Монголын ууган сэхээтэн, геологи, минерологийн ухааны анхны доктор Жалцавын Дүгэрсүрэн

BIOGRAPHY OF MONGOLIAN FAMOUS PEOPLE

 

 

 

  1927 онд Франц улсын нийслэл Парис хотноо Тэр үед Парисын Лицей Мишельд (Lycee Mishelet) суралцаж байсан дөрвөн монгол хөвгүүн энэ зураг дээр байна. Өвөр эгнээнд зүүнээс
Ж.Дүгэрсүрэн, Л.Уртнасан, Т.Аюурзана хойд талд зогсож байгаа нь Намсрай нар болно

 

 

     
   

 

 
Jaltsav Dugersuren (1909-) 
 
 
 


Ууган геологич, геологи, минерологийн ухааны
анхны доктор Ж.Дүгэрсүрэн

Геологи, минералогийн ухааны Монгол улсын анхны эрдэмтэн
Таван толгойн нүүрсний орд, Охин хөтөл, Налайхын орд,Зүүнбаянгийн газрын тосны ордыг шинжлэн нээлцэж, Хөвсгөлийн Хорьдол сарьдаг, Аранзан Зэст, Эрдэнэт, Багануур, Цайдан тугалтай нурууг шинжлэн судалж, Монгол улсын уул уурхай, ашигт малтмал, эрдэс баялгийг судалсан анхны ууган хайгуулчдын нэгэн ууган хайгуулч

Ардын засгийн анхны бага, дунд сургуулийн сурагч, Анхны пионер (1921-1926)
Герман, Францад сураар одсон анхны 35 сурагчийн нэгэн
Францад сурсан анхны оюутан, сэхээтэн (1926-1929)

Монгол улсын нийслэлийг Хархорумд шилжүүлэхийг анхлан хөндөж байсан Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн жинхэнэ дарга (1941-1946)
Улсын геологийн фондын анхны дарга (1957 он)
МУЙС-ийн Геологийн тэнхмийн анхны эрхлэгч (1961)
Монгол улсын Цаг уурын хороон дарга
 
Ашигт малтмалын 30 гаруй орд нээсэн, Монголын бүх насны нүүрсний ордны геологи сэдвээр дэд эрдэмтэн хамгаалсан. Орос Монгол толь, Геологийн сурах бичиг, хамтран зохиосон.
 
 

 

Timeline
Бадарчин ламын хайгуулчин хүү

1909 онд Буриадын Хорь аймгийн Элхи нэрт газар Жалцав ламын ганц хүү болон эхээс мэндэлжээ.

Ж.Дүгэрсүрэнгийн эцэг Жалцав лам 1860-1870 онд Хорь Буриадын Чулуутын дацанд шавилан сууж байгаад, Далай ламд мөргөхөөр Түвд рүү явж, улмаар Энэтхэг, Тайланд, Сингапур, Гонконгд очиж, эргээд Хятадыг явганаар туулж Бээжинд ирээд, жинчдийн хамтаар Монголдоо эргэн ирсэн сонин түүхтэй хүн аж.


Ардын засгийн Анхны сургуулийн оюутан

1923 оны 2 сарын 16-нд Ардын засгийн анхны бага сургуулийг (1921 оны 11 сарын 2-нд байгуулсан) өргөтгөн анхны бүрэн бус дунд 7, 8 жилийн сургууль болоход 2-р ангийн 22 сурагчийн нэгэн болж сурсан.
 

Хээрийн галуу нисэн үл хүрэх газраас Эрдмийн уурхайн ноён оргил өөд
1926 онд (17 нас) Г
ерман Франц улсад илгээсэн анхны 35 сурагчийн нэгэн болж (нийт 40 залуус) Гэгээрлийн сайд Эрдэнэбатхааны хамтаар бүтэн сар гаран аялж Герман улсад ирж хэлний бэлтгэлд 1 жил сурсан.
1927-1929 онд
Парис хотноо Лицей Мишельд (Lycιe Michelet, Paric, France) суралцаж төгссөн. Дэлхийн 2-р дайны үед энэ сургуульд Германы гестап байрлаж байжээ. http://www.michelet-vanves.ac-versailles.fr/. Франц улсад Ж.Дүгэрсүрэн, Л.Уртнасан, Т.Аюурзана, Намсрай нарын 4 монгол анх сурч төгсчээ.
1929 онд (20 нас) эх орондоо дуудагдан буцаж ирсэн.

Баян Монгол нутгаа хайрлахуй

1930-1932 онд Зөвлөлтийн эрдэмтэн И.П.Рачковский, К.А.Недадкевичийн хамт Хөвсгөлийн Хорьдол сарьдаг, Аранзан Зэст, Эрдэнэт, Багануур, Цайдан тугалтай нурууг шинжилсэн.
1938 онд Москвагийн Геологи хайгуулын дээд сургууль дүүргэжээ.

1938 оноос Өмнөговь аймгийн Даланзадгадын Охин хөтлийн чулуун нүүрсний ордыг шинжлэн, Таван толгойн нүүрсний ордыг урьдчилан үзэх ажлыг хийлцсэн.

1940 онд (31 нас) Монголын геологич Ж.Дүгэрсүрэн, Оросын геологич Ю.С.Желубовский нар Дорноговийн сав газарт Зүүнбаянгийн газрын тосны ордыг нээсэн. 1940 онд Ж. Дүгэрсүрэн, Ю.С. Желубовский нар Дорноговийн Зүүнбаянгаас нефть олж, удалгүй өрөмдсөн анхны цооногт 450 м хүртэл гүнд нефть бүхий 70 үе тогтоосон байна. Энд 233 м-т илэрсэн 7 м зузаантай үе хоногт 1 тн хүртэл нефть өгч байжээ. үүнээс хойш 1942 онд Чойбалсангийн сав газрын Даллагатын хар овоо, Хар нуур зэрэг газруудад нефтийн илрэл тогтоогдсон болно. (survalj 12)
1940 оноос Монголын Геологи зураглалын ажил хийж байжээ.  

