Зохиолч, яруу найрагчид гэдэг хошин шогоор амьсгалж,
амьдарч байдаг хүмүүс. Төрийн шагналт, Соёлын гавьяат
зүтгэлтэн яруу найрагч Дөнгөтийн Цоодолыг энэ удаа
хоймортоо урьж нутаг усныхан болоод, зохиолч нөхдөд нь
тохиолдсон хоржоонтой наргиантай агшнуудаас хуучилж
уншигчдад маань инээд хайрлаач хэмээн хүслээ.
-Хөдөөгийн
хөх өвгөдийн билэг гэдэг дундаршгүй. Танай Бүрэн нутагт
шооч хэлэмгий хүмүүс их биз?
-Монголын сум болгонд
ганц хоёрын зэрэг шооч хүн төрдөг юм шиг. Ухаандаа, шог
зохиолч олон байдаггүй шиг. Манай нутгийн ах дүү заан
Чоймбол, Дугаржав гэж байлаа. Нүгэлтэй сайхан давсалж
ярина. Их сайхан сэтгэлийн худалч гэмээр юм уу даа. Хүн
ямар нэг юм ярихад Тэр чинь юу ч биш гэж байгаад л авч
өгдөг.
Дугаржавыг Бүрэнгийнхэн
Ар халхын сэргэлэн Дугжаа гэж нэрлэнэ. Нэг нь зуухаа их
сайхан татдаг гэж магтаж л дээ. Тэгтэл Дугжаагийн ярьдаг
нь хөдөлж, ийм яриа болов гэнэ.
-Манай зуух алах нээ. Нүгэлтэй татах юм аа, хуйхалчих
гээд л.
-Яаж байна? Дугжаа.
-Уул нь хуучин цоорхой
гичий л дээ. Сумын төв ороод ноос ноолуураа тушаагаад
мөнгөө амьтны дэргэд тоололтой биш орой ирээд тоолох
гэтэл лаа байдаггүй. Зуухны аман дээр тоолоод орхиё уу
гэтэл гичий чинь, өнөө хэдийг сүр пар хийтэл ховх сороод
шатаачихлаа гэсэн гэж байгаа.
Айхавтар хурдан сэтгэж. Татдаг татдаг гэхэд, хүний гар
дахь мөнгө ховх татаад, авахын зуургүй шатаачихдаг зуух
гэж байх уу. Тэгээд болоогүй ээ, цааш нь угсруулан
Ингээд л ах нь чамаас ганц уут гурилын үнэ зээлье үү,
гэж явна гэсэн байгаа юм. Дор нь сийрнэ гэдэг л энэ.
-Тэмээний
бөхний хооронд цэцэг ургатал таргалуулсан тухай та нэг
удаа ярьж байсан. Бас л энэ Дугжаа гуайн яриа юу?
-Тэмээ гэдэг амьтан
мөн таргалах юм аа. Энэ хөх Жамбын мэлзэн нүгэлтэй
таргалжээ. Ингэж байж сайн эрд идүүлчих вий дээ гэж
Бүрэнгийнхэн ярьж. Тэгтэл Дугжаа, Тэр ч биш ээ,
хэрэггүй л юм явна лээ. Тэрийг хэн иддэг юм. Тэр жил
манай нэг сайхан тэмээ тэгж байж, хундаганы Жамьянд
идүүлчихсэн дээ гэж гэнэ. Яасан юм, их таргалсан уу
гэсэн чинь, Хавар алдчихсан гичийгийн чинь сураг нь
гараад байхаар нь яваад очтол тамга нь мөн ч юм шиг.
Гуян дээр нь дарсан тамга ташааных нь толион дээр
гарчихаж. Ийм юм гэж юу байхав гээд лавлаж хартал,
амьтан их таргалахаараа арьсанд мах чихээд тамга нь өөр
газраа оччихдог юм байж гээд, цаадуул нь гайхаж
шогширохоор, улам цааш нэмж сэтгээд, Үгүй мөн нүгэлтэй
хом суусан байсан. Хоёр бөх туг ширээ, хооронд нь шороо
тогтоод хонгорзул цэцэг ургачихсан явж байсан шүү гэж
туусан байдаг. Хом сууж, хонхортой болоод, тэнд нь шороо
тогтоод, хонгорзул ургатал ярина гэж байх уу. Ингэж л
сийрдэг эр.
