Кино зохиолч, найруулагч
Төмөрийн Нацагдорж (Бага Нацагаа)

BIOGRAPHY OF MONGOLIAN FAMOUS PEOPLE

 

 

 Идэр жинчин

Алх холын замаар
Алхлан сажлан туулж
Аян жингийн хүндийг
Амар сайнаар нэвтрүүлэгч

Атан олон тэмээд минь
Арын говийг бүрхжээ

Шингэн лимбийн дуугаар
Миний нутгийг санагдуулж
Ширээ тэгшхэн бөхөөрөө
Жингийн хүндийг өргөгч

Шилдэг олон ат минь
Шилийн говийг бүрхжээ

Идэр жинчин бид
Эрэмгий чадлаа гаргаж
Ингээд аяны замаар
Эрх тааваараа туулаад

Энэ орны ардыг
Эд бараагаар хангацгаая
1936 он

  Д.Нацагдоржид

Ижил нэртэй та бид хоёрыг
Их бага гэж ялгаж дууддагсан
Тэр цагт би бага байжээ
Тэгээд ч бүр балчир явжээ

Тэгсэн ч би хэлэх үгтэй
Тэнгис ч бас давалгаалах устай
Түг түмнээрээ таныг дурсан
Түүхийн хуудсанд мөнхжөөд

Түмний сэтгэл баясал дүүрэн
Түгээмэл яруу бүтээлий чинь бахдаж байна
Янаг амрагийн уярал хайр
Ялалт хөгжилтийн бахдал дүүрэн
Ямар бахтай уян чимэгтэй вэ

Бага Нацагдорж чинь таныгаа дурсан
Бадаг шүлгээ тандаа зориулж байна
Балчир цагтаа зааж өгсөн Бүхий олныг чинь
Бавгар болсон ч баяртай аялж суудаг шүү

1958 он


1936 Mongol huu
Tuslahaar T.Natsagdorj, gergii Sosor zuragt orson


1938 Norjmoogiin zam
Zohiolch, Nairuulagch T.Natsagdorj

1939 D.Namdag Sureg chono
Nairuulagch T.Natsagdorj

1940 Anhdugaar hicheel
Zohiolch, Nairuulagch T.Natsagdorj

1940 Tarvagan tahal
Zohiolch, Nairuulagch T.Natsagdorj

1941 Amidralyn daisan
Nairuulagch T.Natsagdorj


1942 Hil deer garsan hereg
Zohiolch T.Natsagdorj


1942 Suhbaatar
hamtran nairuulagch
T.Natsagdorj, orchuulagch E.Oyun
 

1942-1957 ond shorond


1958 on Gurvan naiz
Зохиогч Төмөрийн Нацагдорж, Мишигийн Цэдэндорж, Сормууниршийн
Дашдооров 

 

Эрдэнэ хайрханы эзэн хэн бэ кино зохиолыг хамтран бичсэн

 

     
   

 

 
Tumer Natsagdorj (1910-1968) 
 
 
 



1959 0nd


1964 ond B.Rinchin orchuulsan nomyn redaktor

Mongolyn ahny kino Norjmaagin zam kino amilsany 70 jilin oid zoriulav. Hiisen buteesn buhen on tsagiin toosond archigdana gej uu. BUh urlagin dotros hamgiin hudalch ni kino urlag gej uu. MOngolyn kinony zagalmailsan etseg, helmegden zovson, anhny kino zohiolch, Jigjid nairuulagchin garyn bagsh, nairulagch ene huni uil hereg yagaad budgereh uchirtai gej??

Кино зохиолч, найруулагч Төмөрийн Нацагдорж (Бага Нацагаа) 1930 оноос уран зохиол сонирхон шүлэг бичиж Анхны шүлэг зохиол нь Үндэсний соёлын зам зэрэг сэтгүүлд нийтлэгдэж байсан тэр үес эхлэн Бага Нацагаа тэр нэршжээ.
Тэрээр багш кино найруулагчийн ажлыг голлон хийж Анхдугаар хичээл, Норжмаагийн зам зэрэг уран сайхны киног найруулсан.
Таван хошуу малын магтаал болон түгсэн малын тухай 5 дууны нэгэн болох Идэр жинчин дууны эзэн, Монгол хүү шүлгийн жижиг түүвэр нь 1959 онд хэвлэгдсэн. Бага Нацагааг Их Нацагаа буюу их зохиолч Д.Нацагдоржтой андууран их зохиолчийн түүвэрт Хуучин Монгол (1935) Шинэ Монгол (1935), Муу цагийн сүүлд, сайн цагийн түрүүнд (1935 )шүлгийг Урьдын залуус нэртэйгээр андууран хэвлэжээ.
Бага Нацагдоржийн бичсэн А.С.Пушкин, Партизан, Монгол бүсгүй Архич сандаг зэрэг зохиол олны талархлыг ихэд хүлээж байжээ.
Тэрээр 1958 оноос өмнө Эрдэнэхайрханы эзэн хэн бэ гэдэг кино зохиолыг бичилцэж Эх орон минь Монгол хүү Д.Нацагдоржид зэрэг шүлэг зохиожээ.
 

Монголын кино урлагийг үүсгэн байгуулсан үеийн төлөөлөгчид бол кино зохиолч, Монголын анхны найруулагч Төмөрийн Нацагдорж (1910-1968), М.Лувсанжамц , Минжүүрийн Болд (1910), анхны зураглаач Сэрээтэрийн Дэмбэрэл (1915-1988), кино зураглаач Балдангийн Дэмбэрэл (1918-1985), кино зураглаач, найруулагч Дэжидийн Жигжид (1919-1989), зураглаач Дамбын Ганжуур (1922-1962),Хүрлээ нар юм.

 

сайхан залуу нас арилаад өнгөрсөн байлаа. Арилах арилахдаа аймшиг, гамшиг хосолсон замс гээгдээд үлдсэн байлаа.
1935 ond garsab aldart duuchin M.Dugarjavyn hugjim Ider jinchin duny zohiogch,
Bagshin surgulin bagsh, Germand sursan anhny seheeten

 

 

 

Timeline
1910 онд Амгаланбаатар хотноо кино зохиолч, найруулагч Т.Нацагдорж (Бага Нацагаа) мэндэлжээ.
1910 онд Оросын анхны дүрст кино гарчээ. 1878 онд анхны хөдөлгөонт дүрсийг авч, 1888 онд дэлхийн анхны кино гарч, 1896 онд Орос орон кинотой танилцав.
1914 онд 2-р сард Халхын сайн ноён хан Монгол улсын анхны ерөнхий сайд, Төгс-Очирын Намнансүрэн Хаант Орос улсаас тусламж гуйхаар явж ирэхдээ Богд хаанд үзүүлэхээр Монголд анхны кино авчирчээ.
1921 онд 9 сард Залуучуудын байгууллагаас олон түмэнд кино үзүүлэх ажил зохиож буй тухай Уриа сонинд гарчээ.
1922 онд Нийслэл хүрээнд багш нарыг бэлтгэх түр курсийг байгуулж, 1922 онд 8 хүн, 1923 онд 17 хүн төгсөв. 1924 онд оюутны сургууль нэртэй болж 1928 онд Багшийн сургууль болов.
1923 онд Цахилгаан сүүдэр буюу киног дэмжихээр Ардын Намын 2-р их хурлын тогтоолд заажээ.
1925 онд Цахилгаан сүүдэр ший үзүүлэх газруудыг байгуулахаар заажээ. 
1928 онд Багшийн сургууль болов.
1934 онд анхны кино театр Ард нээгдэв

1935 ond 7 sard T.Natsagdorjiin Shine Mongol, Huuchin mongol shulguud hevlegdjee. Undesnii soyolyn zam 25, (1935) N-5, 8-r tal

 

1935 онд Шинэ монгол, хуучин монгол, 14 жилийн өмнө, 14 жилийн хойно шүлгүүд бий.

