Mergen gun Gomgojav

BIOGRAPHY OF MONGOLIAN FAMOUS PEOPLE

 

 

 

   

 

 

 

     
   

 

 
Mergen gun Gombojav (1900? 1906?-1937) 
 
 
 


Mergen Gun Gombojav

Мөнх-Очирын Гомбожав (Мэргэн гүн) (1906-1940)


Халх Монголын хааний  удам, Монголын анхны орчин цагийн сэхээтэн Ленинград, Герман, Францад сурсан.

 

 

 

Мэргэн гүн Гомбожав
Мөнх-Очирын Гомбожав (Мэргэн гүн) (1900? 1906?-1940)


Халх Монголын
Сайн Ноён хан аймгийн (Архангай) засаг ноёны хүү, хааны удам, Монголын анхны орчин цагийн сэхээтэн Ленинград, Герман, Францад сурсан. Судар бичгийн хүрээлэнд судлаач. Хэл шинжээч тэрээр орос, монгол, францаар төгс, хятад, төвд, манж хэлтэй хүн байжээ. Д.Нацагдоржтой хамтран герман, монгол толи бичиг хийж байсан.1930-1940 оны завхралын уед хэлмэгдэн Орост цөлөгдөж, шоронд мөрдөнд орсон болоод 1993 онд Ж.Цэвээн нарын 32 хүний хамт цагаадсан.
Энэ хүн Монголын шилдэг сэхээтний эмгэнэлт хувь заяаны нэгэн гашуун жишээ.

1906 онд (1900???) Мэргэн гүн Гомбожав төржээ.
1923-1925 онд (17-19 нас) Мөнх-Очирын Гомбожав (Мэргэн гүн) Ленинградад дахь Дорно дахины Коммунизмийн их сургуулид сурсан.
(Communist university of Toilers of the East)  called (KUTV)
1925-1927 онд (19-21 нас) Улмаар Ленинградад Дорно дахины хүрээлэнд Б.Ринченгийн хамт сурч байжээ.
1927-1929 онд (21-23 нас) 2  сард тэрээр (Б.Ишдорж багшийн туслах
тай амидай нэртэй) Ж.Цэвээний эхнэр Бадмажавтай хамт Берлин орж (Serge Wolff) Сэргэ Волфф- той уулзсан.
1928 оны (22 нас) 3 сард Ишдорж багшийн хамт Парис орж монгол оюутнуудыг Францад сургахаар явжээ. Парис байхдаа Францийн нэрт монголч Паул Пэллиот
Paul Pelliot (1878-1945) удирдлага дор  Оросын нэрт дорно дахин судлаач Юри Рөрих Yuri (George) Roerich (1902-1960), Cleaves хамт сурч байв.
1929-1931 онд (23-25 нас) дуудагдан ирээд Судар бичгийн хүрээлэнд
(Institute of Scriptures and Manuscripts or scientific committee) Ж.Цэвээн эрдэмтний удирдлагад оюутнаар ажилласан.
1931-1934 онд (25-28 нас) Улаан-Үүдэд цөлөгдөн эрдэмтэн Барадин-тай (Baradin)
(Улаан-Үүдийн Судар бичгийн хүрээлэнгийн захирал) ажиллаж байв.
1934 онд (28 нас) Ленинградад цөлөгдсөн. Ахин Дорно дахин судлалын хүрээлэндээ эрдэмтэн Ж.Цэвээн болон Николас Поппэ-той (
Nicholas Poppe хожим Оросоос дүрвэн Гeрман гарч улмаар, USA, Seatlle дах University of Washington -д багшилсан) хамт ажилласан. Ц.Дамдинсүрэн мөн тэнд сурч байлаа.

1937 онд (31 нас) баригдан шоронд орсон. Түүний эхнэр Оюун Билиг (Agrippina Nikolayevna Borkhonova) буриат хүн. Мэргэн гүнийг баригдсаний дараа 2 хүүхдийн (хүү Зоригт 2 нас, охин Билигт 4 нас) хамт Башкирт цөлөгдсөн.1940 онд тэрээр тосгоны сургуульд багшилж байсан.1950 сүүлээр Монголд очих эрхтэй болсон. 1959 ony 9 sard tereer am'd, gevch oevchtei baisan. МУЙС-н орос хэлний багш жаахан аялгуутай монголоор яридаг Билигт багш Мэргэн гүний охин.