Эх орныхоо гэрэлт ирээдүйн төлөө

1941-1946 онд Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн жинхэнэ даргаар ажиллахдаа маршал Х.Чойбалсанд хандан Улаанбаатар хот тэлэхэд одоогийн газар багадна, цэвэр усны нөөц ховор бэрхшээл учирна хэмээн Монгол улсын нийслэлийг Хархорумд шилжүүлэх асуудлыг хөндөн санал болгож байжээ.


Хэлмэгдэлд

1945 онд баруунд сурсан оюутны хэргээр бусдын адил хилс хэрэгт өртсөн.
1946-1948 онд дэлхийн 2-р дайны дараа Налайхын шоронд Дандар баатрын хамтаар 2 жилийн ял эдэлж, тэр үедээ Налайхын уурхайн талаар судалгаа явуулж байжээ.

1948 онд хэргээс мултарч улмаар Налайхын уурхайн орлогч даргаар томилогдон ажилласан.

1950-аад оны сүүлээр хэл боловсрол сурсны ачаар гадаадын дээд зочдод франц хэлний хэлмэрчээр үйлчилж байсан.
 

Шинжлэх ухааны ноён оргил өөд
 

1954-1956 онд УБДС-д багш

1956 онд ШУХ-нд эрдэм шинжилгээний ажилтан,
1957 онд Үндэсний геологийн албыг өргөтгөн Геологи шинжилгээний газрыг (ГШГ) байгуулж, харьянд Улсын Геологийн фондыг 2 орон тоотойгоор байгуулж анхны даргаар Ж.Дүгэрсүрэн, номын санчаар Г.Мэндбаярыг томилсон байна.

1960-1963 онд МУИС-ийн геологийн салбарт тэнхимийн анхны эрхлэгч

1961 оны 1-р сард ууган геологич доктор Ж.Дүгэрсүрэн, доктор, профессор Ж.Лхамсүрэн, академич Р.Барсболд, ЗХУ-ын мэргэжилтэн К.М.Малкова, Ю.Ф.Пекун нарын бүрэлдэхүүнтэй МУЙС-ийн Геологийн тэнхим байгуулагджээ.
1961 онд
Геологи, минералогийн ухааны эрдэмтэн Жалцавын Дүгэрсүрэн нь ОХУ-н Иркутскийн их сургуульд Налайхын нүүрсний ордын геологи ба петрографи сэдвээр Геологи, минералогийн ухааны дэд эрдэмтний зэрэг горилсон.

1963-1968 онд Москвад Эдийн засгийн харилцан туслалцах зөвлөлд геологийн зөвлөх,

 

Геологи, минералогийн ухааны Монгол улсын анхны эрдэмтэн
1971 онд (62 нас) Жалцавын Дүгэрсүрэн нь Эрхүү хот дахь Оросын ШУА-н Сибирийн салбарын Дэлхийн царцдасын хүрээлэнд Монголын нүүрсний ордуудын геологи ба тархалтын зүй тогтол сэдвээр эрдмийн зэрэг горилж, энэ салбарын 20 эрдэмтний анхдагч болсон.

1955-2008 онд геологи, минералогийн ухааны  салбараас Монголын 133 дэд эрдэмтэн (Оросын ШУА-н ангилалаар) төрсний анхдагч дэд эрдэмтэн Бутачийн Лувсанданзан (1955 он), хоёрдахь дэд эрдэмтэн Жалцавын Дүгэрсүрэн (1961), тэднээс нийт 20-иод эрдэмтэн төрсний анхдагч доктор Ж.Дүгэрсүрэн (1971 он) болно.


 

Эх орон хүүгээ эргэн дурсахуй
2009 оны 10 сарын 30-нд Монгол Улсын ШУА-н шийдвэрээр  эрдэмтэн Ж.Дүгэрсүрэнгийн мэндэлсний 100 ойг тэмдэглэн явуулах шийдвэр гарч,

 

-Ж.ДҮГЭРСҮРЭН САН байгуулах

-ШУА-ийн Геологийн Хүрээлэн, ШУТИС, МУИС-ийн геологийн танхим, салбарынхан хамтран залуу эрдэмтэд, судлаачдын дунд Ж.Дүгэрсүрэнгийн нэрэмжит эрдэм шинжилгээний хурал зохиох

-ШУТИС-ийн Геологийн салбарын ерөнхий геологийн танхимыг Ж.Дүгэрсүрэнгийн нэрэмжит болгон тохижуулан зэрэг олон арга хэмжээг зохион байгуулах ажлын хэсэг байгуулсан байна.

 

www.bayanmongol.com Миний Эх Орон- Баян Монгол нутгаа хайрлая 4-р уралдааныг ууган эрдэмтэн Ж.Дүгэрсүрэнгийн нэрэмжит болгон зарлаж байна.


Энэ хүний тухай сэтгүүлч С.Цэрэндорж агсны “Аавын алтан судар” ном бий.