1935 онд 3-сард Уран сайхны улс төрийн зөвлөлөөс (дарга М.Ядамсурэн) эрхлэн Дөрвөн цагийн эргэлт хүмүүний аж төрөл хийгээд хөгшин залуугийн явдал сэдвээр шүлгийн уралдаан зарлажээ. 27 хун оролцсоны дотроос хоёрдугаарт Буяннэмэх Цаг үе ба амидралга), их Нацагдорж (Дөрвөн цаг) , бага Т.Нацагдорж (Эргэх дөрвөн улирал) нарын шүлгүүд, гуравдугаарт Н.Наваан-Юндэн, Дүгэржав, Санжид нарын зохиол, 4-рт Цэвэгмид, Цэрэн-Очир, Чимид, Бүтэд нарын бүтээл оржээ. Ардын үндэсний эрх 25 (1935) Н26, 44
 

1935 онд 11 сарын 15-нд Ардыг эрүүлийг хамгаалах яамнаас 10 жилийн ойд зориулан эрүүл мэндийн сэдэвт шүлгүүдийг нэгэн дэвтэр (65 шүлэг) болгон хэвлэжээ. Их зохиолч Д.Нацагдорж, бага Т.Нацагдорж нар хамтран бичжээ.


1935 онд 10 сарын 11-нд Ардын Сайд нарын Зөвлөлийн 32 дугаар хурлаар Үндэсний кино үйлдвэрийн газар үүсэн байгуулагдав

1936 онд (26) Ардын хувьсгалын 15 жилийн ойгоор дэлгэцнээ амилсан 7 сарын 17-нд  Монголын анхны уран сайхны Монгол хүү анхны киног Оросын мэргэжилтэн, найруулагч, операторууд бүтээж киног Ленфильм киностудид үйлдвэрлэсэн байна. Энэ киноны зохиолыг Л.Славин, Б.Лапин, З.Л.Хацревин нар бичиж, И.З.Трауберг найруулж, кино оператор М.Каплан зургийг авч, киноны дүрүүдэд Ч.Цэвээн, Сосор, Гомбо, Н.Цэгмид, Д.Бат-Очир, Д.Ичинхорлоо нар тогложээ.
Монгол хүү кино зохиолыг 1934 онд эхэлж, 1935 оны 8 сарын 2-нд гэрээ хийж монголын талаас 1 найруулагчийн туслах Т.Нацагдорж, туслах оператороор Б.Дэмбэрэл, 7 жүжигчин Ч.Цэвээн, Д.Ичинхорлоо, Л.Бат-Очир, Н.Цэгмэд Равдан, Сосорбурам нар тоглосон гэж Н.Цэгмид дурсчээ.

1936 оны хоёрдугаар сарын 3-ны өдөр Ардын Сайд нарын Зөвлөлийн Ерөнхий сайдаас гаргасан тушаалаар Улаанбаатар хотын захиргааны байрыг СнЗ-ийн тогтоол ёсоор Үндэсний кино үйлдвэрийн газар шилжүүлсэн.

1936 онд (26) Анхны гавьят уран зохиолч цолыг Сономбалжирын Буяннэмэх, Ширнэнгийн Аюуш, Мөрдэндэвийн Ядамсүрэн хүртсэн.

Төмөрийн Нацагдорж гэхэд л анхны кино найруулагч, 1936 оны долдугаар сарын 25-нд Уран сайхны улс төрийн зөвлөлийн гишүүдийн хурлаас Ардын уран зохиолч цолоор шагнуулсан анхны дөрвөн зохиолчийн нэг (С.Батчулуунаас ишлэв)

1936 онд Ерөнхий сайд П.Гэндэнг ЗХУ яхахад бараа болж, хүргэж өгсөн сүүлийн хүн болжээ.
 

А.С.Пушкин (1799-1837)

Мяндас тансаг үнэртэн
Навчсаар бузрыг халхалсан
Мянга найман зуун гучин долоон он
Тэрхүү аймшигт цагт
Харанхуйн дотор гагцхүү
Гэрэлт одон тодорч
Хаан эзэн Николайн
Цоожтой орныг гийгүүллээ

Хаад ноёд ихэс дээдэс
Нэгэн сүрэг хамтарч
Халуурсан биеийн цангааг
Цусны өнгөт архиар тайтгаруулж
Өндөр яруу цэцэрлэгийн
Намиргааны дор мэлмэрч
Өнгөт бүсгүй амтат жимсийн
Хүчинд автан мансуурч байлаа

Тэр цагт Александр Сергеевич
Гучин найман нас хурч
Тэдгээр улангассан сэтгэлтнийг
Оюуны илдээр хатгаж
Түмэн зөв гүн утгын урлалаар
Мянган бурууг сэнхрүүлж
Төөрсөн мунхаг дээдсийг
Төрийг жолоодоход бэрх болгов

Нэгэн мянга найман зуун гучин онд
Баруун газрын тэнэмэл Дантес
Николайн орноо үзэгдэж
Ихэсийн зэргээр шадарлаад
Оросын уйтгарт орны чимэг
Александр Сергеевич Пушкиний
Оюуны заслал амраг гэргийн
Ариун биед халдав

Хоёр сарын найман
Цас шуурга хормой хот сыг шавж
Хортны сүргээс хороох болов уу гэж
Түмний зүрх гижигдсэн өдөр
Буурал хоосон талын дунд
Пушкин ганцаар, Дантэс ижлээр
Бууны аманд хүний эрдэнэ
Хүний дайсан хоёр тулгаран зогсов


Нэгэн хурууны хөдлөх төдий
Бялт цохигдон товч үсэрч
Нимгэн зөөлөн цасан хөрсөнд
Шунхын өнгө тунаран
Хуурамч сумын чанар илрэн
Хорслын зангилаа хоцорч
Харсан сонссон хүн бүхний
Сэтгэл харлан өнчрөв

Тэр өдрөөс хойш
Энэ өдөр хүртэл зуун жил боллоо
Тэрслууд ноёд замхран
Орос орон чөлөөт орон боллоо
Тэнэг мунхгийн сүрэг
Харанхуй хэвээр балран арилав
Александр Сергеевич Пушкиний
Эрдэнийн сан мөнхжив

1937 онд бичсэн Бага Нацагаа буюу Төмөрийн Нацагдорж

1937 онд Багшийн сургуулийн багш, зохиолч Д.Сэнгээгийн (1916-1959) багш, зохиолч Төмөрийн Нацагдорж кино үйлдвэрт найруулагчаар томилогдож тус сургуулиас Дэжидийн Жигжид (1919-1989) нарын 8 хүүхдийг сонгон авчрахад Дэжидийн Жигжид Зөвлөлтийн мэргэжилтэн, оператор А.Лебедевийн дагалдан болжээ

1938 онд (28) Монголын анхны уран сайхны 3 бүлэгтэй богино хэмжээний Норжмаагийн зам киног Монголын уран бүтээлчид Оросын уран бүтээлчидтэй хамтран бүтээж, уг киноны зохиолч, найруулагчаар Л.Шефер, shavi Т.Нацагдорж нар, operator А.А.Лебедев, С.Дэмбэрэл, Б.Дэмбэрэл нар зураглаачаар тус тус ажиллажээ. Гол дүр Норжмаад Нацагийн Лэгжмаа, Цэрэндуламд Намтайширийн Ханд, Ламд Пунцаг, эмгэнд Гүнсэн нар тогложээ.
 