1940 оны (34 нас) 2 сарын 19-нд Оросын дээд шүүхийн тогтоолоор 8 жилээр таслуулж удалгүй тус оны 8 сарын 17-нд Мэргэн гүн Гомбожав нас барсан.
1993 онд 62 жилийн дараа Оросын Засгийн газрын тогтоол гарч цагаадсан.

 

Мэргэн гүн Гомбожавтаны мутрын үсэг бүхүй эх бичиг олдов

Чингис хаан "Дээлт төрсөн хөвгүүн би ажгуу. Нүцгэн төрсөн хөвүүн чи ажгуу зээ" гэж Жамухад хэлүулсэн буй. Энэ бол жирийн нэг дээл хувцасны тухай яриа биш, Монголын гүн ухааны уугал сэтгэлгээг шингээсэн хэллэг Түүх намайг төрүүлсэн, чи бол эцгийнхээ амьд ахуйд суудалд нь горилсон өчүүхэн зуйрган амьтан гэсэн санаа. Үүнээс ургуулан бодвол, ямар ч үед цагийн аяс даган хүн мөсөө хайлуулдаггүй, үзэл бодолдоо үнэнч, шулуун шударга хүмүүс Монголын маань уулаар нэг, талаар дүүрэн, тэнгэрийн одод газарт буусан мэт байсны нэг нь Мэргэн гүн Гомбожавтан билээ.

Номын мөр хөөж холын Франц хүртэл одож ухаан боловсрол олсон түүний амь насыг бүрэлгэсэн хорт зэв, бүтээл туурвилыг нь цөмлөж чадсангүй. "Сургуулийн бичигдэвтрийн чанарыг сайжруулах сэдэв" нэрт бүтээлийнх нь гар бичмэл эх олдов. "Монголын хэл бичгийг сайжруулах бодлогын өгүүлэл"д нийтлэгдсэн хэдий ч, Мэргэн гүн Гомбожавтаны мутрын үсэгтэй бичмэл эх болохын хувьд уг олдвор үнэ цэнтэй. "Гомбожав" гэдэг нэрийг монголоор хоёр янз бичнэ. Нэг нь, "итгэл, шүтээн" гэсэн утгатай төвд уламжлалыг дагаж "Гонбожав" гэж бичдэг байсан ба нөгөө нь, "Гомбожав" гэж бичдэг байв.

"Монгол хэл бичгийг сайжруулах бодлогын өгүүлэл"д "М.Гонбожав" гэсэн байдгаас өөрөө тийн зурдаг байж дээ гэж бид ойлгож байв. Гэтэл үгүй юм байна. Мэргэн гүн өөрөө "М.Гомбожав" гэж гарын үсгээ зурдаг байжээ. Дээрх гар бичмэлийн 21 дэх талд улаан шунхан бэхээр тов тодорхой, тогтуун гэгч бичсэнээс бид олж мэдлээ. Монгол Улсын 24 дүгээр он, аргын 1934 оны тавдугаар сард эхийг хэвлэлд бэлтгэсэн байна. Үүнд олон мэргэд оролцжээ. Хурдан бичээч гэж алдаршсан Дашням, Гучинзургаат тайлбар толийг буулгасан, бидний Пүрэв гүн хэмээн мэддэг, бүрэн нэр нь Пүрэвжав гүн, мөн Дугар, Загд, Сүх, Цэмбил, Цэрэл, Эрслэн нар болно.

Дашням Пүрэвжав, Цэмбил Дугар гэх мэт хосолж, давхар хянан нягталж, зарим үг үсгийн засвар оруулгыг хийсэн байх ба "Анхыг тэр, тэр", "Давхарыг тэр тэр" гэж он сар өдрөө хүртэл тухайлан тэмдэглэсэн өвөрмөц бичмэл байна. Бүтээлийг нийтийн хүртээл болгох гэдэг маш нарийн, олон даваа давдаг ажил байжээ. Эцэст нь Оросын мэргэжилтэн үзэж, хэвлэх зөвшөөрөл өгдөг байсан бололтой. Үүнд, Тубянский гуай ногоон бэхээр "Үүнийг хэвлүүлье Тубянский 5x16" гэж тун аятайхан, дадмаг цохсон нь монгол хэл бичигт хэчнээн гаргууд бичгийн хүн байсныг нь харуулна.

