1936 оны намар цаг. Тэгэ­хэд сахил хvртээсэн лам багшаараа тvвд vсэг заал­гадаг байв. Миний багш Бу­галгын Дагвасамбуу гэж нутаг усныхандаа их номтой хэ­мээн єргємжлєгдсєн тарган бор лам байх.

Намар орой­хон, сэрvv унаж, уул толго­дын орой цай­руутсан нэг єглєє эртлэн босч хавтастай vнсэн самбараа сугандаа хавчуулан багшийн­даа оров. Багш маань хурган дотортой шар хамбан дээлээ нємрєн хоймортоо завилан сууж, тvvний дэргэд тvрийг нь эр­гvvлдэг “халзан гутал” хэ­мээх тоногтой цагаан эсгий гутал­тай, цэргийн дарга нарын ємсдєг хєвєнтэй ногоон ємд­тэй, мєн олондой ємссєн давхар аралтай єргєн суран бvстэй нэгэн ширээн дээр байгаа модон шоголтой ном­ноос нэг хуудсыг барин ярил­цаж суулаа.

Би аргалын авдарны дэр­гэд дуугvй зогсож байв. Тэг­тэл багш маань на­майг нааш ир, бичсэн юмаа алив vзvvл гэв. Би ч бичсэн зvйлээ vзvvл­лээ. Зочин хvн над руу хандан “за хvv хэ­нийтээхэн бэ” гэж асуув. Ма­найхныг Норинзон­гийнхон гэдэг гэтэл багш маань нэмж тайлбар­лалаа. Тэр хvн бас миний нэр насыг асуугаад, юу сонирхдог тухай нэмж лавлав. Би барьц алдаж дуугvй жаахан ээрснээ “нар хаанаас гардаг бол гэж боддог” гэвэл эргvv­лээд на­даас єглєє нар хаанаас гардаг билээ гэх нь тэр. Зvvн уулын цаанаас гэвэл “за тийм” зvvн уулын цаанаас нар гардаг юм. Нар хаана шингэдэг билээ хэмээн надаас нэмж асуув. Баруун уулын цаана гэвэл “за тийм” баруун уулын цаана ордог гэсэн юмдаг.

Тvvнээс хойш би нарыг хєдєлж явдаг, тэр уулан дээр гарвал нар тэнд зогсож байгаа байх гэж нэлээн томоожтолоо бодсон сон. Энэ vеэр манай багшийн тогоог барьдаг, єн­дєр гоолиг биетэй, урт хар гэзэгтэй єндєр Ханд гэгч гоё эгч хєлийн авдраа онгойлгон нэгэн гоём­сог дугуй цаасан хайрцагтай юм над єглєє. Тэр эгч амны хулсан ятга сайхан хєгжим­дєж, тугалаа голдог vнээний нулимсыг цийлэг­нvvлж бай­гаад тугалыг нь авахуулдаг байж билээ. Гэр­тээ ирээд ээжээсээ асуувал, ээж минь тэр зvйлийг мэ­дэхгvй байна. Орой аавыгаа ирэхээр асууж мэдэхээр болоод ээж бид хоёр тэр дугуй хайрцагтай зvйлийг авдар дээрх бурхны­хаа дэргэд тавилаа. Энэ бол “морьмал” гэдэг хачин гоё амттай чи­хэртэй жимс байлаа. Хожим нь мэдэхнээ тэр нь элсэн чихэрт (шаатанд) дvр­сэн жимсний цэлцэн марме­лад байсан билээ. Тэр vед би дєнгєж таван нас хvрч байсан болохоор юмны учир мэ­дэхгvй, тэр ирсэн хvн хэн болох, яагаад тэднийд ирс­нийг яахин мэдэх билээ.

1937 онд миний багш лам “Банчин богд эргэж ирэн, мон­голчуудыгаа жаргуулна” хэ­мээн суртал хийсэн хэргээр баригдаж 1947 он дуустал 10 жил хоригдоод тавигдсан. Тvvний тогооны хvн нь Цэнд мээрэнгийн бага хатан бай­сан учир тэд­нийд ирсэн хvн нь Цэнд мээ­рэнгийн их хатны хvv Дамдин­сvрэн бага ээж дээрээ ирсэн нь тэр байжээ. Ингэж бид анх учирсан билээ. Тэр нутгаасаа явахдаа на­­майг том болоод Улаанбаа­тарт очиж сургуульд сурал­цан ном эр­дэмтэй хvн бо­лоорой гэж ерєєсєн сєн.