1938 онд Норжмаагийн зам кино зохиолыг бичиж найруулсан Т.Нацагдорж, Д.Шеффер
1939 онд Д.Намдагийн зохиол Сүрэг чоно киног найруулсан
1940 онд Анхдугаар хичээл кино зохиолыг бичсэн
1940 онд Баатар Гонгорын тэмцлийг харуулсан Ганцаар найраглалаа бичсэн.

1941 онд Амьдралын дайсан кино зохиолыг найруулсан
1942 онд Хил дээр гарсан хэрэг киног Т.Настагдорж зохиож найруулагчаар М.Лувсанжамц, М.Болд, зураглаачаар Б.Дэмбэрэл, зураачаар Л.Гаваа,
1942 онд Сүхбаатар киног найруулсан

16 жилин хооронд (1941-1957) Зүүнхараагийн хорих лагерт хорих ангид ялтан болж,

 

Түүнийг Зүүнхараагийн шоронд Гётегийн Фауст-ыг орчуулж байхад хожмын Төрийн шагналт зохиолч С.Дашдооров бага ангийн багшаар очиж байлаа.

 

1957 оны дурсамж (С.Дашдооровын бичиж үлдээснээс, Eldev uchiral nomoos)
1936 онд Ерөнхий сайд П.Гэндэнг ЗХУ яхахад бараа болж, хүргэж өгсөн сүүлийн хүн болжээ. Тэнд Ленинградад МОнгол хүү киноны зураг авч эхнэр Сосор зураг авахуулж байсанд далимд очиж уулзжээ. Түүнд тэр уеуд Төв тетрын дарга, найруулагч байсан жаал Гомбожав гэж хүн Гэндэнг гуайг даган явахыг санал болгосон. Тэр жил их Нацагдоржтой хамт Эрүүлийг хамгаалахын сайд Өлзийбатын санал болгосоноор Эрүүлийг хамгаалахын арван дөрвөн жилийн ойд хэмээх жижиг ном хамтран бүтээжээ. 1935 онд Шинэ монгол, хуучин монгол, 14 жилийн өмнө, 14 жилийн хойно шүлгүүд бий.Хэдэн жилийн дараа Ташкентад Сүхбаатар кино найруулж байхад Гэндэн гуай Башкирт буй сурагтай байсан.
 

1957 оны дурсамж Зүүнхараа.
Биднийг шоронд байхад Ч.ОЙдов гэж авяст зохиолч гарч буй яриа гараад Долоодой хүү жүжгийг олж аваад шоронд найруулан тоглов. Бүсгүй хүний дүрд Наваан_Юэндэн тоглосон юм даг. Намдаг найрууллаа. Мангасын өргөо гардаг юм. Хоридолууд хэдэн хомхой толгой олоод ирж. Намдаг маань үүгээр өргөөг чимнэ гээд. Засангийн хоригдолууд шоронд жүжиг найруулсан нь зарайм нь театрын жүжигчдээс илүү боллоо гэх яриа гарч удалгүй хаачисан юм.

1957 оны дурсамж Зүүнхараа.
их Нацагдоржийн зураг.
1935-1936 оны уеэ санагдана. Нацагаа бид хоёрын шүлгийг Үндэсний соёлын зам сэтгүүлд нийтлэх боллоо. Зураг авахаар болсон юм. Эхлээд би зургаа авахуулсан санагдана. Бүрх малгайгаа жишүүхэн тавиад өвөрт явсан гаансаа гарган сандлын аравч тохиолдон зургаа татууллаа. Нацаг маань чиний байдал их аятай байна. Би чам шиг татууля гээд миний дээлийг өмсөн зураг татуулж тэр сэтгүүлд гарсан юм. Тэгж энэ зураг түүхэнд орсон юм. Одоо намайг хүнд яривал их зохиолчтой зиндаархлаа гэж зарим ни хэл улаа билүүдэх болбуу гэж бодох.


Т.Нацагдорж
Редактор С.Дашдооров
Зургийг Ж.Дашдондог
Улсын хэвлэлийн газар УБ 1959 он Үнэ 0.90 мөнгө
Хэвлэлтэнд 1958 оны 4-р сарын 23-ны өдөр
 

1958 онд Гурван найз киног Т.Нацагдорж,, Мишигийн Цэдэндорж, С.Дашдооровын хамт бичсэн
Эрдэнэ хайрханы эзэн хэн бэ кино зохиолыг хамтран бичсэн

 

1964 оны дурсамжаас (С.Дашдооров гуайн бичин үлдээсэн.)
Энэ Сүхбаатар киноны уран бүтээлчдийн нэрсийн дунд миний нэр байх учиртай. Зарим кинонд миний нэрийг кино халиснаас хуссан бололтой байдаг. Уг нь би Монгол кино фабрикийн нэрийн өмнөөс найруулагчаар, Э.Оюун миний туслах орчуулагчаар орсон юм. Дайн эхлээд байсан цаг. Ташкентад Сүхбаатар кино зургаа дуусгаад эргэж ирлээ. Гэнэт ээжтэйгээ уулзмаар болоод уулзаад гэртээ иртэл намайг баривчилсан юм.. Урьд нь Норжмаагийн зам, Анхдугаар хичээл, Гонгор баатар, зэрэг богино кино, Эдүгээгийн Монгол баримтат кино хийсэн минь ёстой л анхны хичээл төдий байжээ. Тэр өдөр ээжтэйгээ уулзан гарынх ни хоолыг идсэн сүүлийн өдөр байсан юм. Шоронд гол нь намайг Германы тагнуул гэж хэлүүлэх. 10 жилийн ялаар шийтгүүлэв.
16 жилин хооронд (1941-1957) Зүүнхараагийн хорих лагерт хорих ангид ялтан болж, Спирт заводын пийшэнд галчаасм хожим дарга хүртэл хийлээ. 1949-1957 онд сүүлийн 8 жил ажил сайн хийлээ гэж одон медал ч авав. 1960 онд (50нас) цагаатгасан бичиг авч чөлөотэй боллоо одоо юм хийе гэтэл сайхан залуу нас арилаад өнгөрсөн байлаа. Арилах арилахдаа аймшиг, гамшиг хосолсон замс гээгдээд үлдсэн байлаа.

