Яруу найрагч, зохиолч, хэл бичгийн эрдэмтэн Цэндийн Дамдинсүрэнгийн 100 жилийн ой

Аймгийн Засаг даргын орлогч буюу Ц.Дамдинсүрэнгийн мэндэлсний 100 жилийг тэмдэглэн өнгөрүүлэх комиссын дарга Н.Хүрэлбаатараар ахлуулсан баг 13 –ны өглөө ургах нартай уралдан Матад сумыг зорьсон.

XX зууны Монголын агуу их эрдэмтдийн нэг Ц.Дамдинсүрэнд хүндэтгэл үзүүлэхээр олон зочид төлөөлөгчид иржээ. ОХУ -оос түүний  хүү Цэндин Константин Дамдинович, Цэндин Анна Дамдинович өөрсдийн хүргэн хүүхдүүдийн хамт, Ц.Дамдинсүрэнгийн гарынх нь отгон шавь,  хэл бичиг судлаач Отгонбаатар, Монгол улсын гавьяат багш Х.Мөнхбаяр, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Г.Аким, Г.Амар, Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн зураач П.Цогзол, гавьяат хуульч Дамдин гээд  Хатиган овогтны суу билэгтнүүд, БСШУЯ -ны Соёлын газрын дарга МУГЖ Г.Эрдэнэбат, Монголын зохиолчдын эвлэлийн гүйцэтгэх захирал Х.Чилаажав, “Болор цом” -ын эзэн яруу найрагч Баяржаргал тэргүүтэй найрагчид, “Өдрийн сонин” -ы сурвалжлагч Б.Золбаяр, МҮОНРТ -ын сэтгүүлчдийн бүрэлдэхүүнтэй зочид төлөөлөгчид Матад сумыг зорьсон юм. Биднийг нутгийн захад сумын Засаг дарга Л.Чимэдцэрэн алд цэнхэр хадаг цагаан сүүний дээжтэйгээ угтлаа. Сумын төвөөс зайдуухан наадмын талбайн дэргэд зочдыг буулгах бэсрэгхэн хотхон бэлджээ. Нэгдүгээр гэрт Шинэ барга Зүүн хошуунаас ирсэн зочид, удаах гэрт тус нутгаас төрөн гарсан гавьяатууд, Ц.Дамдинсүрэнгийн 100 насны ойг зохион байгуулах комисс, түүний хүү охин, ач зээ нар гээд байрласан нь бүх зүйл зохион байгуулалтын өндөр хэмжээнд байгааг харуулж байсан. Зочид төлөөлөгчид үдийн зоог барьсаны дараа Ц.Дамдинсүрэнгийн хүй тасарсан газар Билүүт рүү хөдлөлөө. Матад сумын 60 жилийн ойгоор Ц.Дамдинсүрэн гуай ирэхдээ тухайн үеийн Намын хорооны даргыг дагуулан явж өөрийн унасан газар Билүүтийг зааж өгсөн гэдэг. Ингээд 1989 онд Билүүтэд  нутгийн ард түмэн гэрэлт хөшөөг нь босгожээ. Аймгийн Засаг даргын орлогч буюу Ц.Дамдинсүрэнгийн мэндэлсний 100 жилийг тэмдэглэн өнгөрүүлэх комиссын дарга Н.Хүрэлбаатар хөшөөнд хүндэтгэл үзүүлэх ёслолын ажиллагаа, Зүүн бүсийн  яруу найргийн “Болор цом” наадам албан ёсоор нээснийг мэдэгдэв. Монгол улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн зураач П.Цогзол энэ үеэр анх удаа агуу хүний төрсөн нутаг Билүүтийг зурж нутгийн удирдлагуудад гардуулсан. Тэрээр “Энэ хорвоо дээр надад гурван их аз завшаан тохиожээ. Би агуу номч хүний төрсөн нутагт төрсөн 1 дэх азтай, түүний унасан газрыг зурсан анхны зураач болсон 2 дахь азтай, Матад суманд төрсөн гурван аз завшаан надад тохиосон юм” гэж өөрийн бахархах сэтгэлээ илэрхийлсэн. Харин Монголын Зохиолчдын эвлэлийн гүйцэтгэх захирал Х.Чилаажав “Би алс хол Алтай нутгийн хүүхэд. Цэндийн Дамдинсүрэн гэх их эрдэмтний төрсөн нутагт ирнэ гэж зүүдэлсэн ч үгүй явлаа. Миний амьдралын азтай жаргалтай сайхан өдрүүдийн нэг энд тохиож байна” гэсэн бол Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Г.Аким: Ц.Дамдинсүрэн эхээс төрөхдөө билүүн дээр ойчиж их дуу чимээгээр уйлжээ. Билүүн дээр ойчиж уйлсан хүн суут яруу найрагч, зохиолч болдог гэнэ. Билүү зөвхөн хутга ирлэдэггүй юм байна. Хүний оюун ухааныг маш хурц ирлэдэг юм” гэж гайхамшигтай үг хэллээ. ӨМӨЗО -ны Шинэ барга Зүүн хошууны Соёлын товчооны дарга Цолмон Ц.Дамдинсүрэн гуайд хүндэтгэл үзүүлэхдээ “1990 онд би анх энэ хүний “Буурал ээж” шүлгийг сонссон. Тэр үед шүлэг яруу найргийн гайхамшгийг мэдэрч өөрөө дөрвөн мөрт оролдох болсон юм. Энэ агуу хүний мэндэлсний 100 жилийн ойд ирсэндээ баяртай байна гээд өөрийн уран бүтээл “Аргалд явсан ээж”  шүлгээ уншсан. Мөн их эрдэмтний Гэрэлт хөшөөн дээр “Улаан мөчир” чуулгын дуучин барга ардын уртын дууг шуранхайлж МУГЖ Г.Эрдэнэбат “Усан болорын өнгөтэй Хэрлэн” -гээ дуулж ёслолын ажиллагааг өндөрлөсөн. Билүүтээс бид Баянхангай руу хөдлөлөө. Баянхангайд “Сүлд хад” -ны нээлтэнд оролцох хөтөлбөртэй байв. Баянхангай бол хадтай, модтай, устай Матад сумын байгалийн үзэсгэлэнт газар юм. Их талд гэнэт хангай харагдана гэж хэн ч төсөөлөшгүй. Тэгвэл тийм нутаг энэ суманд байдаг аж. Баянхангайд наран ургах зүг рүү харсан нэгэн бөөр хад бий.  Тэрхүү хадан дээр их зохиолчийн 1951 онд зохиосон “Монгол улсын төрийн дуулал” -ыг алтан үсгээр сийлжээ. Төрийн сүлдтэй энэ хадыг энэ өдрөөс эхлэн “Сүлд” хэмээн нэрлэхээр боллоо. Энэ хөшөөг босгоход ажлыг аймгийн ИТХ -ын төлөөлөгч Б.Базаргүр ивээн тэтгэсэн аж. Сүлд хадны нээлтэд оролцсон бүх хүн баруун гараа зүрхэн тушаа барьж төрийн дууллаа эгшиглүүллээ. Хадны утга учрыг яруу найрагч Ай.Төмөр-Очир тайлбарлахдаа “Хадны цуурсан доод хэсэг нь Монголын газрын зураг шиг юм. Зөвхөн энэ хэсэгт нь Ц.Дамдинсүрэн Матад сум гэж бичсэн байна. Энэ нь Цэндийн Дамдинсүрэн өөрөө Монголын илэрхийлэл, Матад сум бол Монгол юм гэсэн сайхан утгатай” гэж учрыг тайлсан. Матад сум үнэхээр алдартнуудын өлгий нутаг юм. Энэ нутгаас Хатиган овгоос их эрдэмтэн Ц.Дамдинсүрэн, Зууны манлай жүжигчин Т.Цэвээнжав, гавьяат багш академич О.Шагдарсүрэн, гавьяат багш Х.Мөнхбаяр, гавьяат хуульч Дамдин, Д.Очирхуяг, урлагийн гавьяат зүтгэлтэн зураач П.Цогзол, соёлын гавьяат зүтгэлтэн нэрт орчуулагч Г.Аким гавьяат жүжигчин Е.Цэрэндулам, Ш.Даваахүү, гавьяат тээвэрчин А.Рэнчин гэх есөн гавьяат, хоёр “Зууны манлай” төржээ.