 

МАХН-ын Төв сургуульд багш, хичээлийн эрхлэгчээр 5 жил, Улсын багшийн дээд сургуульд геологийн багшаар 2 жил, МУЙС-н Геологийн тэнхимийн эрхлэгч, багшаар 4 жил, Шинжлэх ухааны хүрээлэнд судлаач, тасгийн эрхлэгч, жинхэнэ даргаар 10 жил, Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэдэх Геологи хайгуулын удирдах газарт фондын эрхлэгч, ерөнхий геологич, ШУА болон ТЭХУУГ-н эрдэм шинжилгээний хүрээлэнд ахлах ажилтнаар ажиллаж байгаад тэтгэвэртээ гарсан.
--
Сэтгүүлч Сандагдоржийн Цэрэндорж


Жалцавын Дүгэрсүрэн

1909 онд Хорь Буриадын Элхи гэдэг газар төрсөн. 1921-1926 онд бага, дунд сургууль, 1926-1930 онд Парис хотноо Лицей Мишельд суралцаж төгссөн. 1930-1932 онд Зөвлөлтийн эрдэмтэн И.П.Рачковский, К.А.Недадкевичийн хамт Хөвсгөлийн Хорьдол сарьдаг, Аранзан Зэст, Эрдэнэт, Багануур, Цайдан тугалтай нурууг шинжлэж байсан тэрээр 1938 онд Москвагийн Геологи хайгуулын дээд сургууль дүүргэжээ. 1938 оноос Өмнөговь аймгийн Даланзадгадын Охин хөтлийн чулуун нүүрсний ордыг шинжлэн, Таван толгойн нүүрсний ордыг урьдчилан үзэх ажлыг хийж байсны зэрэгцээ 1940 оноос Монголын Геологи зураглалын ажил хийж байжээ.
1945 онд хардалт сэрдэлтэнд өртөн хилсээр шоронд сууж, 1946-1948 онд Налайхын уурхайд нутаг заагдан геологич, ерөнхий инженер, орлогч дарга, үйлдвэрийн техникумд багшаар ажиллаж байв. 1954 онд УБДС-д багш, 1956 онд ШУХ-нд эрдэм шинжилгээний ажилтан, 1960-1963 онд МУИС-ийн геологийн салбарт тэнхимийн эрхлэгч, 1963-1968 онд Москвад Эдийн засгийн харилцан туслалцах зөвлөлд (СЭВ) геологийн зөвлөх, ШУА-ийн Геологийн хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ахлах ажилтан хийж явсан манай улсын ууган геологч доктор хүн.

http://soronzon.blogspot.com/2009/01/blog-post_17.html
 

 

GO BACK TO WEBSITE

List of Mongolian Pupils in Germany and France,
1926-1929 by Serge Wolff
http://www.mongolinternet.com/bolovsrol/inEuropa1926-1929.htm


 

ТҮҮХЭН ХӨГЖИЛ

 Эрдэс баялгийн судалгаа шинжилгээний мэргэжилтэй боловсон хүчин эх орондоо бэлтгэх шийдвэр 1960 онд гарч, МУИС-ийн газар зvйн 3-р ангиас 13 оюутан саналаар нь шилжүүлэн геологийн 3-р анги болгож, шинээр 39 оюутан элсүүлэн 52 оюутантай хичээлээ эхэлжээ. 1961 оны 1-р сард ууган геологич доктор Ж.Дүгэрсүрэн, доктор, профессор Ж.Лхамсүрэн, академич Р.Барсболд, ЗХУ-ын мэргэжилтэн К.М.Малкова, Ю.Ф.Пекун нарын бүрэлдэхүүнтэй геологийн тэнхим байгуулагджээ. Тэр үеэс өнөөгийн академич О.Төмөртогоо, Д.Дашзэвэг, профессор О.Гэрэл, Н.Батсүх, Ч.Минжин, В.Балжинням, П.Дугараа, Ж.Цэвээнжав зэрэг анхны өндөр мэргэжилтэй багшлах боловсон хүчнээр хангагдаж эхэлсэн байна. 1973 оноос Гидрогеологийн, 1979 оноос Өрөмдлөгийн, 1990 оноос Нефтийн инженерийн салбар тус тус нээгдэж геологийн салбарт хэд хэдэн мэргэжлээр боловсон хүчин бэлтгэж эхэлсэн юм. Ингэж 45 шахам жилд манай сургууль 2500 гаруй инженер төгсгөжээ.

1921 онд Монгол улсад үндэсний хувьсгал ялснаас хойш эх орны баялгийг судлах явдал улсын мэдэлд шилжиж, түүнтэй холбогдсон баримт материалын хуримтлал үүсэх бололцоо нөхцөл бүрдсэн байна. Ялангуяа ЗХУ-ын ШУА, Геологийн Хорооны тусламжтайгаар геологийн судалгааны ажлыг эхэлж, 1923 оноос анхны анги, экспедицийг ажиллуулж эхэлсэн нь манай орны геологи ашигт малтмалын судалгааны баримт материал үүсэх анхны алхам болсон юм.

        Улмаар 1931 онд Дорнодын геологи хайгуулын экспедиц, 1938 онд БНМАУ-ын Шинжлэх Ухааны Хүрээлэнгийн (ШУХ) геологийн тасаг, 1939 онд Аж үйлдвэр, барилгын яамны Уурхай ашигт малтмалын трест, 1943 онд Монгол-Зөвлөлтийн хувь нийлүүлсэн ІСов-Монгол металлІ нийгэмлэг, 1947 онд ІМонгол нефтьІ хэмээх үйлдвэрийн газрууд байгуулагдаж, геологи хайгуулын ажил өргөн хүрээтэй хийгдэж ирсэн нь геологийн баримт материалын хуримтлал харьцангуй богино хугацаанд түргэн өсөх зохимжтой нөхцлийг бүрдүүлжээ.