-Таны
шүлэг зохиол оролдож эхлэхэд энэ бүхэн мэдээж нөлөөлсөн
байдаг биз.
-Үнэнийг хэлэхэд мань
мэтийг шүлэг бичихэд "уруу татсан" улсууд чинь л тэд.
Бүрэн сайхан нутаг. Дөрвөн голоо бараадаад л дөрвөн
хэсэг буучихсан айлууд. Түүний нэг нь болох Талын булаг
нөхцөлгүй шооч хүмүүстэй. Хүн шоолохоос ч өөр ажил ч
байдаггүй байлаа. Зунжин согтуу, улаан нүдтэй лухайсан
юмнууд биенээ явуулаад л найрлаад байна. Ингэлээ гээд
гуйлгачин болчихдоггүй л байж. Намар болохоор дап
хийгээд л жаахан өвс авчихна, ухасгээд хороо хотоо
засчихна. Хэдэн сэгсүүрэг элдчихнэ. Жигтэйхэн гоё л
амьдрал байж дээ.
-Найр
гэснээс билэг ерөөлийг ч урсгаж өгнө биз?
-Манай нутагт
Наваантэен Жигмэд гэж хөгшин бий. Хөдөө явж байтал нь
Нацагийн хар Лувсанбалдан гэгч тааралджээ. Жигмэд нь:
Хаяа голоор нутагтай
Хамар муутай аавтай
Харвин голдуу ээжтэй
Хар Лувсанбалдан гуай
хаа хүрч явна? гэсэн чинь Лувсанбалдан жаахан зуур
далжийж байснаа, хариу барьж:
Хөхүүл нагай шиг ээжтэй
Хөгшин бурхи шиг аавтай
Хөвийн тогоруу шиг
ахтай
Хөхүүр маягийн Жийгээ
та хаа хүрч явна? гэсэн гэдэг.
Лувсанбалдангийн аав хамар муутай "напи" Нацаг гэж хүн,
ээж нь нээрээ л харвин голдуу тарган бор авгай.
Жийгээгийн ээж болохоор нагай шиг олон хүүхэдтэй, ах нь
толгой нь салгалдаг, Жийгээ өөрөө хөхүүр шиг том
гэдэстэй хүн байсныг нүдэнд харагдтал шүлэглэсэн нь тэр.
Иймэрхүү яриа үргэлж
болно. Тэд ямар казинод тоглох биш, бөхөө үзнэ гэх биш,
үгээр л тоглодог байж. Үгийн наадгай гэдэг энэ.
-Таны
удамд шооч хүмүүс байсан уу?
-Гойд юм байгаагүй байх
аа. Миний ганц ах элбэг Батсүх гэж амьтныг их инээлгэдэг
хүн байж. Юм болгонтой болохоор нь элбэг гэдэг. Найран
дээр ерөөнө, хүнийг нүгэлтэй адилхан элэглэж шоолдог, их
сайхан зурна, бас дуулна. Айлууд морь зуруулж хоймортоо
зална, сумын улаан буланд Учиртай гурван толгой-н
Юндэнд тоглоно. Тэр үед сум бүр энэ дуурийг тавьдаг
байсан юм шүү. Надаас хамаагүй чадалтай хүн байлаа. 1960
он гарч байхад, хорин тавтайдаа нас барчихсан юм.
-Таны
нэг ярилцлагаас 1970 оны үед Төв аймагт ажиллаж байсан
тухай тань уншсан. Тэр үеэ дурсахгүй юу?