    Бидний дараагийн арга хэмжээ Зүүн бүсийн “Болор цом” яруу найргийн наадам сумын соёлын төвд үргэлжиллээ. Уг наадамд 20 гаруй яруу найрагч шүлгэн хүлгээ сойсноос Сүхбаатар аймгийн найрагч С.Амартайван “Нүрэн заан” шүлгээрээ тэргүүн байр эзэлж “Болор цом” -ын эзэн болов. Удаах байрыг Улаанбаатар хотоос ирсэн Хэнтий аймгийн гал шарын найрагч Ш.Анхтуяа “Борооны тухай” шүлгээрээ, гуравдугаар байрыг Цэнд-Аюуш “Яагаад вэ? Орчлон” шүлгээрээ, тусгай байрыг Матад сумын залуу найрагч О.Баярбат “Их зохиолчийн гэгээн дурсгалд” шүлгээрээ, Сүхбаатар аймгаас ирж оролцсон Л.Ганзул “Ганцхан миний зүүд хүсэл минь” шүлгээрээ авлаа. Наадмын шүүгч найрагч Ай.Төмөр-Очир “Монголын Зохиолчдын эвлэлийн гүйцэтгэх захирал Х.Чилаажав хангай нутгийн хүүхэд.  Хэнтийн гал шарын найрагч охин ирсэн байна. Завханаас залуу найрагч Цэнд-Аюуш иржээ. Дорнодын яруу найрагчид Сүхбаатарынхан гээд энэ бол Зүүн бүсийн яруу найргийн наадам биш Монголын яруу найргийн наадам боллоо. ОХУ -аас хүүхдүүд нь, ӨМӨЗО -ноос зочид ирсэн нь Олон улсын баяр боллоо” гэж байв. Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Г.Аким “Монголын яруу найргийн зүтгүүрийн депогийнхон бүгд цуглажээ” гэж хэлж байлаа.