Тархиа гашилтал, нүдээ ширгэтэл, хүний газар ясаа тавьтлаа нэгэн үзүүрт сэтгэлээр монгол түмнийхээ төлөө чин үнэнч зүтгэсэн, хөөрхийлөлтэй хувь тавилант Эрхин бичгийн хүн Мэргэн гүн Гомбожавтаныхаа эл гар бичмэл, зарим зүйлсийг хар сүүдэр дайрсных нь 70 жилийн янар уугал эхээр нь хэвлуүлж, догшин зуурт (амьд хүнийхийг сүнс, талийгаачийнхыг зуурт гэдэг)ыг нь тохруулж, буян үйлдье хэмээн бодном.

Хэл бичгийн шинжлэх ухааны доктор, профессор,
Б.Сумьяабаатар

 
References

1. S.Sandag, H.Kendall, Poisoned Arrows, 2000, USA.

 


 

 

GO BACK TO WEBSITE

Batmunkh.Ts Mongol InternetContact to daanjuur@yahoo.com

http://www.olloo.mn/modules.php?name=News&file=article&sid=23260&catid=217

http://www.mongolinternet.com/famous/MergenGunGombojav.htm

 

 

Мэргэн гvн Гомбожавын мэндэлсний 100 жилийн ойг тэмдэглэнэ

Баасан, 4р сарын 07

Одоогийн Хєвсгєл аймгийн Рашаант сум, Архангай аймгийн Цэцэрлэг сумын нутаг буюу Засагт хан аймгийн Мэргэн гvний хошууны уугуул иргэд 2006 оны 04 сарын 5 ний єдєр уулзалдаж сvvлчийн хошуу ноён Мэргэн гvн Гомбожавын мэндэлсний 100 жилийн ойг энэ онд тэмдэглэхээр боллоо. Хэл бичгиин эрдэмтэн бичгиин их хvн байсных нь хувьд энэхvv ойн арга хэмжээг энэ оны 9 дvгээр сарын 1 ний єдєр товложээ.

М.Гомбожав нь идэр наснаасаа эрдэм номын мєр хєєж хошуу ноён хэргэмээсээ татгалзан, Франц улсад суралцсан манай улсын анхны таван сонсогчийн нэг байсан юм. Тэрээр судар бичгийн хvрээлэнгийн шавыг тавилцан тухайн vед "Оюунтан" цолтойгоор ажиллаж байжээ. Тухайн vеийн нийгмийн байдлаас шалтгаалан Франц улсад сурах ажлаа гvйцээж чадалгvй ирсэн бєгєєд хожим ЗХУ-д сургуулиа дvvргэсэн байна. Ленинград хотноо сурч хєдєлмєрлєж байхдаа хилс хэрэгт гvтгэгдэн ид хийж бvтээх 36 насандаа хорвоог орхисон юм. Тvvний хийж бvтээсэн бvтээл туурвил нь ОХУ-ын болон манай улсын архивт хадгалагдаж байдаг бєгєєд тэрээр 1956 онд цагаатгагдсан юм . Тvvний vр хvvхэд ач гуч нар нь ч тvvний гvйцээж амжаагvй бvхнийг гvйцээж, євєг эцгийнхээ нэрийг тєр нийгэм , шинжпэх ухааны салбарт єндрєєр єргєж яваа билээ. Тиймдээ ч Рашаант сумын дунд сургуулийг М.Гомбожавын нэрэмжит болгохоор уугуул нутаг усныхан нь санал болгон биелvvлэхээр ажилааж байгаа юм байна.
А.Баярмаа
Оллоо.МН

 