Дурсамжаас:
Монголын зохиолчдын анхны үнэмлэх бид хоёрт л бий
Мөнгөний Чимэд, Пүрэвийн Хорлоо

М.Ч: Би С.Буяннэмэхийн дугуйланд явдаг байсан. Монголын зохиолчдын холбооноос Буяннэмэхийн гарын үсэгтэй 15 тоот үнэмлэхийг Хорлоо, 37 дахийг нь би авсан.
П.Х: Тэр цэнхэр үнэмлэх одоо бид хоёрт байгаа байх.
М.Ч: Өөр байхүвй ээ, байсан хэд нь баригдчихсан. Бидний үеийн багш нар алт шиг хүмввс байж. Жүрмэд багшийг санаж байна уу.
П.Х: Саналгүй яах вэ. Гавьяат багш болсон шүү дээ.
М.Ч: Намайг Үлгэр жишээ бага сургуулийн сурагч байхад багшилдаг байсан юм. Жүрмэд багш их сонин хүн байж...Би тэр үед нь зохиолч гэж юу хийдгийг ч мэдэхгвй.
Багшийн сургуульд манай сургуульд Германд боловсрол эзэмшсэн залуу багш нар олон байж. Доржсүрэн, Төмөрийн Нацагдорж...
П.Х: Доржсүрэн багш герман хэлтэй, бидэнд тоо заадаг, өөрөө уран зохиол бичнэ. Дэлхийн байдлын багш герман Нацагдорж гэдэг чинь Гурван найз гэж кино зохиолыг бичсэн. Нацагдорж багшийг бага гэдэг байв. Энэ багш нар сургуулийн утга зохиолын бүлгэмийг удирдана. Дашдоржийн Нацагдорж, Наваан-Юндэн нар тэдэнтэй их найз. Бас Мөрдэндэвийн Ядамсврэн, Ши.Аюуш, Донровын Намдаг, Өлзий-Очир гээд утга зохиолын томчууд цугладаг байж.
Н.Сарангэрэл http://www.mongolnews.mn/unuudur.php?n=6016

 

П.Хорлоо, Уран үгийн замаар дурдатгалаас
Үнэн, 1995-06-09 №18403
Багшийн сургуульд байхад бас сайхан зүйл миний амьдралд тохиолдсоныгоо тэр үеийн тэмдэглэлийн дэвтрээсээ ишилж бичье. Тэр үед манай багш нарын дотор уран зохиол бичдэг Баярын Доржсүрэн, Төмөрийн Нацагдорж зэрэг багш нар байв. Тэд сургууль дээрээ уран зохиолын бүлгэм байгуулж хичээллэдэг...Бид "Бөмбөгөр ногоон"-д цуглаж уран үгийн хичээп хийхдээ "Таван минутын шүлэг" бичдэг байлаа. 1934 оны хаврын нэг өдөр Т.Нацагдорж, М.Чимэд, Л.Цэрэн-Очир, Лувсанжамц бид цугяаж "Муур хулгана" гэдэг нэг нэрээр таван минутын шүлэг 6^"-гэн юм

Үнэн түүхийг нь мэддэг болов уу тэд, Буурал түүхийн гэрч оройгүй байшин,С.Батчулуун
Монгол Улсын 1935 оны аравдугаар сарын 11-нд Ардын Сайд нарын Зөвлөлийн 32 дугаар хурлаар үндэсний кино үйлдвэрийн газрыг үүсгэн байгуулжээ... Монголын кино үйлдвэр энэ байшин ъЦогт тайжъ киноны зургийг авч улсын ъСүлд дууъ-г тэнд зохиож байсан түүхийн дурсгалтай байшин.
Кино үйлдвэрийн байшинд хотын захиргааны дээрх хүмүүсээс гадна манай урлагийн яндашгүй ундарга болсон зохиолч найруулагч Төмөрийн Нацагдорж, анхны зураглаач Ванпиловын Бадам, Монгол Улсын Төрийн шагналт, академич, Хэл бичгийн ухааны доктор, профессор Бямбын Ринчин, Ардын жүжигчин, Төрийн шагналт зураглаач, найруулагч Дэжидийн Жигжид, Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн найруулагч Минжүүрийн Болд, Цэвээний Зандраа, Наваандугарын Гомбосүрэн, Сандуйн Эрдэнэ, зураглаач Балдангийн Дэмбэрэл, Ойдовын Уртнасан, Гэнэнгийн Цэрэн, Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, Ардын зураач, Төрийн шагналт Ням-Осорын Цүлтэм, Лувсаншаравын Намхайцэрэн, Монгол Улсын Ардын зураач Төрийн шагналт Лувсангийн Гаваа, үржингийн Ядамсүрэн, Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Төрийн шагналт зураач Додийн Чойдог, хөгжмийн зохиолч Эрэгзэнгийн Чойдог, Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, Ардын жүжигчин, Төрийн шагналт Лувсанжамцын Цогзолмаа, Дагвын Лувсаншарав, Жамьянгийн Чулуун, Гомбожавын Гомбосүрэн, Монгол Улсын Ардын жүжигчин Нямын Цэгмид, Дамбын Дамдинсүрэн, Дашзэгвийн Ичинхорлоо, Монгол Улсын Ардын жүжигчин Чимэдийн Долгорсүрэн, Монгол Улсын Ардын жүжигчин, Төрийн хошой шагналт хөгжмийн зохиолч удирдаач Билэгийн Дамдинсүрэн, Лувсанжамбын Мөрдорж, Монгол Улсын Ардын жүжигчин, Төрийн шагналт Цагааны Цэгмид, Эрдэнэбатын Оюун, Цэгмидийн Намсрайжав, Самбын Гончигсумлаа, Монгол Улсын Ардын жүчигчин Доржийн Цэрэндулам, Дэндэвийн Чимэд-Осор, Сангижавын Гэндэн, Зундуйн Цэндээхүү, Монгол Улсын Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн анхны уран барималч эмэгтэй Дамдины Дамдимаа, барималч Д.Гүрдорж, Монгол Улсын Гавьяат жүжигчин Чимэдийн Цэвээн, Ёндонгийн Шаравдоо, Аюурын Цэрэндэндэв, Буучийн Жигмэддорж, Өлзийбатын Рэнцэнноров, Мятавын Бадамгарав, Данзангийн Бат-Очир, Ерөөлтийн Гомбодорж, Лувсанбалдангийн Лувсан, Билэгийн Мижиддорж нарын олон арван нэрт зүтгэлтэн энэ байшинд уран бүтээлээ туурвиж байжээ.
Үүний зэрэгцээ дэлхийн кино урлагт нэрээ мөнхлөн үлдээсэн ЗХУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, Ардын жүжигчин найруулагч И.Е.Хейфиц, А.Г.Зархи, Оросын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн найруулагч Ю.В.Тарич /жинхэнэ нэр нь Алексеев/, ЗХУ-ын Ардын жүжигчин Л.Н.Свердлин хүртэл хөлөө тавьж ажилласан гэж бодохоор яавч оройгүй байлгаж болмооргүй санагдаад байх юм.

Энэ байшинд ажиллаж байсан Төмөрийн Нацагдорж гэхэд л анхны кино найруулагч, 1936 оны долдугаар сарын 25-нд Уран сайхны улс төрийн зөвлөлийн гишүүдийн хурлаас Ардын уран зохиолч цолоор шагнуулсан анхны дөрвөн зохиолчийн нэг, Ерөнхий сайд П.Гэндэнг 1936 онд ЗХУ-д явуулахад хэлмэрчээр нь цуг явсан, өөрөө хэлмэгдэж 10 жил хоригдсон, Зүүнхараагийн спиртийн заводын галчаас эхлэн мастер, технологич, даргыг нь хүртэл хийж явсан, нэгдүгээр зэргийн спиртээс дээд зэргийн спирт ялган авч Нийслэл архийг санаачлан тэр үедээ нэг сая гаруй төгрөгийн ашиг оруулсан түүх гарна.

