БҮРЭНГИЙН ХӨГШЧҮҮД НАМАЙГ ШҮЛЭГТ "УРУУ ТАТСАН"

Зохиолч, яруу найрагчид гэдэг хошин шогоор амьсгалж, амьдарч байдаг хүмүүс. Төрийн шагналт, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн яруу найрагч Дөнгөтийн Цоодолыг энэ удаа хоймортоо урьж нутаг усныхан болоод, зохиолч нөхдөд нь тохиолдсон хоржоонтой наргиантай агшнуудаас хуучилж уншигчдад маань инээд хайрлаач хэмээн хүслээ.
-Хөдөөгийн хөх өвгөдийн билэг гэдэг дундаршгүй. Танай Бүрэн нутагт шооч хэлэмгий хүмүүс их биз?
-Монголын сум болгонд ганц хоёрын зэрэг шооч хүн төрдөг юм шиг. Ухаандаа, шог зохиолч олон байдаггүй шиг. Манай нутгийн ах дүү заан Чоймбол, Дугаржав гэж байлаа. Нүгэлтэй сайхан давсалж ярина. Их сайхан сэтгэлийн худалч гэмээр юм уу даа. Хүн ямар нэг юм ярихад “Тэр чинь юу ч биш” гэж байгаад л авч өгдөг.
Дугаржавыг Бүрэнгийнхэн Ар халхын сэргэлэн Дугжаа гэж нэрлэнэ. Нэг нь зуухаа их сайхан татдаг гэж магтаж л дээ. Тэгтэл Дугжаагийн ярьдаг нь хөдөлж, ийм яриа болов гэнэ.
-Манай зуух алах нээ. Нүгэлтэй татах юм аа, хуйхалчих гээд л.

-Яаж байна? Дугжаа.
-Уул нь хуучин цоорхой гичий л дээ. Сумын төв ороод ноос ноолуураа тушаагаад мөнгөө амьтны дэргэд тоололтой биш орой ирээд тоолох гэтэл лаа байдаггүй. Зуухны аман дээр тоолоод орхиё уу гэтэл гичий чинь, өнөө хэдийг сүр пар хийтэл ховх сороод шатаачихлаа гэсэн гэж байгаа.
Айхавтар хурдан сэтгэж. Татдаг татдаг гэхэд, хүний гар дахь мөнгө ховх татаад, авахын зуургүй шатаачихдаг зуух гэж байх уу. Тэгээд болоогүй ээ, цааш нь угсруулан “Ингээд л ах нь чамаас ганц уут гурилын үнэ зээлье үү, гэж явна” гэсэн байгаа юм. Дор нь сийрнэ гэдэг л энэ.