Хатгин овгийн монголчууд XIII зууны Монгол Улсын тvv­хэнд тодоос тод тэмдэг­лэгд­жээ. Энэ овогтны удир­дагч нь Жадран овогт Гvрхаан Жамух байсан. Тэр бас цаг vе­дээ тархай бутархай мон­гол туур­гатныг нэгтгэх гэж Чингэс хаантай єр­сєлдєж байгаад хэлмэгдсэн баатарлаг хvн. Vvний учир “Хатгинууд­тай ураг барилдаж болохгvй” гэсэн эзэн хааны зарлигтай шоов­дор­логдсон овгийнхноос га­ралтай одоо­гийн хатгинууд аль ч овогтны нэгэн адил хvн зон нь сайнтай, муутай бай­саар єнєєг хvрчээ.

Ц.Дамдинсvрэн бол хат­гин овгийн хvн бєгєєд амьд­ра­лынхаа 80 жилийн хуга­цаанд улс нийгмийн долиглох давал­гаан дунд ил гарч, далд орж явсан нэгэн. Энэ мєрийг би­чигч ийм нэгэн цог жавхаатан хvнтэй нийг­мийн нэг угшилд багтан цаг vе зєрvvтэй ч бараг зэрэгцэн амьдарч явсандаа сэтгэл єег яваа хатгин овогтон байна. Тийм учир нэрийг нь цээрлэн Да багш гэдэг болсон юм.

Манайхан хуучнаар бол Цэцэнхан аймгийн Vйзэн бээ­сийн хошуу, одоо­гийн Дорнод аймгийн Матад су­мынхан. Сумын нэр­шил нь манай нут­гийн Зvvн, Баруун Матадхан уулаас ул­баатай. Манай нутаг хошуунд эд­нийхнийг Эрэгзэн­донойнхон гэдэг. Нутагладаг газар нь Зvvн Матадхан уулын ємнє этгээд дэх овор товор хад чулуутай, усанд идэгдэж хэр­чигдсэн дов гvвээтэй, алсад тэнгэр газар хоёр бие биедээ шилжиж харагдах уужим тэ­нvvн тал хээр. Энд Цэндийнх гэдэг айлыг 1908 оны vед нутаглаж байхад билvv чулуу (сланци) ихтэй Билvvт хэмээх хавцлын эхэнд нэг хvv тєрсєн нь Дамдин­сvрэн байжээ. Тэр хvv хожим нь их зохиолч Б.Лхагвасv­рэн­гийн оноож хэлснээр бусдыг ирлэсээр байгаад єєрєє элэгд­дэг тэр л билvv чулуу шиг эх хэлтний­хээ оюуныг тэтгэсээр байгаад элэгдсэн нэгэн сод тєрєлхтєн болсон шиг байгаа юм.

Эднийхэн нутаг усандаа их нэр хvндтэй, цєм бичиг vсэг сайн, vлгэр туульс, тvvх шаш­дар хvvрнэ­дэг соёл­жин­гуй хvмvvс бай­сан. Ц.Дам­динсv­рэнгийн ах Ц.Лув­сан­жамц хэмээгч мон­гол хv­мvvсийн тvвд хэл дээр гарсан зохиол бvтээлийг цуг­луулдаг, уншдаг нэгэн байлаа. Мєн тэдний холын тєрєл Дан­дигаа гэгч гэрээрээ дvvрэн ном судар­тай, vлгэр домог, шаш­дар ярьдаг євгєнийг манай­хан хол ойр хаанаас ч болов даган очиж сонин сай­хан юм яриул­даг байв. Бага байхдаа тэд­нийд аавтайгаа хэдэнтээ очиж туульс хайла­хыг сонс­сон. Бас “Молом тойны нам­тар”, “Ловон Бадам­жунайн сургаал”, “32 модон хvний vлгэр”-ээс миний аавд ярьж байхад нь олон зvйлийг сонс­сон боловч багын балчир ухаан бэсрэгдээд зєвхєн єєрийн айж, гайхсан зарим зvйлсийг тогтоожээ. Тэр дунд “цєвvvн цаг” ирэх бєгєєд тэр цагт аймшигт єлсгєлєн болж, гурван настай хvvгээ хєтєлж явсан эх хvн “хул­ганын хєлч­гий гишгэж алаад хvv­гээсээ нууж єєрєє идэх болно” хэ­мээн ярихад бие арзасхийн айж байсан сан. Тэр цагт “нохой, морьчилон шээж, эмс эр хvний толгой унаж суух болно” гэхчилэн хачин зvйлс ярихыг сонсоод гайхаж байж билээ.