Ванпиловын Бадам Монголын киноны анхны зураглаач, Шинжлэх ухааны хүрээлэнд гэрэл зургийн зааварлагч бөгөөд цаг агаарын шинжилгээний багаж хэрэгслийн дархан/засварчин С.Б/, Сангийн яаманд механик, Намын төв хороо, Хувьсгалын музейд гэрэл зурагчин, түүнээс өмнө Богд хааны жолоочоор ажиллаж байсан тухайн үедээ техникийн өндөр мэдлэг бүхий мэргэжилтэн байсан бөгөөд 1937 оны хэлмэгдүүлэлтийн хар шуурганд өртөж 51 насандаа цаазлагдсан байна. Тэгэхээр энэ байшин өөрийн түүхээс гадна өрөөлийн түүхийг шингээсэн хойч үедээ өвлүүлэх их юмтай ажээ...
http://www.dailynews.mn/modules.php?name=News&file=comments&pid=&sid=20407&op=Reply

 

Монголын зохиолчдын хороо
Монгол хүү (шүлгүүд) ном
 

Т.Нацагдорж
Редактор С.Дашдооров
Зургийг Ж.Дашдондог
Улсын хэвлэлийн газар УБ 1959 он Үнэ 0.90 мөнгө
Хэвлэлтэнд 1958 оны 4-р сарын 23-ны өдөр

Шүлгийн нэрүүд

Соёлын туяа 1930

Монгол бүсгүй 1935
Октябр 1935
Ленин 1935
 

Муу цагийн сүүлд Сайн цагийн түрүүнд 1935 он
(Энэ шүлгийг Д.Нацагдоржийн зохиол болгон андуурч Урьдын залуус нэртэй нийтэлжээ. 1935 онд Залуучуудын үнэнд Арван дөрвөн жилийн өмнө нэртэй нийтлэгдсэн билээ)

Жич: 2006 онд их зохиолч Д.Нацагдоржийн 100 жилийн ойд зориулсан Миний эх орон шүлгийн номд энэ байдлыг зассангүй ахиад Октябр шүлгийг нь нэмэн андуурч 12 жилийн хойно шүлэгтэй хамт оруулжээ. Хэзээ юмс байрандаа орох юм болоо. батмөнх 2008 он)

Хуучин монгол 1935 он (Энэ шүлгийг Д.Нацагдоржийн түүвэрт андуурч нийтэлжээ)

Шинэ монгол 1935 он (Энэ шүлгийг Д.Нацагдоржийн түүвэрт андуурч нийтэлжээ)

Баян сүргийн дэргэд 1936
Идэр жинчин 1936
Партизан 1936

А.С.Пушкин 1937 он

Сэрүүн бороо 1956
Бүжиг 1956
Баярын өглөө 1957
Хөдөө талд 1957
Хөшөө 1957
Халх гол 1957
Зураг 1957
Нис нис тагтаа 1957 оны 11 сарын 4
Монгол хүү 1958
Д.Нацагдоржид 1958
Эх орон минь 1959

Соёлын туяа

Сод хувьсгалын ач энэрлээр
Гэргий хүүхэд орчлонгийн явдлыг мэдэрч
Суут намын хайр ивээл
Гэгээн жаргал түмэн ардыг баясгаж

Мэдэх сурах хүслэн бадарч
Мэлмийн хараа улам улмаар нээгдэн
Соёлын туяа түмнийг гийгүүлж
Сэтгэл татан зоригийг хөгжөөн

Өргөн уудам монгол оронд
Өндөрт мандсан улаан туг даллан уриалж
Өнөд тодорсон саруул зам, соёлын туяа
Үүрд бидний өмнө цэлийн нээгдэж, гэрэлтэн гийлээ
1930 он
 

Монгол бүсгүй

Мойлын өнгөт хоёр нүд нь
Монголын талд бүжиглээд
Морь хонь малаан
Урхинаар мишээн саравчилна

Мянга түмэн удаа
Уран зүүний үзүүр гялалзаад
Нэгэн зүйл янагийн үлгэрийг
Сэм сэмээр дурсагдуулна

Урьхан лимбэний хоолойгоор
Уянгат эгшгийг зохиогоод
Буман эгшигт сонин цууриатай
Ая нийлэн хослуулна

Монго бүсгүй сүргийн дэргэд
Утас ороож угалз мэтгээд
Түмэн зүйлийн гайхамшигт
Бахдам урныг бүтээнэ

Дун адил цагаан шүд нь
Цайран жигдэрч туяараад
Монго бүсгуйн эрүүл царай
Талын цэцэг шиг гэрэлтээд

Золгосон хэн нэгний
Хүсэл мөрөөдлийг татаж
Зүрхний уг сэтгэлийн дунд
Зураг мэт дурайн харагдана

Улаан ягаан уруул нь
Линхуа цэцгийн өнгөнд таацаад
Удамт монгол бүсгүйн
Үзэсгэлэнт жавхланг тодруулна

Зургийн хоёр хөмсөг нь
Холын холоос тодорч
Зуун зүйлийн баяслын
Совинг илчлэн эрвэлзэнэ

Ариун сайхан хасын царай нь
Нэр салхинд борлоод
Эрүүл оюун ухаан нь
Улам улмаар өргөжиж

Соёлын гэрэлт далбаа
Сэтгэлий нь замчлан хөтөлж
Сурч мэдэх ажилд
Шамдан зүтгэж мэрийнэ
1935 он
 

Ленин

Агуу хувьсгалч алдарт багш
Ертөнцийн хүн төрөлхтний багш
Таван тивийн ажилчин олны
Оюун сэтгэлийг гэрэлтүүлэн
Амар жаргалын алтан нарыг
Үүрд мандуулсан Ленин багш

Орос оронд хувсгалыг мандуулж
Олон жилийн дарлалыг устгасан
Оюун төгс басгх Лениний сургаал
Орон дэлхийн түмний замыг зааж
Түгээмэл их ачит Ленин багш
Түүхэнд мөнхжин түмэнд дурсагдана
1935 он



Октябр
Балтын тэнгисийн давалгаа
Хилэгнэсэн мэт эвхэрч хуйлраад
Баруун зүүн эргээ
ОЙлон цойлон балбана.

Бараан хар аадрын үүл
Оросын тэнгэрийг харанхуйлж
Петроград хотын дээгүүр
Аянгын дуу нижигнэхэд

Балт барьсан орос ажилчид
Бид тэмцэх хэрэгтэй гэж
Хадуур барьсан орос тариачид
Хавтай жаргал хэрэгтэй гэж

Хатаасан болд шиг ган зоригоор
Ажилчин тариачин нэгдээд
Хатуу тэмцэлд жолоодогч
Болшевик намаа даган

Эзэн хааны тансаг орд руу
Гал нээн дайрч оров
Эрх чөлөөний төлөө тэмцэгчдийн
Гайхамшигт шуурга хөдлөв

Цагаан цэргийн гарт
Винтов буу тачигнавч
Цайрах манан дундаас
УЛаан туг дэрвэлзэн бослоо

Мянга есөн зуун арван долоон он
Аравдугаар сарын дурсгалт өдөр
Манан дундаас тодрон тодорсоор
Мандаж өргөгдсөн улаан тугийн дор

Эрх жаргалыг олсон
Үй түмний жагсаал жигдэрч
Эзэн хааны засгийг унагасан
Эгэл олны уриа хангинаж

Октябрийн хувьсгал хэмээх үг
Ертөнцийн ихэс дээдсийг донсолгож
Оросын ажилчин тариачны
Яруу алдрыг цууриатуулав

Хамжлагат ёсыг устгах
Тэмцлийн бууг нижигнүүлсэн Октябр
Хаан эздийг халах
Шуургыг дэгдээсэн алдарт Октябр

Ялсан түмний магнайд
Баярын совин татаад
Ялгуусан улаан тугийн дээр
Алх хадуур сүлд тэмдэг тодров
1935 он
 

Муу цагийн сүүлд сайн цагийн түрүүнд

Энэ шүлгийг Д.Нацагдоржийн зохиол болгон андуурч Урьдын залуус нэртэй нийтэлжээ. 1935 онд Залуучуудын Үнэн сонинд арван дөрвөн жилийн өмнө гэдэг нэртэй нийтлэгдсэн билээ.