-Тэмээний бөхний хооронд цэцэг ургатал таргалуулсан тухай та нэг удаа ярьж байсан. Бас л энэ Дугжаа гуайн яриа юу?
-“Тэмээ гэдэг амьтан мөн таргалах юм аа. Энэ хөх Жамбын мэлзэн нүгэлтэй таргалжээ. Ингэж байж сайн эрд идүүлчих вий дээ” гэж Бүрэнгийнхэн ярьж. Тэгтэл Дугжаа, “Тэр ч биш ээ, хэрэггүй л юм явна лээ. Тэрийг хэн иддэг юм. Тэр жил манай нэг сайхан тэмээ тэгж байж, хундаганы Жамьянд идүүлчихсэн дээ” гэж гэнэ. “Яасан юм, их таргалсан уу” гэсэн чинь, “Хавар алдчихсан гичийгийн чинь сураг нь гараад байхаар нь яваад очтол тамга нь мөн ч юм шиг. Гуян дээр нь дарсан тамга ташааных нь толион дээр гарчихаж. Ийм юм гэж юу байхав гээд лавлаж хартал, амьтан их таргалахаараа арьсанд мах чихээд тамга нь өөр газраа оччихдог юм байж” гээд, цаадуул нь гайхаж шогширохоор, улам цааш нэмж сэтгээд, “Үгүй мөн нүгэлтэй хом суусан байсан. Хоёр бөх туг ширээ, хооронд нь шороо тогтоод хонгорзул цэцэг ургачихсан явж байсан шүү” гэж туусан байдаг. Хом сууж, хонхортой болоод, тэнд нь шороо тогтоод, хонгорзул ургатал ярина гэж байх уу. Ингэж л сийрдэг эр.
-Таны шүлэг зохиол оролдож эхлэхэд энэ бүхэн мэдээж нөлөөлсөн байдаг биз.
-Үнэнийг хэлэхэд мань мэтийг шүлэг бичихэд "уруу татсан" улсууд чинь л тэд. Бүрэн сайхан нутаг. Дөрвөн голоо бараадаад л дөрвөн хэсэг буучихсан айлууд. Түүний нэг нь болох Талын булаг нөхцөлгүй шооч хүмүүстэй. Хүн шоолохоос ч өөр ажил ч байдаггүй байлаа. Зунжин согтуу, улаан нүдтэй лухайсан юмнууд биенээ явуулаад л найрлаад байна. Ингэлээ гээд гуйлгачин болчихдоггүй л байж. Намар болохоор дап хийгээд л жаахан өвс авчихна, ухасгээд хороо хотоо засчихна. Хэдэн сэгсүүрэг элдчихнэ. Жигтэйхэн гоё л амьдрал байж дээ.
-Найр гэснээс билэг ерөөлийг ч урсгаж өгнө биз?
-Манай нутагт Наваантэен Жигмэд гэж хөгшин бий. Хөдөө явж байтал нь Нацагийн хар Лувсанбалдан гэгч тааралджээ. Жигмэд нь:
Хаяа голоор нутагтай
Хамар муутай аавтай
Харвин голдуу ээжтэй
Хар Лувсанбалдан гуай хаа хүрч явна? гэсэн чинь Лувсанбалдан жаахан зуур далжийж байснаа, хариу барьж:
Хөхүүл нагай шиг ээжтэй
Хөгшин бурхи шиг аавтай
Хөвийн тогоруу шиг ахтай
Хөхүүр маягийн Жийгээ та хаа хүрч явна? гэсэн гэдэг.
Лувсанбалдангийн аав хамар муутай "напи" Нацаг гэж хүн, ээж нь нээрээ л харвин голдуу тарган бор авгай. Жийгээгийн ээж болохоор нагай шиг олон хүүхэдтэй, ах нь толгой нь салгалдаг, Жийгээ өөрөө хөхүүр шиг том гэдэстэй хүн байсныг нүдэнд харагдтал шүлэглэсэн нь тэр.