1940-єєд оны эхээр мал тоолох гэнэ гээд нэг их найр наадам шиг юм болж тоолоод, хонь гарган хоол унд бэлтгэж, хэдэн хоногоор хятад сvан­пин тачигнан, бичиг цаас шажиг­надаг байв. 1943 онд сумын мал тооллогын дvн гаргах ажилд баг бvрээс хоёр хvн дайчлагдахад надад хятад сvанпин заасан багш Г.Доной хэмээх эрхэм бид хоёр та­тагдав. Тэгэхэд зургадугаар багаас Эрэгзэндонойн Дам­дин­зав хэмээх Дамдин­сv­рэн гуайг олон талаар са­нагдуулах нэгэн ирж сумын мал тоол­логын дvн гаргах ажлыг даа­малдав. Тэр монгол бичгээр дармалдах адил би­чиж, баг багаас ирсэн хvмvv­сийг дан­саа шалгаад, ээлж дараалан ирж тооллогын олон янзын тоог хvснэгтийн дагуу дээш доош хєндлєнгєєр тул­ган уншиж єг гэж тэр хvн хэлэв. Барьсан сvанпин нь бидний­хээс нэг дахин урт, гялалзсан сайхан хvрэн су­ман сvанпин байсан. Тэгээд бид шалгаж тулгасан тоонуу­даа ээлж дараалан уншвал “тvргэн”, “тvргэн” хэмээн эрх шажиг­нуулах нь тун гайхам байж билээ. Багштайгаа зvйр­лэвэл, миний багшаас арай л илvv нь над ойлгогдож байсан ба анх багшаараа хятад сvан­пин заалган тvvний таван хуруу нэгэн жигд яралзан “ембvvний хараа арилгах” дасгал зааж байхад нь “яаж багш шигээ болно доо” хэ­мээн бодож байсан бодол эргэн санагдаж байсан.

Энэ мэргэн хvн (манай­ хан эрдэм номтой хvнийг мэргэн гэх) бол Дамдинсvрэн гуайн эцэг Э.Цэнд мээрэнгийн эцэг нэг­тэй бага дvv байсан. Цэнд гуайг хошуундаа цэрэг эрсийн явдал зохицуулах бичээч байх vед “мээрэн” цолтой болгосон гэдэг. Тэр ядуусыг єрєвдєж тэдний єм­нєєс зар­гын бичиг vйлдэн єєрсдєд нь бариулан явуулж тусалдаг байсан тул хол ой­роос заргын бичиг бичvvлэх гийчид тэдний­хээр орж гардаг байжээ. Тэр­нээсээ болоод “тєрд тэрсэл­дэг” хэмээн га­дуурхагддаг байсан гэж ма­най нутгийн дээдчvvл ярьдаг л байлаа.

1944 онд аймгийн дунд сургуульд бид бvхний сэтгэ­лийг сэрээдэг уран зохиолын хичээл хэмээх нэгэн сайхан хичээл ордог байв. Тэгэхэд багш, Монголын зохиолчдын шvлэг найраглалаас тайлбар­лан ярьж бидэнд урт богино ялгалгvй олон шvлэг цээж­лvvлдэг байв. Дуурайлгаж шvлэг бичvvлнэ. Харин vр­гэл­жилсэн vгийн зохиолуудыг багш маань єєрєє уншиж сонсгоод биднээр утгыг нь яриул­на. Нэгэн єдєр “Гологд­сон хvvхэн” гэдэг туужийг уншив. Энэ туужийг Ц.Дамдин­сvрэн гуай 1929 онд 21-хэн насандаа бичжээ. Уг зохиол­той анх танилцсан алдарт зо­хиолч С.Буяннэмэх “Чи vvнийг бичлээ гэж vv?” хэ­мээн ол­зуурхан магтаж байсан гэдэг. Тэр цагт залуу зохиол­чийн ертєнцийг vзэх vзэл хэдийнэ бvрэлдэн тогтож бай­сан тул нийгмийн амьдрал баяны жаргал, ядуугийн гас­лан хоё­роос тогтдогийг ухаарч зо­хиолч єєрєє шууд л Долин­горын талын хvн болж хувир­чээ. Тэр хуучин цагт эмэгтэй хvн хєрєнгєлєг айлын унал­гын сайн морь шиг амьдрах замыг эс олбол зохиолын гол баат­руудын нэг “гологдсон хvv­хэн”-vvд болдгийг мэдрэн тэднийг єрєвчхєн сэтгэлээр энхрийлэн харж, ирээдvйн Монголын охид, бvсгvй­чvv­дийг Цэрэнгийн амьдралын эргэлт шиг болговол чєлєєт Монго­лын баясгалант хvvх­нvvд болно гэдгийг зєгнєн би­чих­дээ тэр ирээдvйг мэдэж бай­жээ.

Єнгєрсєн 64 жилийн турш Ц.Дамдинсvрэн гуайн зохиол бvтээлийг уншиж улмаар бо­дол санааныхаа бортог гуниг, сэтгэцийн эмгэгийг шахан зайлуулж, бодол са­наагаа ариусгаж байснаа нуух юун.