      1956 онд Монгол орны геологи, ашигт малтмалын тархалтын зүй тогтлыг олон жил судалсан Зөвлөлтийн геологи хайгуулын Дорнодын экспедиц, ІСов–Монгол металлІ нийгэмлэг геологийн үйл ажиллагаагаа манай оронд дуусгаж, өөрийн фондод хадгалагдаж байсан геологийн судалгааны материалын зохих хувийг Шинжлэх Ухааны Хүрээлэнд шилжүүлж өгсөнөөр манай орны геологийн судалгааны баримт материалын фонд үүсэх эхлэл тавигдсан байна.

        1957 онд үндэсний геологийн албыг өргөтгөн БНМАУ-ын Сайд нарын зөвлөл (СнЗ) -ийн дэргэд Геологи шинжилгээний газрыг (ГШГ) байгуулж геологийн үйлдвэрлэл, эрдэм шинжилгээний ажлыг гүйцэтгэж байсан байгуулгуудыг төвлөрүүлсэн нь геологийн улсын нэгдсэн хадгаламж байгуулах чухал нөхцөл болжээ.

       БНМАУ-ын СнЗ-ийн 1957 оны 11-р сарын 27-ны өдрийн 641-р тогтоолд «Улсын хэмжээгээр геологийн фондыг нэгтгэж хадгалахын чухалыг харгалзан, ГШГ-ын дэргэд Улсын геологийн фондыг байгуулж түүнд улсын хэмжээгээр урьд хийгдсэн ба хойшид хийгдэх геологи шинжилгээний ажлын бүх фондыг нэгтгэн хадгалж байсугай» гэж заасны дагуу ШУХ, Нефть хайгуулын Чойбалсан хот дахь контор, 54-р трест зэрэг газруудаас геологийн баримт материалыг хүлээн авч төвлөрүүлэх замаар Улсын геологийн фондыг байгуулсан байна.

       Ийнхүү Улсын геологийн фонд нь 1957 онд ГШГ-ын харъяанд 2 орон тоо (дарга: анхны геологич Ж.Дүгэрсүрэн, номын санч: Г.Мэндбаяр)–тойгоор анх зохион байгуулагдан үүссэнээс хойш цаг үеийн онцлог, шаардлагаар ГШГ, НАХЯ, Геологийн Яам, ТЭХҮЯ, Монголын Геологийн алба, ЭХГУУЯ зэрэг төрийн байгууллагуудын харъяанд орж ирсэн бөгөөд 1997 онд АМХЭГ-ын Геологийн алба (одоогийн АМГТХЭГ-ын Геологийн газар)-ны харъяа Геологийн мэдээллийн төв болсон байна.

      Улсын геологийн фонд (ГМТ-ийн архив) нь БНМАУ-ын СнЗ-ийн 1960 оны 216-р тогтоолоор улсын чанартай 27 архивын нэгд тооцогдон батлагдсан бөгөөд одоо Архивын тухай хуулийн заалтын дагуу төрийн тусгай архивын тоонд “Геологийн баримтын төв” нэрээр бүртгэгдсэн манай улсын томоохон салбар архивын нэг юм.

       Улсын геологийн фондыг 1997 оны 5-р сарын 30-ны өдрийн Засгийн газрын 132-р тогтоолоор АМГТХЭГ-ын Геологийн газар (хуучнаар АМХЭГ-ын Геологийн алба)-ын бүтцэд нэгтгэж, ГМТ гэж нэрлэсэн байна.

Геологийн мэдээллийн төв

 

http://www.bulganalt.com/mongol/n_33.html

Талбайн нэр:                            Сулинхээр

Талбайн байршил:                  Дорноговь амйгийн Хатанбулаг суманд Улаанбаатар хотоос 529км                                                     зайтай оршино.

Талбайн хэмжээ:                    7776 гектар

Талбайн солбицол:


109°26'20"   42°47'40"
109°30'00"   42°47'35"
109°30'00"   42°41'35"
109°20'00"   42°41'35"
109°26'23"   42°45'05"


Дэд бүтэц

Судалгааны талбай орших нутгийн хүн ам суурьшил нилээд сийрэг. Хүн амын ихэнх нь мал аж ахуй эрхэлдэг. Сумын төвд эмийн сан, харилцаа холбоо, цэцэрлэг, дэлгүүр, сургууль, хүн болон мал эмнэлэг ба бусад үйлчилгээний газрууд ажилладаг Зам харилцааны хувьд шороон замтай ба орон нутгийн зам ашиглалт сайтай.

Геологийн судалгааны тойм

Уг  талбайн  геологийн  судалгааны эхлэлийг  АНУ-ын геологич  Рафаэль Пемпелли Төв Азиар  1864-1865 онд  аялах  үедээ  нутгийн  зүүн хэсгээр  дайран өнгөрсөнөөр тавьсан юм.

Энэ үеэс  1932 он хүртэл  явагдсан  геологи-газарзүйн   танилцах  отогчилсон  судалгаануудад нь Монгол орны  эдийн засаг, газарзүй  угсаатны  зүйн шинжилгээний  хавсарга  маягаар  цугларсан  ашигт малтмал,  геологи,  геоморфологийн  мэдээлэл,  палентологийн  олдвороор тодорхойлогддог.

Дээрх ажилд  Германы  эрдэмтэн  Ф.Рихтгофен 1860-1870 ,  Оросын  нэрт жуулчин С.М.Пержевальский 1871, М.В.Певцов 1878-1879, Г.Н.Потанин, В.А.Обручев 1892-1893, Английн  эрдэмтэн Ю.Милын 1877, АНУ-ын эрдэмтэн-геологич  Ч.Берки , П.Моррис, Ю.Эндрюс 1922-1923 , Зөвлөлтийн  эрдэмтэн З.А. Лебедева 1932  нар ихээхэн  хувь  нэмэр оруулсан юм.

