрэгт хүрсэн. Унаган авьяастай л хүн байсан байгаа юм.

Нэгэн зүйл: Цагаан сар хийлгэхгүй гэж хориглодог үед манайх шиг өргөн дэлгэр цагаалдаг айл нийслэлд лав байгаагүй. Үүнийг Хотын намын хорооныхон ч сайн мэддэг байсан. Сар гаруй цагаан сар хийнэ. Манайд урлагийн бурхад нь ч ирнэ, Усны гудамжны архичин нь ч орж гарна. Гэртээ шоголтой судар залчихна. Нэг шармал бурхан манай цонхон дээр олон жил болсон. Хамгийн их хүндэлж дээдэлдэг хүн нь Чингис хаан. Зэв жанжныг бас их ярина. “Чингис хааны дэргэд Македоны Александр, Юлий Цезар нар юу ч биш” гэсэн Неругийн үгэнд их дуртай. Ардын ёс заншлаа маш сайн мэднэ, өөрөө ч сайн мөрдөнө.

Нэгэн зүйл: Үзэж тарна даа гэж хэлэх их дуртай. Ер нь амьдралын гол уриа нь тэр. Нэг жишээ өгүүлье. “Хүний сайхан сэтгэл” киноны усчин өвгөний дүрд тоглохдоо бие нь муу байсан. Усан дотор голдуу зураг авахуулах болохоор эмч нар хориглож байсан. Бид ч дуртай байгаагүй. Нэг кинонд тоглуулах гээд аавыгаа алдахыг хэн хүсэх вэ дээ. Гэтэл нэг л өдөр тоглохоор шийдсэн. “Надад сэтгэлийн тэнхээ байна. Үзэж тарна даа” гэсэн. Тэгээд тэр дүрээрээ үзэгчдийн сэтгэлд бүр мөнхөрч үлдсэн.
Аав хамгийн сүүлд 1988 онд “Мандухай цэцэн хатан” киноны Хурц зайранд тоглосон. Харамсалтай нь бие нь их дор орсон болохоор сүүлчийн дүрийнхээ дууг оруулж чадаагүй. Элбэгсайхан гуай дууг нь хийж, найруулагч Нагнайдорж гуай хэнгэргийг нь цохиж байсан гэдэг юм.

Нэгэн зүйл: Аавынхаа аугааг би нас нөгчихөд нь л мэдсэн. Тэр хүн хорвоотой салах ёс гүйцэтгэхдээ үнэхээр аугаа байсан. Амьдарч чадсан хүн бас үхэж чаддаг байх ёстойг аав үзүүлсэн дээ. “Нэг сарын нас үлдсэн шүү” гэж эмч бидэнд хэлээд аавыг эмнэлгээс гаргасан юм. Аав ч өөрөө эмчилгээгүй гэдгээ мэдсэн. Эмнэлгээс гарч ирээд аав “Би энэ хорвоод гомдох юмгүй амьдарлаа. Одоо болсон. Миний хүүхдүүд аавдаа нэг авдар архи, ахиухан чихэр аваад өг. Аавд нь нэг бодол байна” гэсэн. Бид дор нь бэлтгэж өгсөн. Аавыг ер нь явцгүй боллоо гэдгийг хүмүүс ам дамжуулаад сонсчихдог юм билээ. Тэгээд амьсгал отголтол нь хүмүүс тасраагүй. Уулзахаар ирсэн хүмүүст аав өөрийнхөө модон хундагаар гурван удаа архи өгөөд “Шукарийн сүүлчийн хишгийг хүртчих” гэдэг байсан. Тэгээд захиасаа хэлдэг байсан даа.

 

 
 

GO BACK TO WEBSITE

Š Batmunkh.Ts Mongol Internet Contact to daanjuur@yahoo.com