Миний хvндэтгэн єгvvлж буй энэ зохиолч А.С.Пуш­киний зохиол бvтээлийг ун­шихад “Халуун єдєр сэрvvн ундаа шиг, “Залуугийн цагт янагийн уруул шиг” хэмээн зvйрлэсэн байдаг. Сайн зо­хиол нээрээ л нэгэн их хvс­лэнг илааршуулан хvч тэнхээ сэлбэх шиг болдог доо. Ц.Дамдинсvрэн гуайн зо­хиол бvтээлvv­дэд ийм увидас бий гэж хэлмээр байна. Тvv­ний шvлэг зохиолын vндсэн нэг шинж гэвэл миний бодо­ход, хvн байгалийн салшгvй холбоо. Байгалийг хvний нан­дин тансаг бvхний ундраа хэмээн тэр vзэж хvний сайх­ныг байнга байгалийн гоё чамин бvхэнтэй жишиж бич­сэн байдаг. Ер нь адилтгалыг єргєн ашиглаж уран сэтгэм­жийн зохиомжоо биетэй, бо­дитой болгодог нь тvvний нэг онцлог байв. Жишээлэхэд “Ургамлын сайхан цэцгvv­дийн дунд, улсын сайхан хvvхнvvдийн дунд гэлцэнэ”, “Мєгєєрс нимгэн хоолойт­ны дуу хvрээгvй оргил”, “Хэрлэн гол хэнтэй уулзахаар яарав” гэх мэтчилэн хоёр сайхан юм хоёр биеэ чимэглэдгийг хор­шиж шvлэглэх нь арга буюу сэтгэ­лийн таашаал авч ирдэг шиг над тєсєє­лєгд­дєг.

Тvvний орчуулгын бvтээ­лvvдийг акаде­мич Б.Ринчен гуай нэг удаа vнэ­лэх­дээ “Ор­чуулгын євєрмєц хэлбэр” хэмээн бичсэн байдаг. Да багш бол харийн зохиолчийн зохиолыг орчуулах­даа тvvний хэл, хэллэ­гийг орчуулан мон­голчлохын зэрэгцээ зохиог­чийн бодол санааг монгол сэтгэхvйд хамтад нь хєр­вvvлдэг байсан учир тvvний орчуулсан зохиолууд монгол зохиол шиг болж ойлгогдох нь хэвийн vзэгдэл байсныг хэн бvхэн мэднэ.

1952 онд МУИС дээр эр­дэм шинжил­гээний нэг бага хурал болсныг санаж байна. Тэр хурал дээр хожим нь цуутай тvvхч болсон нэгэн эрдэмтэн “Монгол vндэстэн соёл боловсролын уламжлал­гvй явж иржээ” хэмээн илт­гэв. Тэгэхэд Да багш хэлсэн vгэндээ “Соёл боловс­ро­лын євгvй vндэстэн гэж байдаггvй, тэр дундаа Монгол Улс бол энэ талаар баялаг их уламж­лалтай” хэмээн хэлж, мар­галдаж байсныг санаж байна. Энэ цаг мєчєєс эхлэн Да багш Монголын уран зохио­лын тvvхийг судлах ажилд орол­цож, эх орныхоо єнцєг булан бvхэнд шахам хvрч, хуучин ном зохиолын уламж­лалыг цуглуулах, ном эр­дэмтэй настангуудтайгаа уулзан тэдний мэдлэг, сур­гаалыг сурвалжлан тэмдэглэж эхэлс­нийг энэ тvvхт єдєр дурсан тэмдэглэх хэрэгтэй байх аа.

Єєрєє тvвд хэл дээрх зохиол бvтээ­лийг уншдаг байсан тул Улсын номын сангийн бvтцэд “Тvвд номын тасаг”-ийг Гомбожав хамба­тай хамтран байгуулж, тэр тухайгаа ихэд олзуурхан ярьж бэлгэшээн тэмдэглэж байсныг би мэдэх юм. Энэ vеэс “Зуун билэг оршвой” гэдэг эмхтгэл зохиолоо бичиж эхэлсэн. Зарим хvн энэ бv­тээ­лийг Ц.Дам­дин­сvрэнгийн бvтээл биш, тэртэй тэргvй байсан зохиол бvтээлvvдийг хэн ч эмхтгэдэг зvйл гэх аястай ярихыг сонсож бай­лаа. Чухамдаа Монголын ухаант мэргэдээс Ази, дорно дахины оюуны соёлын євд оруулж vлдээсэн vнэт эр­дэнийг мартагдахын даваан дээр эрж олох, заримыг ха­рийн хэлнээс орчуулан тус бvрд нь єчил тайлбар бичиж хавсаргаад ганц сэдэвт бv­тээл болгон нийтлvvлсэн нь хойч vеийнхэндээ євєг дээд­сийнхээ оюун ухааны эрд­энийн гайхамшгийг бидний ба биднээс хойш vеийнхэнд нуруундаа vvрэн хvргэж ир­сэн гавьяат vйлс болсон гэ­хэд маргах хvн их л цєєн болов уу?.