Судалгааны талбай орчимд  1930-аад оны дундаас Монгол  улсад анх  удаа 1:200 000 –ны   масштабтай  геологийн  зураглалын  ажлыг  В.К.Чайковскийн удирдсан  Зөвлөлт оросын  дорнодын  экспедицийн  Сайшандын 31-р анги  гүйцэтгэж амьтны  үлдвэрээр  тодорхойлогдсон  эрт төрмөлийн  чулуун нүүрс-перм, пермийн тогтолцоо, дунд төрмөлийн  цэрдийн  тогтолцооны  доод нэгтгэлийн  цагаанцавын  давхаргадасыг  ангилж, киммерийн  гүний цогцолборыг тогтоожээ.
Энэ ажлын  үр дүнд  Хамар  хөөврийн  нүүрсний орд,  Оюут улаан овоогийн зэсийн илрэл,  шороотын  төмрийн   эрдэсжсэн  цэг олж  тогтоосноор  тус нутгийн  ашигт малтмалын  эрэл хайгуулын  ажлын эхлэл болсон юм.

1939 онд  геологийн судалгаагаар  илрэгдсэн  зарим  ашигт малтмалын  ашиглах,  тэдгээрийн  эрэл хайгуулын  ажлыг эрхлэх  үндэсний геологийн  байгууллага геологичдтой  болж, улмаар  1940 –нд эрдэмтэн- геологич  Ж.Дүгэрсүрэн, Сайншандын дүүрэгт 1:200 000-ны  зураглалын  ажил хийж  эрт, дунд  , шинэ  төрмөлийн  хурдсыг ангилж  нүүрсний орд, хромитийн  илрэл олжээ.

Мөн энэ онд  1:500 000-ны  масштбатай  геологийн зураглал, цогцолбор  судалгааны ажлыг  Зөвлөлтийн “Спецгео” геологи-хайгуулын  экспедицийн  17-р анги  Ю.С.Желубовский  удирдлагаар гүйцэтгэж  1940 онд  нефть, битумын  илрэл олсон  явдал тус бүс  нутгийн геологийн  судалгааны  чиглэлийг  тогтоож улмаар  нефтийн  эрлийн  ажлын  эхлэл болжээ.

Дээрх ашигт  малтмалаас  гадна нүүрс,  чулуужсан  мод зэргийг  судалсан юм. В.В.Дельнов, А.Ф.Мушников нар 1:50000-ны  масштабтай  геологийн  зураглалын ажлыг  1941 Зүүнбаянгийн  дүүрэгт хийж геологийн  зураг зохиосон  бол Дорнодын  геологийн  экпедицийн  18-р анги С.Н.Алексейчик, В.Г.Вовк нарын удирдлагаар  нефть , битумын  эрэл  хайгуулын  ажил хийж  нефтийн  чанарыг  тодорхойлж  анхны нөөц  тогтоожээ.

 

http://andromeda.blog.banjig.net/post.php?post_id=67729%20-%20144k

Монгол улсын газрын тосны салбар /2-р хэсэг/
2008-07-20 13:30:52
 
        Байгаль ертөнцийн үүсэл хөгжил, геологийн тогтцын онцлогийн ачаар манай улс нефтьтэй ажээ. Монгол оронд нефть хий агуулсан мезозойн насны тунамал хурдсыг анх Америкийн байгалийн түүхийн музейн мөв Азийн экспедицийн судлаачид олж илрүүлсэн байна. (Berkey, Morris. 1927) “Ондай сайр” нэртэй ялгасан энэ хурдаст нефть хий байж болох шинж тэмдгийг Америкийн геологич Д.Теннер 1931 онд хойд говийн Өвдөг хоолойн хошуу, Царсан чулуут, Өвөржаргалан зэрэг газарт судалгаа хийснээр анх олж илрүүлжээ.

        1940 онд Ж. Дүгэрсүрэн, Ю.С. Желубовский нар Дорноговийн Зүүнбаянгаас нефть олж, удалгүй өрөмдсөн анхны цооногт 450 м хүртэл гүнд нефть бүхий 70 үе тогтоосон байна. Энд 233 м-т илэрсэн 7 м зузаантай үе хоногт 1 тн хүртэл нефть өгч байжээ. үүнээс хойш 1942 онд Чойбалсангийн сав газрын Даллагатын хар овоо, Хар нуур зэрэг газруудад нефтийн илрэл тогтоогдсон болно.

        1940-өөд оны сүүлч 1950-аад оны эхний хагаст өмнөд, дорнод Монголд нефть хийн эрлийн ажил нэлээн эрчимжиж, Нялга, Дорноговь, Чойбалсан, Тамсаг, Дундговийн сав газруудад 100 орчим эерэг бүтэц илрүүлэн, 24 бүтцэд хайгуулын, 20 бүтцэд эрлийн цооног өрөмдсөн байна. Эдгээр ажлын үр дүнд Дорноговийн сав газарт тухайн үеийн тооцоогоор 2.7 сая тн нөөц бүхий Зүүнбаянгийн, 3.5 сая тн нөөц бүхий Цагаан элсний зэрэг нийт 6 сая гаруй тн нефтийн 2 жижиг орд, Тамсаг, Чойбалсан, Нялга, Дорноговийн сав газруудад 10 орчим илрэл тогтоожээ.