Насан залуу монгол хүү
Хурдан зээрдийг унаж
Нарны дор борлож
Уулын бэлд уйтгарлана

Ижилсэн зугаацах
Навч цэцэг жигдэрч
Идэр эрийн сэтгэлд
Элдэв бодлого төрүүлнэ

Аавын үлдээсэн хөрөнгө мал
Байдаг болоосой
Адуулж маллаад өсгөж суухсан
Ээжийн хураасан эд хогшил
Байдаг болоосой.
Эрх дураараа эдэлж жаргахсан

Өндөр хад хажууд
Сэмхнээр ажиглан харж
Өнөөх эзэн ноёны
Царайг дүрслэн санагдуулна

Өвгөн буурал эцэг эх
Өдөр бүр бодогдож
Өнчин түүний сэтгэл
Хоосон биеийг гутаана

Арван түмэн адууны
Сүүлийг ширтэвч
Аминд оногдох нэгхэн ч үгүй
Ардаг тарган болтол
Адуулан хариулавч
Аваад эдлэх эрх мэдэлгүй

Хөлстэй дээл
Мөрөн дээр миний хувь
Хөрст дэлхий
Хөл дор миний гэр
Хөшүүн сэтгэлт
Эзний дүр миний зая
Хөөгдөх өдөр
Хэзээ ч магадгүй

Эзгүй талыг ширтэж
Сэтгэл бухимдан зовж
Эзний хөрөнгийг харж нүд чилнэ
Эрх мэдэлгуй зүдрэн
Өдөр хоногийг өнгөрүүлж
Энэ бие эрхгүй хөсөр орхигдоно

Ингэж яваад насыг барна
Энэ насны үйл гэж бодно
Эцэс хойтдоо жаргана гэж санана
Энэ бодол сэтгэлийг баясгана

Ирэх сайхан цаг
Инээх тэр өдөртэй
Идэр эр золгож
Эрх мэдэлтэй болсноос хойш
Уулын бэлд суугаад
Уйтгарлаж байхаа больжээ
Ум ма ни бад ми хумд
Хууртаж суухаа больжээ
1935 он


Хуучин монгол

Хуучин монголын харанхуй цагт
Ард бүхэн зовлонгийн далайг гаталжээ
Хуучин монголын харгис цагт
Хүн бүхэн гаслангийн замыг туулжээ

Хуучин цагийн бүдүүлэг мунхаг үед
Монголчууд даяар харанхуйг тэмтэрчээ
Хууль ёсны дүрэм журамгүй
Хээл хахуульд хэмжээ хязгааргүй

Ядарсан ардын хонгоны мах шалбарч
Зүдэрсэн түмний хацрын яс хэмхэрч
Албан татвар ард бүхний амьдралыг шулсан
Авилгач ноёд хутагт хувилгаад цэнгэсэн

Аж ахуй доройтон буурсан
Амьдрал хүмүүжил бүр ч муудсан
Гэгээн соёл тунгалаг замгүй
Эрдэм ухаан элдэв юмаар хомс

Турэмгий ёс түмнийг шаналгасан
Зовлон зүдгүүр гаслан гамшигаар
Түмэн олноор зүдрэн бэдэрсэн
Хуучин монгол феодалын монгол
Буддын шашинд хэтэрхий автаж
Бүдүүлэг ёсонд нэвтэрхий дарагдаж байлаа.

(энэ шүлгийг Д.Нацагдоржийн түүвэрт андуурч нийтэлсэн)
1935 он

Шинэ Монгол

Мянган жилийн зовлонгийн хулээсийг тайлж
Жаргалын талбайд баярын уриаг тацан
Түмэн зүйлийн гаслангийн хүндийг арилгаж
Хөгжлийн замд хүн бүхнийг жаргуулсан

Хатуу догшин боолын гинжиг тасалж
Халамжит ёс үнэн шударгыг зохиосон
Шинэ монгол хувьсгалт монгол
Шаналах гаслах аюул зовлонгүй

Энэ монгол энэрэлт монгол
Эрүү шүүлт дарлал доромжлолгүй
Энх амгалангийн ордонд хүн бүхэн цэнгэлтэй
Эрх жаргалын байдалд хэн ч гэсэн чөлөөтэй

Эрдэм соёл өдөр тутам өрнөн хөгжиж
Эр цэрэг хоног тутам бэхжин зузаарч
Ертөнц дахины дээд шатанд зэрэгцэн мандаж
Ерөөлт төр жаргалант орноо хамгаалж чадсан

Түмэн түмэн баатар цээжийг тэнийлгэсэн
Төрийн шударга удирдагч нараа сонгон дэвшүүлсэн
Халдах дайснаас хамгаалан тусалсан
Хайрт нөхөр халуун ханьтай гар барилцсан

Шинэ монгол хувьсгалт монгол
Бүрэн төгөлдөр монгол
Шинжлэх ухааныг шүтэж
Улаан тугийг өргөсөн монгол
1935 он
(энэ шүлгийг Д.Нацагдоржийн түүвэрт андуурч нийтэлсэн)
 

Баян сүргийн дэргэд

Үзэсгэлэнт охин зуны өдөр
Баян сүргийн дэргэд саравчилан
Урээ морь нь түүний хажууд
Газар цавчлан ижлээ үүрсэнэ

Холхи нутгийн сэрүүн салхинд
Бүсгүйн дуу дэрвэн дэгдээд
Хонин сүрэг яргуй цэцгийг амтархан
Билчээр талыг чимэглэн ярайна

Эрүүл царайт монгол бүсгүй
Энхрий сэтгэл нь догдлон хөдөлнө
Эгшиг дуундаа түүнээ шингээж
Эвлэг хоолойгоор өөртөө дуулна
1936 он

Идэр жинчин

Алх холын замаар
Алхлан сажлан туулж
Аян жингийн хүндийг
Амар сайнаар нэвтрүүлэгч

Атан олон тэмээд минь
Арын говийг бүрхжээ

Шингэн лимбийн дуугаар
Миний нутгийг санагдуулж
Ширээ тэгшхэн бөхөөрөө
Жингийн хүндийг өргөгч

Шилдэг олон ат минь
Шилийн говийг бүрхжээ

Идэр жинчин бид
Эрэмгий чадлаа гаргаж
Ингээд аяны замаар
Эрх тааваараа туулаад

Энэ орны ардыг
Эд бараагаар хангацгаая
1936 он
 

Партизан

Түмэн жил боолын гинж харжигнаж
Төрийн хэрэг төвшингүй
Мянган үе хилэнгийн дөл буцалж
Бие сэтгэл амсхийсэнгүй

Харанхуй ёсонд
Монголын алдар сүүдэртэж
Харгисын дарлалд
Монголын ард зүдэрч

Гаслангийн далай
Өдөр сар жилээр долгилж
Гадаадын харгисуудад
Газар нутаг маань захирагдаж

Аюл аюл давхцан сүйтгэж
Амьсгалах чөлөө ховорхон болж
Хэн биднийг аврах бол гэсэн нулимсны дусал
Хэлхээ тасарсан сувд адил бөмбөрөн унаж