Энэ үеэр Ц.Дамдинсүрэн гуайн ойр дотнын хүмүүс түүний тухай сайхан дурсамжаасаа хуваалцсан.

Их хүмүүний гарын отгон шавь ОТГОНБААТАР:

- Энэ сайхан цаг дор Та багшийнхаа тухай дурсвал?

- Миний багш 100 жилд ганц төрөх агуу хүн. Би Цэндийн Дамдинсүрэн гэдэг их номын хүнтэй гайхамшигт учралаар багш шавийн барилдлагатай болсноороо насан туршдаа баярлаад бахархаад барахгүй. Энэ олдсон амьдралд бурхантай учирснаас илүү их хувь ерөөл гэж  би боддог. 

- Таны багшийн хамгийн сайхан чанар? Танд үлдсэн зүйл?

- Багш судалгааг маш нарийн цэгцтэй үнэн бодитой хийдэг байсан. Мөн “Өөртөө итгэх хэрэггүй. Хүнд ч битгий итгэ.  Ганцхан баримтанд л итгэ. Эргэлзэж байвал дахин дахин нягтал гэдэг. Багшийг бурхан болсноос хойш би гэрийг нь музей болгон авч үлдсэн. Амьд

сэрүүн байхад нь 10 жил дэргэд нь сурч, ертөнцийн мөнх бусыг үзүүлснээс нь хойш 10 жил түүний гэрийг “сахилаа”.

   Дорнод аймгийн тэргүүн шагнал Ц.Дамдинсүрэнгийн нэрэмжит “Оюуны ундарга” шагналын эзэн ПҮРЭВ-ОЧИР: “Би жирийн л нэг эрдмийн мөр хөөсөн хүн. Эх хэл соёлоо олон нийтэд түгээн дэлгэрүүлэхийг чин сэтгэлээсээ хүсэн өөрийн чадах чинээгээр хувь нэмрээ оруулдаг. Би яруу найрагч биш боловч яруу найргаар сэтгэлээ тэжээдэг. Их хүмүүний нэрэмжит тэргүүн дээд шагнал авсандаа баяртай байна. Нэгэн бодлын надад асар их хүндэтгэл хариуцлага ногдож байгааг ухамсарлаж байна” гэлээ. 

Ирсэн зочид төлөөлөгчид урлагийн тоглолт концерт үзэн эхний өдрийн арга хэмжээ өндөрлөлөө.

Хоёр дахь өдрийн арга хэмжээ эрийн гурван наадмаар эхэллээ. Ц.Дамдинсүрэнгийн мэндэлсний 100 жилийн ойд зориулж хоёр насны морь уралдаж бөх барилдан сур харвасан. Их насны морьдын уралдаанд Д.Цэрэндоржийн хонгор түрүүлж, С.Баярсайханы ухаа аман хүзүүдэн Доржрагчаагийн хонгор, Мөнхболдын хээр, Б.Зоригтбаатарын хээр айрагдсан. Дааганы уралдаанд Н.Хонгорын улаан даага түрүүлж, Д.Цэрэндоржийн халиун аман хүзүүдэн С.Гантөмөрийн хээр, Э.Ган-Оргилын халиун, У.Энхболдын ухаа даага айрагджээ.

Хүчит бөхийн барилдаанд Хатиган овгийн хүү аймгийн арслан Батзориг түрүүлэн нутгийн олноо баясгав. Сурын харвааны эрэгтэй төрөлд Л.Баттулга нэгдүгээр байр, Ц.Одчулуун хоёрдугаар байр, Г.Ломбодорж гуравдугаар байр эзэлжээ. Эмэгтэйчүүдэд Б.Цэндбазар түрүүлэн Д.Бор-Охин, Гандаваа нар удаалсан байна.