         Дорноговийн сав газарт Зүүнбаянгийн ордын хайгуул хийж нөөцийг нь тогтоон ашиглалтыг 1950-1969 онуудад хийж, нийт 550 мянган тн нефть олборложээ. Зүүнбаянгийн нефть нь парафин ихтэй, өтгөн царцанги бөгөөд, түүнээс 30 хувь бензин, 14 хувь дизелийн түлш, үлдэх хувьд нь кокс, мазут зэрэг 10 шахам төрлийн бүтээгдэхүүн гарган авдаг байжээ. Цагаан Элсний ордын үнэлгээний ажлыг 1963 онд хийж дуусгасан байна.

        Цаг үеийн байдал, манай орны нефтийн ундарга багатай, өтгөн байдал, зөвлөлтийн Баруун Сибирьт нефтийн томоохон ордууд нээгдсэн, монголын төмөр зам ашиглалтанд орж нефтийн бүтээгдэхүүн тээвэрлэх таатай нөхцөл бүрдсэн зэрэг шалтгаануудаас тухайн үеийн тооцоогоор бензиний өөрийн өртөгэх орны нефтийн нефтийн нэрлэгээс 10 коп/л, манай нефтийг Зөвлөлтөөс авчирсан нефтьтэй хольж нэрэхэд 9 коп/л, зөвлөлтөөс бензинийг бүтээгдэхүүнээр нь импортлох нь 4 коп/л байсан тул аль хямд гуравдахь хувилбараар асуудал шийдэгдэж, манай орны нефть хийн судалгаа 20 гаруй жил завсарлажэ

         Зүүнбаянгийн ордын ашиглалтын цооногуудын ундрага нөөцийн багасалт, битүүрэл, ашиглалтын горимыг нарийвчлан баримтлаагүйгээс эрс буурсан, нефть боловсруулах үйлдвэрийн тоног төхөөрөмж хуучирч муудан улмаар технологийн осол гарч нэрэх зуух дэлбэрсэн зэрэг шалтгаанууд ч энд нөлөөлсөн бололтой.


         Үүнээс хойш 20 гаруй жилийн хугацаанд Монгол оронд нефтийн аж үйлдвэрийн салбар зөвхөн нефть бүтээгдэхүүнийг гадаадаас импортлон хэрэгцээгээ хангсан дан ганц худалдаа, хангамжийн алба болтлоо хөгжлийн эрч нь саарчээ. Нефть хийн аж үйлдвэрийн салбарын хөгжил 1980-аад оны эцэс 1990-ээд оны эхээр дахин сэргэж, одоо эрчимжиж байна. 1984-1992 онд Тамсаг, нялгын сав газруудад монголын геофизикчид судалгаа хийж сонирхолтой эерэг бүтцүүдийг илрүүлсэн ба 1990-1991 онд “Монгол Газрын тос” нэгтгэл, английн Бритиш Петролеум, АНУ-ын EAIT, Филиппс Петролеум пүүстэй хамтран манай орны нутаг дэвсгэрт газрын тос, байгалийн битум, шатдаг занар, тэдгээрийг агуулсан тунамал хурдсын геологи-геофизик-геохимийн судалгааг хийж, сав газар, талбай, ялган газрын тосны хэтийн төлөвийг үнэлж, судалгааны цаашдын чиглэлийг тодорхойлох ажил явуулжээ.

          Эдгээр ерөнхий судалгааны дүнгээр газрын тостой байж болох 22 сав газрын хэмжээнд хайгуул судалгаа явуулах тендер зарласан байна.

1991-1993 онуудад АНУ-ын “Вестерн Жеофизикал”, ОХУ-ын “Сибнефтегеофизика” зэрэг пүүс компаниуд манай орны Дорноговь, Тамсагийн сав газруудад региональ геофизикийн ажил явуулсан байна.

          Дараа нь АНУ-ын “Нескор Энержи” компани манай “Монгол Газрын тос” товчоотой гэрээ хийж “Баян-ойл” ХХК-ийг хамтын хайгуулын /joint Venture/ зарчмаар байгуулж, Зүүнбаян, Цагаан Элсний талбайнуудад хайгуул-олборлолтын ажлыг явуулж эхэлсэн боловч манай талын хөрөнгө оруулалтын боломж муутайгаас Австралийн “Рок-Ойл”, Канадын “гальф Канада” компаниудад лицензээ шилжүүлж “Рок Ойл” компани бүтээгдэхүүн хуваах гэрээгээр ажиллах болсон билээ.

           Ихээхэн эрсдэлтэй, асар их хөрөнгө оруулалт шаардагдах нефтийн хайгуул, олборлолтын салбарт нэгэнт манай өөрийн талаас оруулах хөрөнгө, эх үүсвэр хомсдолтой тул 1996-1999 оноос гадаадын пүүс компаниудтай бүтээгдэхүүн хуваах гэрээгээр ажиллах болов. Тухайлбал АНУ-ын “Соко интернейшн” пүүстэй Дорнодын Тамсагийн сав газрын 19, 20, 21, 22-р талбайнуудад, Австралийн “Рок Ойл” пүүстэй Дорноговийн 13, Цагаан Элсний 14-р талбайнуудад бүтээгдэхүүн хуваах гэрээ байгуулан ажиллаж байна.

           Мөн Баруун монголын сав газруудын нэг талбайд “American desert Oil” судалгааны ажил эрхэлж байна. Олон улсын хэмжээнд өргөн хэрэглэгддэг бүтээгдэхүүн хуваах гэрээний зарчим нь хөрөнгийн эх үүсвэрийг сонирхогч улс орон, пүүс, компани гаргаж манай талаас газар нутаг дээрээ хайгуул судалгаа хийх зөвшөөрөл олгож нефть байгалийн хийн зохих нөөцтэй, үйлдвэрлэлийн ач холбогдолтой орд илэрсэн тохиолдолд ашгийг хуваах зарчимтай билээ. БХГ нь ОПЕК-ийн орнуудаас бусад орнуудын хувьд газрын тосны нөөцийг ашиглах олон улсын хамтын ажиллагааны ашиглах нийтлэг хэлбэр болсон байна.