Зовлонт сэтгэл, хүн
Бүрийг шаналгаж байхад
Зоригт баатарчууд
Санаа нийлэн босч

Сүлд төгөлдөр
Улаан тугийг мандуулж
Сүхбаатар жанжин
Тэргүүлэн магнайлж

Анхны буу тас хийж
Ардын цэрэг ярсхийж
Хурдан хүлэг ухасхийж
Хурц сэлэм гялсхийж

Эртний эрэлхгийг
Санан санан давшиж
Эрийн зоригийг
Бодон бодон тэмцсээр

Ертөнцийн цээжинд цууриагаа өгч
Ерөөлтэй төрөө шинээр мандуулсан
Харгислалын гинжийг тасдаж
Халамжит ёсны нарыг мандуулсан

Ах нар, ах нар, анхы партизан нар
Ардын нам, ардын нам, бидний манлай
Алдар нь уулнаас өндөр
Ач нь далайгаас гүн
1936 он
 

А.С.Пушкин (1799-1837)

Мяндас тансаг үнэртэн
Навчсаар бузрыг халхалсан
Мянга найман зуун гучин долоон он
Тэрхүү аймшигт цагт
Харанхуйн дотор гагцхүү
Гэрэлт одон тодорч
Хаан эзэн Николайн
Цоожтой орныг гийгүүллээ

Хаад ноёд ихэс дээдэс
Нэгэн сүрэг хамтарч
Халуурсан биеийн цангааг
Цусны өнгөт архиар тайтгаруулж
Өндөр яруу цэцэрлэгийн
Намиргааны дор мэлмэрч
Өнгөт бүсгүй амтат жимсийн
Хүчинд автан мансуурч байлаа

Тэр цагт Александр Сергеевич
Гучин найман нас хурч
Тэдгээр улангассан сэтгэлтнийг
Оюуны илдээр хатгаж
Түмэн зөв гүн утгын урлалаар
Мянган бурууг сэнхрүүлж
Төөрсөн мунхаг дээдсийг
Төрийг жолоодоход бэрх болгов

Нэгэн мянга найман зуун гучин онд
Баруун газрын тэнэмэл Дантес
Николайн орноо үзэгдэж
Ихэсийн зэргээр шадарлаад
Оросын уйтгарт орны чимэг
Александр Сергеевич Пушкиний
Оюуны заслал амраг гэргийн
Ариун биед халдав

Хоёр сарын найман
Цас шуурга хормой хот сыг шавж
Хортны сүргээс хороох болов уу гэж
Түмний зүрх гижигдсэн өдөр
Буурал хоосон талын дунд
Пушкин ганцаар, Дантэс ижлээр
Бууны аманд хүний эрдэнэ
Хүний дайсан хоёр тулгаран зогсов


Нэгэн хурууны хөдлөх төдий
Бялт цохигдон товч үсэрч
Нимгэн зөөлөн цасан хөрсөнд
Шунхын өнгө тунаран
Хуурамч сумын чанар илрэн
Хорслын зангилаа хоцорч
Харсан сонссон хүн бүхний
Сэтгэл харлан өнчрөв

Тэр өдрөөс хойш
Энэ өдөр хүртэл зуун жил боллоо
Тэрслууд ноёд замхран
Орос орон чөлөөт орон боллоо
Тэнэг мунхгийн сүрэг
Харанхуй хэвээр балран арилав
Александр Сергеевич Пушкиний
Эрдэнийн сан мөнхжив

1937 онд бичсэн Бага Нацагаа буюу Төмөрийн Нацагдорж
 

Сэрүүн бороо

Шиврээ бороо, сэрүүн бороо
Ширхэг ширхэгээр намиран ороод
Тогтуун жаахан нуурын мандлыг
Тоглон тоглон долгиотуулан мяралзуулна

Тун ч хайртай хонгор чи минь
Түүний адил сэтгэлий минь
Догдлууланхан догдлуулаад
Донслууланхан татаад байна

Зөөлөн бороо хур бороо
Зүсрэн зүсэрсээр цайран ороод
Тэнүүн амьсгалт тал нутгий минь
Тэжээн ундалж цэцгээр бүрхээв

Амраг хайртай хонгор чи минь
Ариун сэтгэлийнхээ үгийг
Сэм сэмээр шивгэнэнхэн хэлээд
Сэтгэл зүрхий минь баясуулав
1956 он
 

Бүжиг

Тэнгэрт гялалзах одод
Дэлхийд буугаад ирэх шиг
Тэвэр баглаа цэцгүүд
Дэргэд ирээд ганхах шиг
Хөгжилтэй залуус
Хүсэлтэй бүжгээ наадаж байна

Хөнгөн сэтгэлийг догдлуулсан
Хөгжмийн эгшиг яруухнаа
Хөхүүн баяслыг оргилуулсан
Хөгжүүн сайхан бүжгээ
Хос залуустай нийлээд
Хоёулаа бас бүжиглэх үү дээ

Тал нутгийн горхи
ОЙлон цойлон мяралзах шиг
Тайгын зэрлэг согоо
Дэгдэн дүүлэн давхих шиг
Хөгшид залуус бүгдээрээ
Хөл нийлүүлэн эргэлдлээ
1956 он
 

Баярын өглөө

Өглөөны нар өндөрт мандаж
Өргөн чөлөөний өдөр эхлэв
Баатрын хөшөө талбайд сүндэрлэн
Баярын хөгжим таатай цуурайтав

Эх орны минь зүрх болсон
Энхрий хотын гудамж талбайд
Ёслолын чимэг үзэсгэлэн төгс
Баярын жагсаал цувран жигдэрнэ

Хөдөлмөрч түмэн ард нийтээр
Хөгжлийн замыг нэгдэн засч
Өтгөн сүргээ түм түмээр өсгөж
Өлгий орноо амжилт бүтээлээр мандуулсан

Амар жаргалант үй түмний
Алдарт баярын золбоо хийморь
Усыг эргүүлэм сүр жавхлан төгс
Улаан тугийг өргөн баясгалан төгөлдөр алхална
1957 он
 

Хөдөө талд

Буман өнгийн цэцэг навчис
Өнгө булаалдан алаглаад
Зөөлөн сэвэлзүүр салхин аясаар
Бүжиглэх адил ганхан найгана

Номин эрдэнийн саруул талд
Явган зэрэглээ мяралзан татаад
Таван төрлийн баян сүрэг
Бараалж тархан налайн билчинэ

Уурга барьсан малчин залуус
Урагш хойш сүргийн зүг давхилдаад
Уртын дууг уран хөгөөр
Уруул шөмбийн исгэрч наадна

Уянгат түүний уяхан ая
Дэгдэн нисч эндээс дүүлээд
Мянганы газарт сонин эгшигийг
Нэгэн хурам түгээн аялна

Хөдөлмөр амьдралын баясгалан
Дуу шуугиан чимээ анир
Хөгжим адил яруу тунгалаг
Уран эгшигтэй уяхан аялгуутай

Саруул тал хөдөө тал
Сайхан нутаг дэлгэр тэнэгэр ээ
Саальчин малчин бид бүхний
Өлгий нутаг цэнхэр ханагар аа
1957 он
 

Хөшөө

Хэн ч халдашгүй дархан нутгийнхаа
Хээр талаар аялан явахад
Хэзээд мөнх хөшөө дурсгалыг
Хэрэг болгон очиж үзэхэд