Иймэрхүү яриа үргэлж болно. Тэд ямар казинод тоглох биш, бөхөө үзнэ гэх биш, үгээр л тоглодог байж. Үгийн наадгай гэдэг энэ.
-Таны удамд шооч хүмүүс байсан уу?
-Гойд юм байгаагүй байх аа. Миний ганц ах элбэг Батсүх гэж амьтныг их инээлгэдэг хүн байж. Юм болгонтой болохоор нь “элбэг” гэдэг. Найран дээр ерөөнө, хүнийг нүгэлтэй адилхан элэглэж шоолдог, их сайхан зурна, бас дуулна. Айлууд морь зуруулж хоймортоо зална, сумын улаан буланд “Учиртай гурван толгой”-н Юндэнд тоглоно. Тэр үед сум бүр энэ дуурийг тавьдаг байсан юм шүү. Надаас хамаагүй чадалтай хүн байлаа. 1960 он гарч байхад, хорин тавтайдаа нас барчихсан юм.
-Таны нэг ярилцлагаас 1970 оны үед Төв аймагт ажиллаж байсан тухай тань уншсан. Тэр үеэ дурсахгүй юу?
-Аймгийн сонинд сурвалжлагч хийгээд, “Ингээд явж байхад боллоо” гэсэн бодолтой явж. Миний түрүү үеийн ах сурвалжлагч хагархай Дондогдорж гэж аймгийн бүх дарга нартай хампаан эр байлаа. Тэр надад “Миний хүү сургуульд явахгүй бол над шиг ийм угаасан эсгий малгай шиг юм болно шүү” гэж үргэлж захина. Тэгээд л зүтгэсээр, 30 шүргэсэн хөгшин оюутан болсон доо. Үзэлт суртлын тун айхавтар зэвсэг бэлдэх намын бодлогоор МУИС-ийн сэтгүүлчийн ангийг Намын дээд сургууль дээр аваачсан үе байлаа. Манай ангиас гайгүй сэтгүүлчид гарсан. Д.Жаргал насаараа Монгол телевизийн дарга хийлээ. “Өнөөдөр” сонины Р.Чулуун байна. П.Төмөрбаатар Дундговь аймгийн сонины эрхлэгчээр насаараа ажиллалаа. Л.Бат-Өлзий “Үнэн” сонины сурвалжлагч гэж мандаж байснаа одоо Сэлэнгэд хоёр мянган малтай болчихсон мөн л мандаж байна.
-Яруу найрагчдаас хамгийн их инээлгэдэг хүн нь хэн бол?
-Хүнийг шоолж инээлгэснээрээ диваажинд очих эрх авдаг бол, хамгийн түрүүнд Пүрэвдорж, Дооров хоёр эрхийн бичигтэй болох байх. Араас нь Бадарч, Лхагвасүрэн, Ядмаа гээд л жагсана байх. Бадарч бол их олон галын дунд байдаг хүн. Өөрөө хүнийг их оролддог учраас хариу их хүртэнэ. Эрдэнэсант, Овоотын хилийн цэргийн отрядын клубын эрхлэгч байсан. Гоё хөх даавуу дээлтэй, шар бүстэй, ороолтоо сул намируулсан сайхан шар залуу явдаг байсан. Дараа нь Офицерын ордонд ирээд, Улаанбаатарын гудамжаар нэг их гоё офицер алхах болсон. Бадарчийг:
Овоотын отрядын ногоон малгайт
Офицерын ордны цагаан толгойт
Эрдэнэсантын эрх шар
Эмээ нарын бэрх шар
Цэнхэр дэлгэцийн сэвдэг шар
Цэргийн чуулгын савдаг шар гэсэн байдаг.
Бас:

Намхан улаан хамар нь
Нанчдын дугараанд ноцно
Навчин хоёр чихэнд нь
Нарны шил гацна ч гэдэг. Ингээд тоочвол олон юм бий дээ. Хуучны зохиолчид хүзүү толгой холбоотой юм шиг л явцгааж, шүлэг зохиолоо уншдаг байж. Бид хэд хоног уулзахгүй бол биенээ үгүйлж, пар пар инээх юмсан гэж бодогддог.
-Цэдэндамбаа гуайг их онигоонд оруулсан байдаг шүү дээ.
-Цэдэндамбаа бол очсон газар бүхэндээ хүн инээлгэж явна. Ямар сайндаа л түүнийг ирэхээр Түдэв дарга ажлаа мартаад дагаж өрөө хэсээд инээгээд явж байх вэ дээ. Би түүний тухай онигоо зохиогоод “Ардын эрх” дээр гаргачихаад, өөрийг нь ороод ирэхээр өнөөхөө ярьсан чинь “Би нээрээ тэгсэн байх шүү” гэж байлаа.
Цэдэндамбаа нэг удаа жийнс худалдаж авсан залуугаас асууж гэнэ.

-За хүүхээ, наадах шинь хаанахын юм гээшиб?
-Аа, энэ оросынх оо. Их сайн жийнс.
-Хн, Орос юу ч биш. Англи их сайн хийдэг юм.
-Яагаад?
-Тайлаад тавьчихлаар зогсож байдаг гэж байгаа.
-Тэр лут юм аа. Манайд иртлээ ч өдий биз дээ.
-За за, тэр ч хэзээ ч ирэхгүй биз дээ. Гэхдээ францчууд бүр сайныг хийдэг юм ш дээ. Тайлаад тавьчихаар орны өмнө зогсож байна. Өглөө эзнээ босоод ирэхлээр өөдөөс нь явдаг гэж.
-Таны орчуулга сонинуудад нэлээд гардаг. Хэл хэдийнээс сурч эхэлсэн бэ?
-Мишигийн Цэдэндорж гуай надад хажуу зайнд нь улаан эрээн болтол нь тэмдэглэл хийсэн “Мой Дагестан” номыг 1970 оны майн баярын өдөр бэлэглэсэн. Түүнийг словарьдан уншиж байсан минь л хэл сурах анхны оролдлого болсон. Дараа нь Өвөр Жанчивланд амарч байтал ардын жүжигчин Гэндэн гуай: “Өнөөдөр миний төрсөн өдөр” гээд чих нь далбаганачихсан явж байна. Дэлгүүрт нь юм байхгүй. Амралтын дарга дээр ороод ч юм бүтдэггүй. Хаанаасаа хаалгач нь гэгчээр нутгийн найз, нярав дээр очтол өнөөхөөс юм гарлаа. Ингээд Гэндэн гуай “За хө чи их том гавьяа байгууллаа. Би өнөөдөр харваж үхэж ч магадгүй байсан” гээд надад 1944 онд хэвлэгдсэн Чеховын боть бэлэглэсэн. Эх орны дайн болж байхад оросууд Чеховоо хэвлэж л байсан байдаг. Сүүлд сургуульд явахдаа ганцхан тэр номоо авч явж байсан. Горькийн сургуулийн оюутны байр, 9/11 гэдэг байшин бол жинхэнэ уран бүтээлийн лагерь байлаа. Хэл сурсан бол 9/11-ийн гавьяа, муу сурсан бол бас тэрний муугийнх болох байхдаа. Горькийн сургууль гээд ярихаар адис авч, залбирмаар газар.
-Сургуулиа төгсөөд Зохиолчдын эвлэлдээ ажилласан байдаг уу?
-1982 оны зун нэгдүгээр курс төгсөөд иртэл манай “Утга зохиол” сонин дээр бөмбөг хаячихсан юм шиг байж байна. Цэдэнбалыг Цэдэнал гэж билүү дээ хэвлэлийн алдаа гарчихсан байлаа. Намайг энд ажилла, энэ сонины ажлыг ав гэж байсан юм. Би татгалзсан. Тарваа гуай ч ажилладгаараа ажиллаад, сониноо гаргаад л үлдсэн. Дараа жил нь төгсөж ирээд, зохиолчдын эвлэлийн яруу найргийн зөвлөлийн даргаар ажилласан. Тэр үед зохиолчдын эвлэл том газар байсан юм шүү. Ганц жишээ хэлэхэд 1987 онд Б.Догмид, О.Дарьсүрэн, Баярсайхан, Ж.Дашзэвэг нарын зургаа долоон хүний элсэх өргөдлийг нэг өдөр хурлаар оруулж, Дарьсүрэн бүр бүдэрч байсан юм шүү. “Ханын сүүдэр”, “Онцгой эрх” нь гарчихсан үе. Тэр том зохиолчдыг ингэж жижигрүүлж байж.
-Бид хоёрын яриа өндөрлөж байна. Сүүлийн хэдэн мөрийг таны мэдэлд өгье.
-Миний хувьд их мундаг шог зохиолч биш. Гэвч бүтээлүүдэд маань хошин шог өнгө аяс байнга зухалзаж байдаг юм шүү. Шог өгүүллэг орчуулж, ёгт үлгэрүүдийн орчуулгаараа ном ч хүртэл гаргаж явж. “Зохиолч хошин шогийн мэдрэмжгүй болбол зохиолчийнхоо хувьд үхэж байгаа нь тэр” гэж Максим Горький хэлсэн байдаг. Инээнэ гэдэг сайхан юм. Ертөнцөөс инээдийг нь хасчихвал хэн энд амьдрана гэх вэ.
/"Тоншуул" 2006/
 

http://blogportal.bugdeeree.mn/uzeh.jsp?gorim=udaan&blogBichleg=6075&blog=133
 

 

http://www.mongolnews.mn/unuudur.php?n=6016

Өнөөдөр ğ Алтан үеийнхэн
Монголын зохиолчдын анхны vнэмлэх бид хоёрт л бий
Н.САРАНГЭРЭЛ (2006-01-11)

“Алтан vеийнхэн” булангийн зочноор төрийн шагналт, академич Пvрэвийн Хорлоо, Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагналт зохиолч Мөнгөний Чимид нарыг урилаа. Ная хол гарсан насны энэ хоёр буурал бидний урилгыг хvлээж аваад редакцид минь зочилсон юм. Хорлоо гуай тvрvvлж ирээд Чимид гуайг хvлээх зуур бид тvvний бага насны тухай хөөрөлдөв.