Монгол улс дахь газрын тос олборлолтын байдал

АНУ-ын  “Соко интернейшн” компани Дорнод аймгийн Тамсагийн сав газрын 19-22-р талбайнуудад, мөн Австралийн “Рок-Ойл” компани, БНХАУ-ын Доншен компанитай хамтран Дорноговийн сав газрын 13,14-р гэрээт талбайд бүтээгдэхүүн хуваах гэрээ байгуулан нефть, хийтэй холбогдсон үйл ажиллагаа явуулж байна. Нефтийн хайгуул судалгаа дахин сэргэсэн 1990 оноос хойш гэрээлэгч компаниуд 10900 тууш км 2 хэмжээст, 233 кв км талбайд 3 хэмжээст чичирхийллийн судалгааны ажил гүйцэтгэж, хайгуул үнэлгээний 27 цооног өрөмдөж, нийт 124 сая америк доллар зарцуулаад байна.

        1998 оноос хойш 300 мянган түүхий тосыг БНХАУ-д вагон болон автомашинаар зөөж экспортолсон байна. СОКО компани нь Тосон уул 19-р талбайд 2002-2004 онд хайгуулын 10, үнэлгээний 5 цооног өрөмдөх, олборлолтын байгууламж барих зэрэг ажилд нийт 20 орчим сая америк доллар зарцуулсан юм.

Тосон уул 19-р талбайд үнэлгээний ажлын хүрээг өргөжүүлснээр 2002-2004 онд олборлолт, экспортыг 500 мянган баррель /60 мянган тн орчим/-д хүргэх зорилт тавьжээ.

       Австралийн “Рок-Ойл”компани урьд жилүүдэд хийсэн геологи, чичирхийллийн судалгааны үр дүнд газрын тос байж болох магадлал бүхий хэд хэдэн бүтэц /структур/-ыг тогтоосон бөгөөд үүний нэг болох Зүүнбаянгаас урагш 20 км-т орших Могой бүтцэд 2002 онд БНХАУ-ын Доншен компанитай хамтран 300 м гүн бүхий хайгуул-судалгааны 2 цооног өрөмдөж, нийтдээ 8,2 сая америк долларын хөрөнгө оруулалт хийсэн байна. Эдгээр цооногууд нь Дорноговийн сав газарт өрөмдсөн харьцангуй гүн ихтэй цооногууд байсан бөгөөд өрөмдлөгийн үр дүнд сав газрын талаар нарийвчилсан мэдээллийг олж  авах бололцоог олгосон байна.

Нефть олборлолтын тухайд одоогийн байдлаар Тамсагийн сав газрын 6 цооногоос туршилтын олборлолт хийгдэж байгаа. Дорноговийн сав газарт хийгдэж эхэлсэн 1998 оноос хойшх 4 жилийн хугацаанд Тамсаг, Дорноговийн сав газраас нийт 300 мянга орчим тн нефть олборлон БНХАУ-д экспортолжээ.

Цаашдаа Соко компаниас гаргаж өгсөн ажлын хөтөлбөрийн дагуу 2009 оноос Тамсагийн сав газар жилдээ 180 мянган тн нефть олборлохоор төлөвлөж байна. Энэ үед жилдээ 100-150 мянган тн нефть боловсруулах үйлдвэр боломж бүрдэх юм.

        Баруун монголын газрын тосны сав газруудын судалгааны түвшин харьцангуй доогуур байгаатай холбогдуулан 2001 оноос эхлэн улсын төсвийн хөрөнгөөр зарим талбайд геофизикийн эрэл, зураглалын ажлыг явуулж эхлээд байна. Цаашид газрын тосны орлогын тодорхой хувиас тэдгээрийн эрэл, хайгуулын ажлыг  санхүүжүүлэх замаар нээлттэй байгаа талбайнуудад судалгааны ажлыг эрчимтэй явуулах бодлого баримталж байна.

        Газрын тосны хайгуул нь эрсдэл өндөртэй хөрөнгө оруулалтын хэмжээ ихээр шаардагддаг тул манай засгийн газар одоогоор улсын төвлөрсөн төсвөөс их хэмжээний хөрөнгө гаргах боломжгүй юм. Иймд Монгол улсын засгийн газраас газрын тосны салбарт гадаадын хөрөнгө оруулалтыг хөхүүлэн дэмжихэд чиглэсэн бодлого баримталж, хуувь эрхзүй, татварын таатай орчин бүрдүүлж, гэрээлэгчдийн үйл ажиллагааг дэмжихэд онцгой анхаардаг юм.

        2003 оны эхээр батлагдсан гадаадын хөрөнгө оруулалтын тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах тухай хуулиар хөрөнгө оруулагчдын үйл ажиллагаа явуулах орчныг тогтвортой байлгах эрхзүйн баталгаа болгож, тогтвортой байдлын гэрээ байгуулах боломж бий болгосон нь газрын тосны салбарт шинээр хөрөнгө шинээр хөрөнгө оруулалт хийгдэх таатай нөхцлийг бүрдүүлж байна. 