Энэ vеэр Да багштай хаа нэг уулза­хад тэр тvвд, сама­гарди, хуучин бичиг судруу­дад булаастай суудаг сан. Тэд­гээр зохиол бvтээлvvдээс над таниулж заримыг, ту­хайлбал, Данзанравжаа, Чой­жин-Одсэр нарын бvтээл зохиолоос дэлгэрэнгvй ярьж улмаар тvвд бичгээр бичигд­сэн буюу тvвд хэл дээр гар­сан монгол зохиолуудыг ша­шин, сvм хий­дийн зохиолууд хэмээн орхигдуулахаас ихэд айж буйгаа ярьдаг­сан.

Саявтархан нэг “эрдэм­тэн” хvн ардчил­лын буянаар Данзанравжаагийн уламж­лалтай танилцах боллоо гэсэн байна билээ. Энэ хvн хэрвээ 1950-1960-аад онд байсан бол Да багшид ихээхэн тус болох байж дээ хэмээн бодогдсон. Гэхдээ тэр эрт vед Да баг­шийн удирд­лага, тvvнтэй хамт­ран “Данзанрав­жаа­гийн зохиол бvтээлийн иргэний шинж чанарыг нотлон гарга­сан” диссертацийг Цагаан гэдэг эмэгтэй эрдэм­тэн хам­гаалж байхыг мэдэх юм. Энэ тухай хvмvvс ер нь мэддэггvй юм биш биз гэж асуумаар байсныг дурсан тэмдэглэе.

Да багш бол Монголын эртний тvv­хийг сэргээж тов­чоолоход чухал хэд хэдэн тулгуур бичгийг орчин цагийн тvvх судлаач­дад дєхємтэй болгон vлдээсэн болохыг бид мэднэ. Vvний нэг нь 1240 онд бичигдэж дууссан нанхиа­даар “Юань-чао-би-ши” буюу Оросын XIX зууны их нан­хиадач Паллади Капаровын 1866 онд “Старинное мон­гольс­кое сказа­ние о Чингис-хане” нэрээр орос хэл дээр орчуулан гаргасан зохиолыг анх удаа монгол хэлнээ ор­чуулан “Монголын нууц тов­чоо” нэрээр гаргасан явдал юм. Энэ бvтээлийг ийнхvv нэрлэх болсон явдал нь 1368 он буюу Юань улс мєхсєнєєс хойш Мин улсын тvvхчид Юань улсын тvvхийг 10 бо­тиор бичиж туурвих vед Юань улсын бvрэлдэхvvнд байсан Монго­лын тvvхийн талаар бичих мате­риал нэгэнт ду­тагдсан байна. Гэвч Мэн овогт Жан Юан гэгч єєр нэг хvний гар дээр байсан Юань-Чио-би-ши зохиолын эхийг 100 лангаар худалдан авч Юань улсын тvvхэнд “Монго­лын нууц тvvх” хэмээх хоёр ботийг нэмж бичихдээ тvvхэн утгыг алдагдуулалгvй товчлон бичжээ. Монголын тvvхийн тухай энэ товч материал тусдаа “Юань Ши” буюу “Нууц тvvх” нэрээр ихээхэн тvгжээ. Энэ тухай их бичгийн хvн Цэнд гvн єєрийн орчуул­сан “Монголын нууц тvvх”-ийн удиртгалдаа тодорхой тэмдэглэжээ. (Японы Journal of Mongolian studies цувралын 1989 оны №12-оос vз). Гэхдээ энэ товч тvvх 1917 онд Юань улсын тvvхийг монгол хэлнээ ор­чуулж дууса­хад мєн л “Мон­голын нууц тvvх” нэрээр бvрэн орчуулагджээ. Vvнээс vзвэл Да багш энэ “Нууц тvvх”-ийг биш “Нууц товчоо”-ны 1240 оны эх биш гэхэд тvvний хамгийн эртний нэг эхийг орос хэлээр дамжуулан “Монголын нууц товчоо” нэ­рээр монголчилсон эрдэмтэн юм. Зарим бичгийн мэргэд Да багшийн “Нууц товчоо”-ны орчуулгыг Цэнд гvнгийн “Нууц тvvх”-ийн орчуулгыг хулгайлан авч Монголын тvv­хийн холбогдолтой ном зо­хиолоос нэмж чимэн зарим зvйлийг єєрєє зохиосон гэж vзэх явдал vзэгдэх боллоо. Монголын эртний ба хуучин vеийн зохиолыг орчин цагийн мэргэдэд дєт­лvvлж єгєхєд нас биеэ зарсан тэр эр­дэм­тэн арай ч ийм зvйлээр нэрээ хугалах хvн байгаагvйг дур­сан хэлмээр байна.