-Аймгийн сонинд
сурвалжлагч хийгээд, Ингээд явж байхад боллоо гэсэн
бодолтой явж. Миний түрүү үеийн ах сурвалжлагч хагархай
Дондогдорж гэж аймгийн бүх дарга нартай хампаан эр
байлаа. Тэр надад Миний хүү сургуульд явахгүй бол над
шиг ийм угаасан эсгий малгай шиг юм болно шүү гэж
үргэлж захина. Тэгээд л зүтгэсээр, 30 шүргэсэн хөгшин
оюутан болсон доо. Үзэлт суртлын тун айхавтар зэвсэг
бэлдэх намын бодлогоор МУИС-ийн сэтгүүлчийн ангийг Намын
дээд сургууль дээр аваачсан үе байлаа. Манай ангиас
гайгүй сэтгүүлчид гарсан. Д.Жаргал насаараа Монгол
телевизийн дарга хийлээ. Өнөөдөр сонины Р.Чулуун байна.
П.Төмөрбаатар Дундговь аймгийн сонины эрхлэгчээр
насаараа ажиллалаа. Л.Бат-Өлзий Үнэн сонины
сурвалжлагч гэж мандаж байснаа одоо Сэлэнгэд хоёр мянган
малтай болчихсон мөн л мандаж байна.
-Яруу найрагчдаас
хамгийн их инээлгэдэг хүн нь хэн бол?
-Хүнийг шоолж
инээлгэснээрээ диваажинд очих эрх авдаг бол, хамгийн
түрүүнд Пүрэвдорж, Дооров хоёр эрхийн бичигтэй болох
байх. Араас нь Бадарч, Лхагвасүрэн, Ядмаа гээд л жагсана
байх. Бадарч бол их олон галын дунд байдаг хүн. Өөрөө
хүнийг их оролддог учраас хариу их хүртэнэ. Эрдэнэсант,
Овоотын хилийн цэргийн отрядын клубын эрхлэгч байсан.
Гоё хөх даавуу дээлтэй, шар бүстэй, ороолтоо сул
намируулсан сайхан шар залуу явдаг байсан. Дараа нь
Офицерын ордонд ирээд, Улаанбаатарын гудамжаар нэг их
гоё офицер алхах болсон. Бадарчийг:
Овоотын отрядын ногоон
малгайт
Офицерын ордны цагаан
толгойт
Эрдэнэсантын эрх шар
Эмээ нарын бэрх шар
Цэнхэр дэлгэцийн сэвдэг
шар
Цэргийн чуулгын савдаг
шар гэсэн байдаг.
Бас:
Намхан улаан хамар нь
Нанчдын дугараанд ноцно
Навчин хоёр чихэнд нь
Нарны шил гацна ч гэдэг.
Ингээд тоочвол олон юм бий дээ. Хуучны зохиолчид хүзүү
толгой холбоотой юм шиг л явцгааж, шүлэг зохиолоо уншдаг
байж. Бид хэд хоног уулзахгүй бол биенээ үгүйлж, пар пар
инээх юмсан гэж бодогддог.
-Цэдэндамбаа
гуайг их онигоонд оруулсан байдаг шүү дээ.
-Цэдэндамбаа бол очсон
газар бүхэндээ хүн инээлгэж явна. Ямар сайндаа л түүнийг
ирэхээр Түдэв дарга ажлаа мартаад дагаж өрөө хэсээд
инээгээд явж байх вэ дээ. Би түүний тухай онигоо
зохиогоод Ардын эрх дээр гаргачихаад, өөрийг нь ороод
ирэхээр өнөөхөө ярьсан чинь Би нээрээ тэгсэн байх шүү
гэж байлаа.
Цэдэндамбаа нэг удаа жийнс худалдаж авсан залуугаас
асууж гэнэ.
-За хүүхээ, наадах шинь
хаанахын юм гээшиб?
-Аа, энэ оросынх оо. Их
сайн жийнс.
-Хн, Орос юу ч биш.
Англи их сайн хийдэг юм.
-Яагаад?
-Тайлаад тавьчихлаар
зогсож байдаг гэж байгаа.
-Тэр лут юм аа. Манайд
иртлээ ч өдий биз дээ.