Мэргэн гvн М.Гомбожавын 100 насны ойд

Монголд эрдэмтэн мэргэд олноор тєрж байсан ч дэлхийн эрдэмтдэд
vнэлэгдэж нэр гарч байсан нь цеєхєн. Ард тумнээсээ Мэргэн гvн хэмээх цолыг авсан Гомбожав 1921 оны ардын хувьсгалыг талархан хvлээн авч, Цэцэн хан Наваанцэрэн, Баатар ван Наваанюндэн, Жая бандид Жамбацэрэн нарын адил отго жинсээ тайлж, засаг ноёноос татгалзсая цєєхєн ноёдын нэг билээ. Гомбожав 1906 онд Саин ноён хан аймгийн Хєндлєн мэргэн хошууны Агьд хэмээх газар засаг ноён Мєнх-Очирын гэрт мэндэлж, зургаан настайгаасаа гэрийн баловерол олсон, уе залгамжилсан сурвалжит хvн. Тэрбээр хvухэд ахуй цагтаа феодалын монголын томоохон сэхээтэн Тарва Баньдид шавь орж тавд ном заалгаж, хятад хэл сурчээ. 1923 онд нийслэл хvрээнд ирж багш нарыг бэлтгэх сургуульд орсноор эрдэм номын гараагаа эхэлжээ. 17 наенаасаа судар бичгийн хvрээлэнд ажиллаж их эрдэмтэн Цэвээнжамсранов, Онхотын Жамьян, гvvш Бат-Очир нартай танилцжээ. 1926 онд Ж.Цэвээний хамт Заяын хvрээ, Тарва Баньдидийн хvрээ, Хан єндєрийн хvрээ зэрэг газраар явж эрдэм шинжилгээ, судалгааны ажил, мєн Гvш Бат-Очир, Бадамжавын "Ж.Цэвээний эхнэр" хамт Бээжин, Шанхай, Жанчхvv хотуудаар ном цуглуулах, судалгаа шинжилгээний ажлаар явжээ, 1926 оны намар Санкт-петербург хотноо Дорно дахины хэл бичгийн сургуульд, улмаар 1927-1929 онд Франц улсад очиж суралцжээ. Гомбожав 1927 онд Берлин хотыг дайрч тэндээсээ Бадамжавын хамт Парие хотноо очсон хэрэг. Ийнхvv явж байхдаа Берлинд танилцеан Эрдэмтэн Вольф хожим дурсан бичихдээ: "Гомбожав их ухаантай, маш сонирхолтой сайхан залуу байсан, тvvний биеэ авч яваа байдал, оюун ухаан, ялдам ааш зан онцгой сэтгэгдэл тєрvулеэн" гэжээ. Гомбожав Парие хотноо очоод тухайн vедээ дэлхийд нэрд гарсан монголч эрдэмтэн Ф.Феллиод шавь орж, дагалдан ажиллажээ. Ийнхvv цэл залуу хорин наснаасаа Орос, Герман, Франц явж Англи, Герман, Франц, Орос хэл сурсан мундагуудын нэгэн. Сургуулиа тєгсєєд 1930-1933 онд мєн 1935-1937 онуудад "баригд-талаа" зєвлолтєд ажиллаж сурч бас Монголдоо судар бичгийн хvрээлэнд хоёр жил ажиллажээ. Туvний богино хугацааны амьдрал Монголын шинжлэх ухаанд оруулсан хувь нэмэр асар их бий. "Гучин зургаатын толь" зэргийг С.Шагж, Т.Нацагдорж болон бусад эртэмтдийн хамт зохиож байхад єорєєс нь ахмад хvмvvс ч гэсэн Гомбожавыг "Та" гэж хvндэтгэн тvvнээс зєвлєгвє авдаг байж. Тэрбээр номынхаа оршилд "Эр-дэнэ мэт vегийг хялбар эвлvvлж, чимэг болгон хэрэглvvлэх амар хєтєлбєр оршвой" гэсэн байдаг. Харин монгол орны нийгэм улс тєрийн хямрал гvнзгийрч комин-терн болоод большевикуудын дарангуйлал харанхуй хоцрогдсон нvvдэлчин монголчуудад дэндvv зэрлэгээр нэвтэреэи тэр vед хорвоо орвонгоороо эргэв. Энэ байдал Феодалын болоод шинэ цагийн сор болсон эрдэмтдийг тогтож сууж, эрдэм бvтээлээ туурвихын аргагvй болгов. Эрдэмтэн Цэвээн Жамсран баригдсаны дараа 1940 оны хоёрдугаар сарьщ 19-нд Оросын КГБ тvvнийг Москвад баривчилж "Эсэргуv хэмээн цаазалсан" юм. 1956 оны Арванхосрдугаар сарын 8-нд хуралдсан YКУ-ын дээд шvvхийн цэргийн коллегийн хурлаар Ж.Цэвээн, М.Гомбожав нарын "эсэргvv" хэмээх уйл ажиллагааны тухай авч хэлэлцээд гэмт хэргийн бvрэлдхvvнгvй учир цагаатгасан билээ. Хамгийн харамсалтай нь мэргэн гvиий аав, ах дуу, терєл тєрєгеєд цнмєарєє хэлмэгдсэн гашуун явдал болсон тvvхтэй. (Єнєєдрийн монгол 2006.02.17-31/201)
Н.ЦЭРЭННАДМИД