Аймшигт тулаанд хушуучлан
Амь бие хайргүй тэмцэж явсан
Орос нөхдийн баатарлаг явдлыг
Олноос онцлон дурсан саналаа

Утаа шороо тэнгэр баганадаад
Унаган хүлэг хангинан янцгааж
Бөмбөг дэлбэрэн буу тачигнаад
Бүгчим агаар цээж давчдуулж байсан

Яг л тэр газарт
Танктай хөшөө сүндэрлэж байна
Яковловчуудын гавьяаг хүндэтгэн
Тал нутгийн малчид цэцэг өргөж байна
1957 он
 

Халх гол

Халх гол мянган жил урслаа гээд
Хальж цалгисан усаа бараагүй
Хавь ойрдоо рашаан унд болсоор
Хайлс бургас цэцэглэн навчилсаар

Тэр нэгэн жил Халх голоор
Түрэмгий дайсан довтолж ирсэн юм
Тэсрэх бөмбөг исгэрэх сум
Тэнүүн хөндийг цочоож эхэлсэн юм

Хатуу шируун тулаан дунд
Харанхуй цагаан утаан дунд
Монгол хүний зоригийг бадруулж
Мохошгүй илдийн ирийг гялалзуулан

Дайрч орсон манай атак
Далайн дээрэмчдийг хиар цохиосон
Харийн дайсныг хамтарч устгасан
Хань нөхөд орос цэргээ бахдан дуулсан

Халх гол мянган жил урсавч
Халгиж цалгисан усаа барахгүй
Хани нөхөр орос түмний
Халуун дотно тусыг бид мартахгүй
1957 он

Зураг

Хонгор хайртай чи минь
Хол газар сайн сууна уу
Хоног өдөр улиран өнгөрөхөд
Хайр сэтгэл улам мөрөөднө

Дурсгаж өгсөн зургий чинь
Туурга ханандаа өлгөсөн би
Дуугүй ч гэсэн нүдээрээ
Дандаа чамтай яридаг шүү

Зураг хэдий цаасан дээр гэвч
Зуу харлаа гээд элэгдэх биш
Зун дөхөөд урь унахад
Зулзаган мод нахиалахын цагт

Амраг чи минь буцаад ирнэ
Айдаа тэр цаг юутай сайхан
1958 он
 


Нис нис тагтаа

Хүчит далавчаа хөвчилж
Хөх агаарт дүүлэн нисээч
Хүний хайрыг булааснаа
Хүрсэн газрууддаа яриач

Сэтгэлийн нандин чанартай
СССР-ийн ард түмэн болоод
Зүрхэн холбоо нэгтэй
Зүг бүрийн улсыг төлөөлж

Одон орнуудын доторхи
Олон ертөнцөөр зочилж
Одоогийн хиймэл дагуул
Орчлонг судалж байна гэж хэл

Шинжлэх ухааны дээж
Шинэ уеийн манлай ухаан
Хиймэл дагуулыг хэн хийв
Хэрэг зориг юунд вэ гэвэл

Зөн билгийн охь болсон
Зөвийг зохиож бурууг халсан
Зөвлөлт орон хүчирхэг гурэн
Зүг зүгт гайхагдан хийсэн гээ

Хэзээнээс алдартай хөгжлийн орон
Хэнд ч дийлэгдээгүй улс аа

Огторгуйн гүнийг шинжилж
Оюуны эрхшээлд оруулна
Одоо бид удахгуй жуулчлан
Одон орны үүдийг нээнэ гэж хэл

Дэлж яваа далавчинд чинь
Дэлхийн шударга сэтгэлийн хүч
Дэмжиж яваа шүү чамайг
Дэгд дэгд хурдан, тагтаа минь

Нижигнэх аянга дотуур ч
Ниргэх цахилгаан дундуур ч
Нимгэн зузаан үүлийг нэвт шувт
Нис нис хурдан, тагтаа минь

1957 оны 11 сарын 4
Монгол хүү

Эрх жаргал энх тайвны төлөө
Эргэлтгүй хөдөлмөрлөж байгаа монголчууд
Энэ дэлхийд сайн сайхны тулд
Эх орноо цэцэглүүлж байгаа монголчууд

Цээж уудам амьсгал тэнэгэр ажиллацгааж
Цэцэгт талдаа тариа тарьж хот босгож байна
Хөдээ талд хөхөө донгодно гэж байсан бол
Хүний дуу хөдөлмөрийн эгшиг түгж байна

Хүсэлт малаа цөөн гэлцдэг байсан бол
Хөндий хоолойд одоо цэцэг мэт алаглуулж байна
Тэртээ харагдах өндөр яндан утаа оргилуулан
Түүний хүч онисон машиныг хөдөлгөөд

Тэнхэл шөрмөстэй монгол хүү төмрийг давтан
Түүхийн хүрдийг эргүүлэн эрэг шургий нь чангална
Монгол хүү хөдөлмөрийн хүү
Мөнх мандах социализмийн хүү
Улам улмаар шинийг сурч
Урагш давшин ихийг бүтээнэ
1958 он

Д.Нацагдоржид

Ижил нэртэй та бид хоёрыг
Их бага гэж ялгаж дууддагсан
Тэр цагт би бага байжээ
Тэгээд ч бүр балчир явжээ

Тэгсэн ч би хэлэх үгтэй
Тэнгис ч бас давалгаалах устай
Түг түмнээрээ таныг дурсан
Түүхийн хуудсанд мөнхжөөд

Түмний сэтгэл баясал дүүрэн
Түгээмэл яруу бүтээлий чинь бахдаж байна
Янаг амрагийн уярал хайр
Ялалт хөгжилтийн бахдал дүүрэн
Ямар бахтай уян чимэгтэй вэ

Бага Нацагдорж чинь таныгаа дурсан
Бадаг шүлгээ тандаа зориулж байна
Балчир цагтаа зааж өгсөн Бүхий олныг чинь
Бавгар болсон ч баяртай аялж суудаг шүү

1958 он
 

Эх орон минь

Эх орон минь, алтан өлгий минь
Энхжил жаргалангийн эх орон минь
Хаашаа л харвал хараа булаам
Ханагар хөгжлөөр царайгаа чимээд
Баярын дуу жаргалын дуу хангинан
Бахдал хүслийг догдлууланхан байна

Цагийн хувиар чаг чаг цохилон
Цаглашгүй олон өдөр улиран өнгөрсөн ч
Эх орон минь улам бур залуужин
Эх орон минь ундрах хөгжлийг бялхуулан
Сүрэг мал багширан юутай бахтай
Суу сааль дэлгэрэн юутай таатай

Ажил хөдөлмөр эх оронд минь
Цагийн зүүтэй өрсөлдөн өрнөж
Амьдрал хоггжил эх оронд минь
Алхны дуутай уралдан өргөжиж
Зэлүүд хөндийгээр ган зам зурайгаад
Зэрэглээт талд хот тосгод ярайж байна

Түмэн зүйл шинэ хөгжил
Түргэн эргэх хүрд адил ундран
Аглаг ууланд шинэ уурхай нээгдэн
Атар талд алтан тариа халиуран
Намын ач нарнаас илуу гийгүүлсэн
Настан залуус адил тэгш жаргасан

Эх орон минь урагшланхан дэвшиж байна
Энх хөгжил ундранхан дэвжиж байна.
1959 он
 

 

GO BACK TO WEBSITE

Batmunkh.Ts Mongol Internet Contact to daanjuur@yahoo.com