-За за, тэр ч хэзээ ч
ирэхгүй биз дээ. Гэхдээ францчууд бүр сайныг хийдэг юм ш
дээ. Тайлаад тавьчихаар орны өмнө зогсож байна. Өглөө
эзнээ босоод ирэхлээр өөдөөс нь явдаг гэж.
-Таны
орчуулга сонинуудад нэлээд гардаг. Хэл хэдийнээс сурч
эхэлсэн бэ?
-Мишигийн Цэдэндорж
гуай надад хажуу зайнд нь улаан эрээн болтол нь
тэмдэглэл хийсэн Мой Дагестан номыг 1970 оны майн
баярын өдөр бэлэглэсэн. Түүнийг словарьдан уншиж байсан
минь л хэл сурах анхны оролдлого болсон. Дараа нь Өвөр
Жанчивланд амарч байтал ардын жүжигчин Гэндэн гуай:
Өнөөдөр миний төрсөн өдөр гээд чих нь далбаганачихсан
явж байна. Дэлгүүрт нь юм байхгүй. Амралтын дарга дээр
ороод ч юм бүтдэггүй. Хаанаасаа хаалгач нь гэгчээр
нутгийн найз, нярав дээр очтол өнөөхөөс юм гарлаа.
Ингээд Гэндэн гуай За хө чи их том гавьяа байгууллаа.
Би өнөөдөр харваж үхэж ч магадгүй байсан гээд надад
1944 онд хэвлэгдсэн Чеховын боть бэлэглэсэн. Эх орны
дайн болж байхад оросууд Чеховоо хэвлэж л байсан байдаг.
Сүүлд сургуульд явахдаа ганцхан тэр номоо авч явж байсан.
Горькийн сургуулийн оюутны байр, 9/11 гэдэг байшин бол
жинхэнэ уран бүтээлийн лагерь байлаа. Хэл сурсан бол
9/11-ийн гавьяа, муу сурсан бол бас тэрний муугийнх
болох байхдаа. Горькийн сургууль гээд ярихаар адис авч,
залбирмаар газар.
-Сургуулиа
төгсөөд Зохиолчдын эвлэлдээ ажилласан байдаг уу?
-1982 оны зун нэгдүгээр
курс төгсөөд иртэл манай Утга зохиол сонин дээр бөмбөг
хаячихсан юм шиг байж байна. Цэдэнбалыг Цэдэнал гэж
билүү дээ хэвлэлийн алдаа гарчихсан байлаа. Намайг энд
ажилла, энэ сонины ажлыг ав гэж байсан юм. Би татгалзсан.
Тарваа гуай ч ажилладгаараа ажиллаад, сониноо гаргаад л
үлдсэн. Дараа жил нь төгсөж ирээд, зохиолчдын эвлэлийн
яруу найргийн зөвлөлийн даргаар ажилласан. Тэр үед
зохиолчдын эвлэл том газар байсан юм шүү. Ганц жишээ
хэлэхэд 1987 онд Б.Догмид, О.Дарьсүрэн, Баярсайхан,
Ж.Дашзэвэг нарын зургаа долоон хүний элсэх өргөдлийг нэг
өдөр хурлаар оруулж, Дарьсүрэн бүр бүдэрч байсан юм шүү.
Ханын сүүдэр, Онцгой эрх нь гарчихсан үе. Тэр том
зохиолчдыг ингэж жижигрүүлж байж.
-Бид
хоёрын яриа өндөрлөж байна. Сүүлийн хэдэн мөрийг таны
мэдэлд өгье.
-Миний хувьд их мундаг
шог зохиолч биш. Гэвч бүтээлүүдэд маань хошин шог өнгө
аяс байнга зухалзаж байдаг юм шүү. Шог өгүүллэг орчуулж,
ёгт үлгэрүүдийн орчуулгаараа ном ч хүртэл гаргаж явж.
Зохиолч хошин шогийн мэдрэмжгүй болбол зохиолчийнхоо
хувьд үхэж байгаа нь тэр гэж Максим Горький хэлсэн
байдаг. Инээнэ гэдэг сайхан юм. Ертөнцөөс инээдийг нь
хасчихвал хэн энд амьдрана гэх вэ.