Хэрэв эргэлзэх нэгэн гарвал “Оро­сын Бээжин дэх шашны тєлєєлєгчийн гишvv­­дийн бvтээл” цувралын 1866 оны IY ботийн 258 хуудас бvхий “Чингис хааны тухай эртний монгол єгvvлэл” хэ­мээх нэртэй бvтээлийг ун­шаад vзээрэй. Олон жилийн турш энэ тухай ном зохиол уншихдаа “Нууц товчоо”-г уран зохиол гэж vзэх, тvvнийг Монголын уран зо­хиолын дээж “сvлд” бичиг гэж дахин шvтэх хандлага ажиглагд­дагтай санал огт нийл­дэг­гvйгээ хэлмээр байна. Учир нь уран зохиол юм ахул vе vеийн бичгийн хvмvvс єєрс­дийнхєє vед тохируу­лан за­самжлах, шинэчлэн зохиом­жлох бо­ломжтой хэмээн ойлгох, тэгж гуйвуулах явдал гарч болох vндэстэй. Тэгвэл “Нууц товчоо” нь Чингис хаан ба тvvний хvv Єгєдэй хаан хоёрын єєрсдийн ярьсан бодит амьдралын намтар­чилсан тvvхийг тухайн vеийн тєр, нийгмийн амьдралтай холбон сийрvvлсэн тvvхийн яруу тод хэлээр бичсэн ба­римт бичиг хэмээн vзэх нь vнэмшилтэй байдаг юм. Ийм тvvхэн баримт бичгийг за­самжлах, санаандаа ний­цvvлэн гуйвуулах оролдлого бvхэн тvvх завхруу­лалт (Fal­sification) болох нь дамжиггvй.

Да багш эсгий туургатны дунд амаар ба бичгээр тvгээ­мэл тархацыг олсон “Гэсэр баатар”-ын туужийг гvн гvнз­гий судлан vзээд уг зохиолын гол баатар нь биет хvн байсан бєгєєд зохиол нь иргэний шинж чанартайг олон талаар нотлон илэрхийлсэн билээ. Энэ бол эртний зохиол бvтээл ам дамжин тvгсээр домог яриа мэт болон хувирч нэгэн бол дахин шvтэх ид шидтэн болох ба нєгєє талаар тайлал хийгдэлгvй байсаар домог яриа болдгийг судлан vзэх, шинжлэх ухаанч ухагда­хуу­наар хангахын чухлыг ха­руулсан бvтээл болох нь харагддаг.

1967 онд ШУА-ийн Их чуулганы хурал­даан болж тэр чуулган дээр Да багш тvvхэн баримтыг гуйвуулбал тєє­рєгдєл vvсч болохыг анхаа­руулан vг хэлсэн юм. Уг vгэндээ ерєнхий боловс­ро­лын сургуулиу­дад vзэж бай­гаа зохиол бvтээлvvд ба тvv­хийн сурах бичгvvдэд нэрт хvмvvсийн амьдралын хол­богдолтой он тоолол, тvvхэн баримтыг хэдийд болж єнгєр­сєн он сар алдаатай байгааг баримт тvшин шvvмжлэн хэлсэн билээ. Энэ vндсэн дээр орос, монгол толь бич­гийн ард 1000 жилийн тvvхт он тооллын товчоо хав­сар­гасныг хэн хvнгvй сайшаан хv­лээн авч билээ.