         Түүнчлэн Монгол улсын Засгийн газраас 2002 оныг хөрөнгө оруулалтыг дэмжих жил болгон зарласан бөгөөд 9 сарын 17-19-нд Улаанбаатар хотноо Хөрөнгө оруулагчдын чуулга уулзалт зохион байгуулах болсотой холбогдуулан ГТХЭГ-аас шинээр 2 гэрээт талбайг ялгаж, гадаадын газрын тосны компаний компаниудтай холбоо тогтоож, танилцуулах уулзалт хийх зэрэг ажлыг зохион байгуулсан байна. Энэтхэгийн үндэсний газрын тосны компани, Релай-Энс групп, мөн БНХАУ-ын Петро Чайна компаний харъяа Дачингийн газрын тосны компани, Хятадын үндэсний нефть, байгалийн хийн хайгуул олборлолтын корпораци /CNPC/ зэрэг газрын тос, хийн компаниуд шинээр талбай авч ажиллахыг сонирхож, төлөөлөгчдөө Монголд ирүүлж, гэрээт талбайнуудтай холбогдох мэдээллийг нарийвчлан судалсан байна.

        Манай оронд 1991 онд батлагдсан “Газрын тосны тухай” хууль нь гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татах талаар сайн хууль болсон бөгөөд газрын тосыг хайх, олборлох, боловсруулах, тээвэрлэх, хадгалах, борлуулахдаа холбогдсон харилцааг зохицуулахад оршино. Ойрын ирэээдүйд хийж гүйцэтгэх чухал ажил бол өнөөгийн байдлаар газрын тосны бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл, хангамж, борлуулалттай холбогдсон харилцааг зохицуулах эрхзүйн баримт бичиг боловсруулж батлуулж мөрдөх, Монгол улсын эдийн засгийн аюулгүй байдлыг хангахад стратегийн ач холбогдол бүхий салбарын хувьд хайгуул олборлолтын ажлыг эрчимжүүлэхийн зэрэгцээ дотооддоо боловсруулах үйлдвэр байгуулах, газрын бүтээгдэхүүний өсөн нэмэгдэж буй хэрэгцээг оновчтой, тасралтгүй, найдвартай хангах талаар төрөөс баримтлах бодлогыг тодорхойлох шаардлага тавигдаж байна.

         Боловсруулах үйлдвэрийн тухайд дээр дурьдсан тайлбараас үзэхэд түүхий эдэд тулгуурласан үйлдвэрийг ойын хэдэн жилд барьж байгуулах боломжгүй юм. Тамсагийн сав газарт хийгдэж байгаа үнэлгээний хөтөлбөр үр дүнтэй болох тохиолдолд 2004-7 оноос олборлолт нэмэгдэж, 150 мянган тн газрын тос болосруулах үйлдвэр байгуулж болох юм.

         Уг үйлдвэр нь зүүн бүсийн 3 аймгийн хэрэгцээг бүрэн, улмаар төвийн бүсийн хэрэгцээний тодорхой хувийг хангах юм.

Харин импортын түүхий эд /хийн конденсат/-эд тулгуурласан боловсруулах үйлдвэрийн асуудлыг газрын тосны бүтээгдэхүүний эдийн засгийн аюулгүй байдалд үзүүлэх нөлөө, стратегийн ач холбогдлыг харгалзан үйлдвэрийн хүчин чадлыг тодорхой хэмжээнд хязгаарлах нь зүйтэй гэж үзэж байна.

         Тухайлбал жилд 550 мянган тн хийн конденсац боловсруулах үйлдвэр баригдах тохиолдолд энэ нь Монгол улсын шатахууны хэрэгцээг бүрэн хангах тул шатахууны хангамж нэг компаний хамааралд орж, газрын тосны бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл, борлуулалт, хангамжийн үйл ажиллагаа эрхэлж байгаа үндэсний компаниуд зах зээлээс бүрэн шахагдан гарах ноцтой байдал үүсэх магадлалтай.

         Нөгөө талаас мөн дотоодод олборлох газрын тосыг боловсруулж, борлуулахад хүндрэл учирна. Иймд газрын тосны бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийг олборлолтын асуудалтай нь нягт уялдуулан зохицуулах шаардлагатай юм.

 

http://news.gogo.mn/event/print/47281

Улсын төв музей хэзээ байгуулагдсан бэ

Ардын засгийн газраас 1921 оны арваннэгдүгээр сард баталсан Судар бичгийн хүрээлэнгийн дүрэмд" өргөн олон нийтэд сонирхолтой ховор нандин зүйлсийг тавина" хэмээн зааж байсан нь шинэ Монголын музейн тухай анхны баримт бичиг байжээ.

1921-1924 онд ард олон сайн дураараа музейн үзмэрийг бэлэглэж, бүрдүүлж, харин ихээхэн үнэтэй үзмэрийг худалдан авч, заримыг нь археологийн шинжилгээний ангиар явж олж авч байжээ. 1924сүүлчээр энэ музейг үндэсний музей болгон өөрчилж 1940-1941 онд орон нутгийг судлах музей, 1956 онд БНМАУ-ын Улсын төв музей гэж нэрлэжээ. Энэ түүхэн музейг байгуулахад эрдэмтэн С.Жамъян, академич Ш.Нацагдорж, Ш.Цэгмид, доктор Н.Сэр-Од, Ж.Дүгэрсүрэн Х.Пэрлээ нар чухал хувь нэмэр оруулсан гэдэг. Музей байгуулагдсаны дараах хэдэн жилд буюу 1925 онд 1500 хүн үзэж байсан бол 1973 онд 70 мянган хүн болж өсчээ. Өдгөө энэ музейд Байгалийн түүхийн музей байрладаг.

С.Туул

 

© Batmunkh.Ts Mongol Internet Contact to daanjuur@yahoo.com