/"Тоншуул" 2006/
МЗЭ-ийн шагналт зохиолч Мэргид овогт Ричиний Ганбат
Сэлэнгэ аймгийн Мандал суманд төрж, бага дунд сургууль
төгсчээ. 1968 онд Зөвлөлтийн Москвагийн Улсын их
сургуулийг сэтгүүлч мэргэжлээр төгсөж ирээд Монгол
телевизэд арав гаруй жил ажиллаад, дараа нь Новости
Монголия, Монголия сэтгүүлийн нэгдсэн редакцид олон
оныг үджээ. 1972 онд Сүүлчийн галт тэрэг анхны номоо
гаргаж байсан эл уран бүтээлч бүр хожим МЗЭ-д гишүүнээр
элссэн нь 1990 оны цагаан морин жил байлаа. Түүний
Хараагийн туужууд бүтээл нь олноо ихэд алдаршиж, үлэмж
нэр хүндийг авчирсан гэдэг. Түүний араас Алаг морь,
Ботгон нүд, Хужир нугадаа очих юмсан
зохиолуудаас
гадна орчуулгын бүтээлүүд нь ч хэвлэгджээ.
-Ардчилсан Монголын утга зохиолын ирээдүйн тухай таны
бодол
?
-Хүмүүс юу ч уншихгүй байна. Одоо сайн зохиол гарсан ч
хэн ч анзаарахгүй өөрийн онцлогтой цаг үе ирж л дээ. Соц
нийгмийн үед өөр байж. Тэр үед шинэ зохиол гарахад бүгд
л дамжуулж уншина. С.Эрдэнийн үгүүллэг, Лувсанцэрэнгийн
Нар шингээгүй
энэ тэрийг гарахад бүгд л дуу алдаад
сүйд болно. Өнөөдөр арав гаруй телевиз байна. Хичнээн ч
FM байдаг юм, хэн мэдэхэв. Маш олон сонин гарч байна.
Унших, үзэх юм нь их болжээ.
-Ард түмэн сайн дураар уран зохиолоос хөндийрөв үү,
эсхүл соёлын тухай төрийн бодлогод алдаа гарав уу?
-Олны амьдрал хүнд байна. Номоо больё. Шинэ хуучин сонин
авснаас талх авсан нь дээр л дээ. Харин ч одоо ном унших
нь сэргэж байх шиг. Театрт хүртэл шинэ жүжиг тоглоход
суудал нь дүүрэн байна лээ. Нэг хэсэг хүмүүс нэг ТҮЦ-тэй
бол хоёр ТҮЦ-тэй болохын төлөө, нэг тэрбумтай хүн
хоёртой болохын төлөө яваад амьдралын утга учрыг мөнгө
болгочихож.
-Боловсролын яам уран зохиолын хичээлийг монгол хэлний
хавсарга болгочихлоо. Маш олон зохиолч, уран бүтээлчид,
эрдэмтэд үүнийг хилэгнэн эсэргүүцэж байгаа. Та ч
бачимдаж л яваа биз?
-Монгол соёл, цаашилбал үндэстнийг нь устгахад эн
түрүүнд хойч үеийг нь хэл, соёлоос нь салгах хэрэгтэй.
Энэ бодлого нөгөө М.Энхболдыг Ерөнхий сайд байх үед
гэнэт асуудал болж орж ирээд, шууд хэрэгжүүлж эхэлсэн
санагдана. Хэл үгүй бол соёл үгүй болно. Тэгээд л
үндэстэн мөхнө дөө. Боловсролын яамны нэг хүүхэн Хүмүүс
ээ, сургалт 12 жил болохоор нийт цаг нь нэмэгдэж байгаа
юм гэж байна лээ. Юу ярина вэ. Үгээр илэрхийлэхийн
аргагүй. Миний багад Үг хөгжил гэдэг хичээл ордог
байлаа. Уг хичээлээр үлгэр домог хэлэлцэж, дайралцаж,
шүлэг зохиол уран уншина. Одоо хар, жирийн хүн нь дүүрч.