1930 оны дєрєвдvгээр сарын 7-нд Монгол Улсын YI их хуралд Ерєнхий сайд А.Амар гуай тавьж хэлэлцvvлсэн илтгэ­лийн­­хээ соёл боловс­ролын тухай хэсэгт манай монгол­чуу­дын олон зуун жил хэрэглэж ирсэн уйгаржин монгол vсэг бичиг бидний дэвшил хєгжилд саад учруу­лах боллоо гэдгийг олон vн­дэс­лэ­лээр зааж хэлээд эл vсэг бичгийг єєр тохирох vсэг бичгээр солих тухай санал тавьсан байдаг. Уг хурлаас гаргасан тогтоолд хуучин монгол vсэг бичгийг халж олноо тvгээмэл латин vсгийг монгол бичигт хэрэглэхээр заажээ. Ийнхvv уйгаржин монгол vсэг монгол бичигт хэ­рэглэгдэхгvй болжээ. Vvнээс 10 жилийн дараа МАХН-ын X их хуралд бэлт­гэж байх vест латин vсгийг хэрэглэж бичих чадвар хэр зэрэг суусныг орон даяар шалган vзэхэд бичиг мэдэгчдийн 13 хувь нь захи­дал бичих тєдий сурсан бай­жээ. Хэдий тийм боловч тус их хурлаас мєнхvv латин vсгийг монгол бичигт хэрэг­лэх ажлыг 1944 он хvртэл єргєн кампанит ажил болго­хоор тогтжээ. Энэ vндсэн дээр 1941 оны “Мартын баяр”-ын ємнє Ц.Дамдинсvрэн, Б.Рин­чен, Ш.Лувсан­вандан, Ш.Цэ­вэг нарыг Ерєнхий сайд Х.Чой­балсан дуудсан байна. Энд латин vсгийг хэрэглэх ажлыг тvргэтгэх асуудал хэ­лэлцэгджээ. Энэ зорилгоор латин vсгийг монгол бичигт хэрэглэх дvрэм зохиох ажлыг Ш.Лувсанванданд мєн унших бичгийг (номыг) латин vсгээр зохиож нийтлvvлэх ажлыг Ц.Дамдин­сvрэнд, эд бvхнийг хянан боловсруулах ажлыг Б.Рин­ченд хариуцуулах сана­лыг Х.Чойбалсан гар­гажээ. Энэ уулзалт удаан vргэлжилж тарахдаа кирилл vсгийг авч vсгийн дvрэм, унших бичиг зохиох vvрэг эдгээр эрдэмт­дэд хэвээр vлдсэн байна. Энэ тухай 1969 оны зургадугаар сарын 29-нд ШУА-ийн Их чуулганы завсарлагаар бидний хэсэг эрдэмтдэд ма­най гурван их эрдэмтэн хуу­чилсан билээ. Энэ vед урьд нь єгєгдсєн vvргийн дагуу “Цогт тайж” кино зохиол, “Нууц товчоо”-г орчуулах ба “Монгол хэлзvйн” ном туур­вих ажил ид байсан тул тэд ихээхэн зав самбаа гарган шинэ vсгийн дvрмийг юуны ємнє бичиж дуусгажээ. Уул ажлыг гvйцэтгэхэд монгол хэлзvйн vндсийг сайтар тус­гасан ном зохиол урьд ємнє байгаагvйг шинээр тvрэглэн буй болгох хэрэгцээ их бай­сан тул Лу багш тэр номыг Ри багшийн туслал­цаатай бичиж дуусгажээ. Нєгєє талаас энэхvv монгол хэл зvйн vнд­сэн дээр Лу багшийн шууд оролцоотой Да багш “Шинэ vсгийн дvрэм” гэдэг ном зо­хиожээ. Ийнхvv Монголын Шинжлэх ухааны хvрээлэн­гийн “Дуун ухааны тасаг” уул номыг сайшаан дэмжиж Зас­гийн газарт єргєн барьжээ. Энэ vндсэн дээр 1941 оны гуравдугаар сарын 25-нд хуралд­сан Сайд нарын Зєвлєл, На­мын тєв хорооны хамтарсан хурлаас монгол хэлийг кирилл vсгээр бичих болгож 1943 оноос орчин цагийн халхжуу монгол хэлийг кирилл vсгээр бичих дvрэм бvх нийтэд ашиг­лагдаж эхэлсэн баримтууд байна. Vvнээс гадна Да баг­шийг Монголын уран зохио­лын хэлийг гарамгай мэддэг, єєрийн гэсэн бичих стилийг монгол хэлэнд буй болгосон эрдэмтнээр энэ мєрийг би­чигч тєсєєлєн боддог юм. Да багш ганц амьдрах хугацаан­даа “Гологдсон хvvхэн” туу­жаа бичиж оюун санааны бойжилт ханасан vеэсээ нам, тєрийн алдаатай vзэл, дvг­нэлт санааг хэзээ ч зєвшєє­рєн хvлээдэггvй, дэвшилтэт vзэлтэй сэхээтэн хvн байсан хэмээн хэлэх vндэстэй гэж vзэж байна. Бодохноо ч манай нэр хvндтэй зохиолч, эр­дэмтдээс хамгийн олон шийт­гэгдэж, хавчигдаж явсан нь Да багш л байсан. Бусад нь болохоор тєр, засгийн буруу зєв хоёрыг яг л адил­хан тvвшинд зєвшєєрєн хv­лээж, чимээгvй байдаг байс­ныг хэн бvхэн мэднэ. Тэгэхэд Да багш XX зууны алдаа завхралын vед хоригдол болж л байсан, хожим нь МАХН-аас гурван удаа хєєгдєж, гурван удаа цагаат­гагдаж байсныг ахмад vеийн­хэн сайн мэднэ.