   Зочид төлөөлөгчид сумын дунд сургуулиар зочиллоо. Дүрэмт хувцас өмсөж цэцэг барьсан хүүхдүүд зочдыг угтсан. Сургуулийн үүдээр оронгуут тус сумаас төрсөн “Зууны манлай” хоёр хүний зураг өлгөөстэй байна. Одоогоор тус сургууль 300 гаруй хүүхэдтэй 20 гаруй багштай, компьютерийн иж бүрэн кабинет орчин үеийн шаардлагад нийцсэн ширээ сандалтай хүүхдийн сурах орчинг бүрдүүлэн үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Их Зохиолч Ц.Дамдинсүрэн “Номыг унших нь тэнгэрт нисч, далайд шумбаж, дэлхийг тойрох мэт” гэж хэлсэн байдаг билээ. Бид түүний нэрэмжит сургуулийн номын санд зочиллоо. 1993 онд Матад сумын дунд сургуулийг Ардын уран зохиолч, төрийн гурван удаагийн шагналт академич Ц.Дамдин-сүрэнгийн нэрэмжит болгох аймгийн Засаг даргын захирамж гарч байжээ. Харин 100 жилийнх нь ойг угтаж шинэ номын сан байгуулсан нь энэ. 1964 онд сумынхаа 40 жилийн ойд бэлэглэж байсан их

хүмүүний гарын үсэгтэй ном энд байх юм. Хуучирч шарлаж тоос үнэртсэн энэ ном ярьдагсан бол гэж саваагүйрхэн бодлоо. БСШУЯамнаас тус номын санд Монголын уран зохиолын дээж 108 ботийг бүрнээр нь бэлэглэснийг МУГЖ Г.Эрдэнэбат гардуулсан. Мөн тэнд ирсэн яруу найрагч эрдэмтэн зохиолчид өөрсдийн уран бүтээлийн дээжээс бэлэглэж байлаа. Энэ үеэр тус сургуулийн сурагчдад “Номын сайн нөхөр” Нацагдоржийн тэмдгийг гардуулсан юм.

ОХУ -ын Монголч эрдэмтэн доктор профессор ЦЭНДИН АННА ДАМДИНОВИЧ:

- Аавынхаа мэндэлсний 100 жилийн ойг зорьж хэдүүлээ ирэв. Монгол оронд ирсэн сэтгэгдлээ хуваалцаач?

- Монголд тэр дундаа аавынхаа төрсөн нутагт ирэх сайхан байна. ОХУ -аас би ах Константин, хоёр хүргэн, хоёр хүүтэйгээ зургуулаа ирсэн. Дорнодын ард түмэн биднийг элэгсэг дотно хүлээн авч байгаад сэтгэл өндөр байна. Аавынхаа 90 насны ойгоор нутагт нь ирж байсан. 100 насных нь ойгоор ирлээ. Ирэх болгонд миний сэтгэл үгээр илэрхийлэхийн аргагүй их баярлаж догдолдог. Хамаатан садангуудтайгаа уулзсан. Биднийг их санасан байна. Аавын минь 100 насны ойг өргөн дэлгэр тэмдэглэж байгаад Дорнодын ард түмэнд маш их баярлалаа.

- Монгол орны хөгжлийг судлаач хүний нүдээр харахад? 

- Монгол орон өдрөөс өдөрт хурдтай хөгжиж байгааг би харж байна. Манай аавын амьдарч байсан үетэй харьцуулашгүй өөр болжээ. Магадгүй дараа ирэхэд танигдахын аргагүй хөгжсөн байх биз ээ.

Охин нь аавынхаа тухай ийн ярьлаа. Харин Ц.Дамдинсүрэнгийн нэрэмжит ЕБС -ийн 9а ангийн сурагч Б.Хонгорзул бидний бахархах ёстой хүний нэг бол Ц.Дамдинсүрэн гуай  билээ.  Анх би сургуульд орохдоо энэ хүний нэрээр дэвтрээ хаяглахдаа учрыг нь ухаардаггүй байсан. Хожим нь мэдэж ийм мундаг суут хүний суусан өргөөнд сууж байгаагаараа бахархах болсон гэж байлаа.

Үнэхээр Ц.Дамдинсүрэн Хатиган овгоос төрсөн агуу хүн юм

“Алив юмыг хошигнох дуртай үргэлж ёгт үг хэллэгээр ярьж явдаг хүн байсан гэж” гэж гавьяат хуульч Дамдин андыгаа саяхан байсан юм шиг нүүрэндээ инээмсэглэл тодруулан дурсаж байна. Аль хэдийн 100 жил өнгөрчээ. 1000 жил өнгөрсөн ч мартагдахааргүй хүн юм Та. Тэрээр бар өдрийн бар цагт төрж. Түүнийг төрснөөс хойш гурав хоноод биеийг нь угаах найр хийж байхад Арслан захирагч Арслан хүү хоёр ирсэн гэдэг аж. Төрж үхэх нь хүртэл учиртай юм Та. Их хүнтэй нутаг нэг байгаа бид ямар золтой вэ.