Энэ телевизийн сэтгүүлчид, улс төрчид нэг үгүүлбэр
хэлэхийн тулд гурван удаа одоо гэх юм. Энэ нь үг
ярианы хөгжлийн хичээл үгүй болсонтой шууд холбоотой. За,
үг хөгжил нь ч дүүрч, уран зохиолын хичээл байхгүй
болчихвол яахав таминь. Уран зохиол гэдэг чинь
хүсэхгүй байна.
-Сайн зохиолууд энэ цаг үед төрж байна уу?
-Сайн бүтээлүүд их гарч байна. Харамсалтай нь Монголд
номын худалдааны сүлжээ үгүй болсон. Яахав, шуудангийн
компаниуд энэ сүлжээг сэргээх гэж оролдож байгаа ч тэд
хэзээ ч төгс байлгаж чадахгүй.
-Таны сэтгэлд үлдсэн зохиолч гэвэл
?
-Төри^н шагналт зохиолч агсан Ч.Чимид гуай шиг дайчин,
хурц, тэгсэн атлаа сайхан хүн одоо хүртэл зохиолчдын
дунд үгүй байна. Миний багш чинь С.Дашдооров шүү дээ.
Намайг Зүүнхараад гуравдугаар ангийн сурагч байхад
каракул малгай хэлтгий тавьсан 19-тэй Дашдооров 16-тай
Жавзмаа охиныг гэргийгээ болгочихсон очиж байлаа шүү дээ.
-Дорнын их найрагч Р.Чойномтой та нүүр тулан уулзсан
удаа бий юу?
-Байлгүй дээ. 1978 он санагдана, миний бие Эвлэлийн Төв
хорооны үзлэг шалгалтын группт багтаж, Хэнтийд очсон.
Нэг орой Батноров суманд очлоо. Би группыг ахалж явсан
Базаррагчаа сэтгүүлчид хэллээ. Орой ажил дээр би ирж
чадахгүй нь. Энд ганц хоёр ах дүүстэйгээ уулзмаар байна
гэсэн л дээ. Тэгээд яахав, гаруутаа нэг шил архи аваад,
хүнээр Чойномынхыг заалгуулж аваад очлоо. Яваад орлоо.
Жижиг модон амбаарт зураач гэлүү Нармандах гэдэг
нөхөртэй Чойном байж байна аа. Тэр үед миний Сүүлчийн
галт тэрэг тууж маань хэвлэгдээд байсан үе л дээ.
Өөрийгөө танилцууллаа. Нэг лонх архиа хувааж уугаад,
баахан л уран зохиол, шүлэг ярилаа. Уулзалтын төгсгөлд
мань хүн миний дэвтэр дээр над зориулж, казак монголоор
шүлэг бичиж, хэд хэдэн чимэг зураг таталж өгсөн дөө. Тэр
үед цонхон дээр нь Гөлөг тууждаа зориулсан хоёр
гөлөгний сийлбэр байсан юм. Р.Чойном тэрийгээ аваад
сахлын бритвагаар Р.Ганбатад. Чойномоос гэж сийлээд
өгсөн нь одоо ч над хадгалагдаж байдаг юм. Тэднийхээс
гарахын өмнө Р.Чойном Ах нь мөдхөн хот орно. Тэнд
тааралдаж магадгүй. Би л чам руу сураглаж очихгүй бол
над руу битгий ирээрэй. Араас элдвийн юмнууд дагаж
тагнаад байдаг юм. Чамд төвөг болно гэж билээ. Түүний
өвийг хамгаалах сан байгуулагдаж, тэргүүнээр нь Ганболд
гэж залуу ажиллаж байгаа юм билээ. Над дээр нэг ирсэн.
Би тэр шүлэг, сийлбэр энэ тэрийг өгдөг ч юм билүү гэж
бодсоноо үрчих болов уу гэж тээнэгэлзээд гайхсан
байдалтай байж л байна.