1956 онд МУИС дээр нэгэн нvргээн­тэй хурал болсныг би огт мартдаггvй юм. МАХН-ын Тєв хорооны Улс тєрийн товчоо­ны гишvvн Б.Ширэн­дэв, нарийн бичгийн дарга Самдан, тэр vед Хотын намын хорооны дарга байсан Дам­дин нарын удирдах хvмvvс тус сургуулийн бvх багштай уулзаж єргєн санал шvvмж­лэл гаргуулав. Vvнээс хэдхэн хоногийн ємнє МХЗЭ-ийн Тєв хорооны нэгдvгээр нарийн бичгийн дарга Дангаа­сvрэн залуучуудад хоёр удаа эх орныхоо тэр цагийн хєгжлийн байдал, хийж болмоор хийг­дэхгvй байгаа ажлын тухай лекц уншсан байв.

Б.Ширэндэвийн хэлсэн vгээс “Манай залуучууд зєв сэтгэн шvvмжлэл хэлэх бол­лоо. Єнєєдєр хэнд ямар зvйл бодогд­дог ба ямар санаа санаачилга байгааг Намын тєв хороо сонсож мэдэх гэсэн юм. Хэн юу хэлсэн талаар асуудал болгон элдэв яриа босохгvй тул бодсон санаснаа чєлєєтэй хэлээрэй” гэсэн юм.

Хамгийн эхлээд vг хэлсэн Ц.Дамдин­сvрэн багш ард тvмний амьдрал ядуу, хэцvv байна. Манай малчны гэр орон сартай шєнє гэрэл хэ­рэггvй, салхитай єдєр туужуу (шvvр) хэрэггvй, vхсэн ма­лын хєм дэвссэн байна. Ми­ний нэг ах комбинат цагаан эсгий хэдийг олж єгєхийг над байнга захидаг. Олон мянган малчны дунд миний ахынх сайн сууцтай байх нь шударга биш тул би олж єгєлгvй цаар­галаад байна. Монгол­чуу­дын амьд­рал ийм ядуу тачуу бай­хад сайн сайхан боллоо хэ­мээн хоосон магтаад ямар ч ажил зохиохгvй байна гэж хэлсэн юм. Хоёр хоногийн дараа Улс тєрийн товчоо­ноос “сэхээтний тєєрєгдєл” нэртэй тогтоол гарсныг бидэнд та­нилцуулан, хэрхэн хvлээн авч буйг асуув.

Тэгэхэд Ц.Дамдинсvрэн:

-Энэ тогтоол бол ядуу малчдын гэрийн цоорхойг хаах тогтоол биш, Монголын сэхээтний толгой дээр чулуу хагалах тогтоол болж гэв.

Vvнээс болоод Да багш бусад дєрвєн багшийн хамт Улс тєрийн товчооны тогтоолоор донгодуулж шийтгэгдсэнийг бид нар шударга ардчилсан vзэл санааг хааж хяхсан тогтоол болсон хэмээн vзээд хvлээж аваагvй юм.

Vvнээс хойш зургаан жилийн дараа 1962 онд Чингис хааны тєрсний 800 жилийн ойг тэм­дэглэх хурал БНМАУ-ын Шинж­лэх ухааны академи дээр болов. Тэр хурал дээр vг хэлсэн хvмvvсээс ганцхан Ц.Дамдинсvрэн “Чингис хаан бол мянга мянган жил ус, салхинд элэгдэлгvй далайн эрэгт дvнхийж байдаг хадан цохио мэт Монголын тvvхэнд vлдэх баатарлаг хvн” гэж хэлснийхээ тєлєє Намын тєв хорооны нарийн бичгийн дар­га нарын зєвлєлгєє­нєєс дон­годуулсан эрдэмтэн байлаа.

Ийнхvv тэр нь тєр засгийн зvгээс алдаатай шийдвэр гарах тоолон эсэр­гvvцэн зог­сож шударга ардчилсан ёсны тєлєє хувийн нэр хvндээ vл хайрлан тэмцэгч нэгэн бай­лаа. Ардчилал, шудар­га ёс монголчуудын амьдралын утга учир болох цагийг vзэл­гvй хорвоог орхисон ч Да багшийн шинжлэх ухаан, уран зохиол, хэл шинжлэлийн сал­барт оруулсан хувь нэмрийг мэргэжил нэгт нєхєд нь зохих ёсоор vнэлдэггvй юмаа гэхэд ардчилал, шударга ёс, хvний эрхийн талаар хэлмэг­дэж, хавчигдаж явсныг нь ца­гаат­ган єршєєх нь хvний ёсонд нийцэх болов уу хэмээн энэ єгvvллэгээ их зохиолч, эр­дэм­тэн, тэмцэгч Да багшийн­хаа дурсгалд зориулав.

Академич О.ШАГДАРСVРЭН