-Өөр сонин дурсамж юу байна?
-Төмөрийн Нацагдорж гэж мундаг хүн манай Зүүнхараагийн
спирт заводын даргаар шоронгийн хоригдол байхдаа
томилогдон очиж байлаа. Өөрөөр хэлбэл заводын дарга
бөгөөд хоригдол. Нэг хэсэг Германд сурсан улсуудыг
бүгдийг нь толгой дараалан шоронд хийдэг байлаа. Тэр
хүнийг манай сэхээтнүүд Бага Нацагдорж гэж авгайлдаг
байлаа. Монгол хүү, Идэр жинчин зэрэг алдар
дуунуудыг зохиосон хүн шүү дээ. Түүнийг Зүүнхараагийн
шоронд Гётегийн Фауст-ыг орчуулж байхад хожмын Төрийн
шагналт зохиолч С.Дашдооров бага ангийн багшаар очиж
байлаа.
-Саяхнаас та бүтээлээ ботилж эхэлсэн сураг сонсогдсон.
Хөлгөн судрууд чинь хэзээ уншигчдад очих гэж байна вэ?
-Нийт хамж шимээд найман ботийг хэвлэлд шилжүүлсэн.
Бичсэн зохиолуудаа бүгдийг оруулна гэвэл үүгээр
тогтохгүй л дээ. 40 жил бичсэн зохиолууд гэдэг чинь дор
хаяхад 20-иод боть шүү дээ. Залуудаа шүлэг их бичдэг
байлаа. Өөрийгөө яруу найрагч биш гэдгээ Москвагийн их
сургуульд очоод мэдэрсэн минь том аз гэлтэй.
-Мартсанаас тэр үед Москвад томчуулаас хэн сурч байв?
-Мөнгөн завъяа хэмээх алдарт түүврийг зохиогч
Дарь.Нацагдорж гэж байлаа. Надтай цуг нэг сургуульд
очсон. Бие нь муудаад Монголдоо буцсан даа, зайлуул.
Горькийн сургуульд нэлээд хүн байсан. Би тийшээ зүглэж
байгаагүй ээ.
-Таны хайртай зохиолууд гэвэл
?
-53 оны хавар, Амьд явах эрхтэй, Хужир нугадаа очих
юмсан
Бүгдэд нь хайртай. Романуудаас гадна олон тууж
бий дээ. Таван ч уран сайхны кино бий.
-Та их хожуу МЗЭ-ийн гишүүн болсон. Тэгтлээ их дарагдаж
байсан хэрэг үү?
-МЗЭ-ийн IV их хурлаар Ч.Лхагваа мань мэтийн хэдэн
залуусын нэр орсон юм. Тэгээд бүтээгүй. Өнгөрсөн зууны
80-аад онд одоо энэ СУИС-ийн захирал Цэдэвийг дарга
байхад өргөдөл өгсөн чинь Чамайг элсүүлэхгүй. Чи их
буруу, зөв ярьдаг хүн гэл үү, хүлээх л болж дээ гэж
тавласан санагдана.
-За тэр ч яахав, үргэлж хүйтэн салхи сэвэлзэж, шороо
босоод Төв Азийн өндөрлөг хаашаа нүүж явна даа?
-Мөдхөн дэлхий ертөнц, хүн амьтан сүйрнэ. Байгалийн
жамыг, дээрээс нь хүний хар нүглийг хэн ч өөрчилж
чадахгүй. Цэцэг таслахаас эмзэглэх бүү хэл, зулзаган
улиангарыг тас цавчиж авчраад түлчихэж байна.
-Хүний мөс хэт цэвдэгшиж байна. Тэр том том сэтгэлийн
мөсөн уулсыг дэлхийн дулаарал мэт хайлуулах эрчим хүч
хаана оршино?
-Хүн бурхан биш юм аа гэхэд ямар нэг зүйлийг шутэх
хэрэгтэй. Огт шүтлэггүй хүн бол хамгийн аюултай. Миний
бодлоор ямар үед хүмүүсийн сэтгэл зөөлрөх вэ гэвэл
амьдрал сайхан болсон тэр цагт. Гэдэс нь өлөн хүүхдийг
яаж ч аргадаж сургаад, бурхны сургаал ч номлоод яах юм.
Ямар ч үр дүн гарахгүй. Ухаантан ч гэсэн гэдэс нь өлөн
бол арга буюу хулгай хийнэ. Би Япон, Америк, Арабын
орнуудаар бишгүй явсан. Тэнд нэг алтадсан хүндага
халаасандаа сэм хийе гэсэн санаа хэнд ч төрөхгүй.
Амьдрал сайхан цагт оюун санаа ч сэргэнэ. Уул нь их
энгийн ойлголт л доо.
-Таны улс төрийн талаарх хувийн бодол?
-Түүхээс үзэхэд жинхэнэ зохиолчид хэзээ ч улс төр
сонирхож байгаагүй нь сонин. Харин тэд эрх чөлөөт орчин,
оюун сэтгэлгээний төлөө эцсийн дусал цусаа дуустал
тэмцдэг байж. Нөгөө талаар жинхэнэ яруу найрагчид үзэл
бодолдоо үнэнч байдаг шигээ эх орноосоо хэзээ ч урваж
байгаагүй. Гэтэл өнөөдөр манай ихэнх зохиолч, уран
бүтээлчид ард түмнийг гэгээрүүлэх байтугай, амьдралын
үнэн нүүр царайг ч түүхэн талаас нь уран бүтээлдээ
тусгах чадваргүй мэт болжээ. Яахав иргэн хүнийхээ хувьд
сонгуульд саналаа өгнө. Надад намын улаан, шар, хөх нь
хамаагүй, хувь хүн чухал. Чамд нэг сонин юм хэлье.
Өнөөдрийн ардчилагч нар өчигдөр улаан коммунистууд
байлаа шүү дээ. Хүний үзэл бодол, төлөвшил зуун хувь
эргэнэ гэж байдаггүй юм. Зүгээр инээдтэй л байхгүй юу.
Манай зарим ахмад зохиолчид юу ярьдаг байлаа. Бүгд л
нэгнээ тагнаж байснаа мартаж, одоо шал өөр юм ярьцгаадаг
болж. Монголын зохиолчдын өнгөрсөн түүхийг харсан ч их
гутамшигтай. 1930-аад онд манай утга зохиолыг
үндэслэгчид болох Ши.Аюуш, С.Буяннэмэх хоёр л гэхэд нэг
нэгнийгээ матсаар байгаад, нэг машинд ачигдаад, нэг
газар буудуулж үхсэн шүү дээ. Азаар С.Буяннэмэх нь
цаазлахаар авч явах үед зүрх нь хаагдсан ч цогцсыг нь
буудсан байх жишээтэй. 50, 60-аад оны сэхээтний
төөрөгдлийн үеэр нэг нэгнийгээ хайр найргүй гүвсэн
байдаг. Тэр Д.Намдаг, Ц.Дамдинсүрэн, Б.Ринчен, Ч.Чимид,
Р.Чойном
Хэн эднийг шоронд хийсэн юм. До яам аваачаад
хийчихсэн хэрэг үү. Тэгвэл Дотоод яаманд хэн матсан юм.
Зүгээр дээрээс нь Намын Төв Хороо ч юм уу, Дотоод яамны
нэг дарга За зохиолчдоос тэрнийг нь гүвнээ гэх нь үгүй
л байхгүй юу. Зохиолчид аль олигтойгоо дотроосоо л цааш
нь харуулж, дундаж саарал юмнууд нь үлдээд өндөрлөгийг
эзэлж өөрсдийгөө тунхаглах гэж оролдсон байдаг байхгүй
юу. Та нар залуу улс МЗЭ-ийн хорооны дэргэдэх намын
үүрийн хурлын протоколуудыг архиваас авч Утга зохиол,
урлаг сонин дээрээ нийтлэх хэрэгтэй.
Авгаржин Жа.Баяраа