П.Х: Би 1917 оны төл шvv дээ. Монголд Октябрийн хувьсгалын цуурай ид тvгж байх vед одоогийн Өвөрхангай аймгийн Өшгөгийн нурууны өвөрт ядуу малчин Пvрэвийн гэрт мэндэлсэн. Одоогийн Баруунбаян-Улаан, Нарийнтээл хоёрын зааг дээр оршдог их том нуруу. Дээр vеийн тvvхтэй газар. Монголын нууц товчоонд� эзэн Чингис хаан Аргабөхийн хөндийд хулан хөөж явсан гэж бичсэн бий. Тvvхчид Аргабөхийн хөндий гэдэг нь Өшгөгийн нурууны хөндийг хэлжээ гэж тааварладаг. Өшгөгийн оргил нь Шилvvстэй. Дээр нь цас буудаггvй их өндөр оргил гэж нутгийнхан ярьдаг юм.

-Цас буудаггvй гэхээр их өнтэй өвөлждөг гэсэн vг vv?
-Шилvvстэйг галт хар vнэгтэй гэдэг юм. Энэ тухай болон намайг төрдөг жил Энэтхэгт Индира Ганди мэндэлснийг мэдээд их бэлгэшээсэн зэргээ “Хvрд нэртийн хөрөг” дурсамжийн номдоо оруулсан. Хvрд гэдэг нь санскритаар хорол. Шулуун шударгын бэлгэдэл юм шvv дээ.

-Та эцэг эхээс олуул уу?
-Би найман хvvхэдтэй айлын хоёр дахь нь. Одоо ная гарсан гурав нь Улаанбаатарт амьдарч байна.� Ээж аав минь намайг номтой хvн болгоно гээд тэр vеийн Сайн ноён хан аймгийн Ханхошууны уулын хvрээнд нэг ламд шавь болгож өгсөн. Би тэгэхэд долоо наймтай л байсан даа. Жил хэртэй ном vзсэн байх. Цээжилж тогтоосон ч юмгvй, гэр орноо санаад их хэцvv байсан. Нэг өдөр хvрээнд ирсэн нутгийн аянчин манай багшийн хашаанд буулаа. Тэднийг буцахад дагаад явчихлаа. Тэд намайг авч явахгvй гээд. Би нуугдаж дагасаар байгаад гэртээ хvрээд ирсэн. Нэгэнт хvрээд ирсэн юм чинь хөөгөөд явуулалтай нь биш гээд нутгийн нэг ламаар надад төвд ном заалгалаа. Тэгтэл нэг өдөр хониноос ирсэн чинь манайд холоос гийчин буусан бололтой. Орсон чинь Улаанпvрэв ах иржээ.Манай ээжийн эгчийн хvvхэд, нагац байхгvй юу. Аж vйлдвэрийн комбинатын анхны дарга, МХЗЭ-ийн Төв хорооны нарийн бичгийн дарга, Намын төв хорооны нарийн бичгийн дарга, Монголын зохиолчдын эвлэлийн гишvvн, эрхэм уран зохиолч цолтой� том хvн байсан юм шvv.

-Та тэгэхэд хэдэн настай байсан хэрэг вэ?
-1928 онд шvv дээ, естэй байж. Улаанпvрэв ах тэр vед Намын төв сургууль төгсөөд Ханхөхий уулын хошууны эвлэлийн товчлох хорооны даргаар томилогдоод нутагтаа ирсэн байж. Тэгээд буцахдаа намайг авч яваад тэнхимд суулгасан. Гэрээс мордохын өмнө аав лам багшаас асууна гээд. Тавагтай идээ, хадагтай аваад намайг дагуулж манайтай айл байсан Дорж гэцлийнд орж “Миний хvvг ах нь ардын сургуульд оруулах гэнэ. Та хvvд минь адис өгч, номыг нь тогтоож хайрла” гэж билээ. Тэгэхэд багш адис өгөөд “За төвд нь биш ч, ардын ном нь тогтноо” гэхэд би хvvхэд юм болохоор нэг их сайн ойлгоогvй. Сvvлд бодохноо их учиртай vг байж.

Биднийг ийн ярилцаж суутал Чимид гуай ирлээ. Тэд амар мэндээ мэдээд сандалд тухлах зуур Хорлоо гуай
-Чи халимгаа авчихаа юу? гэхэд Чимид гуай “Толгой дээр юм гараад, хусуулчихсан. Хvмvvс их зохиж гээд байгаа шvv дээ” гээд инээж харагдав. Эд нэг vеийн зохиолчид төдийгvй хамаатан садангийн холбоотой гэнэ.�
Бидний яриа цааш vргэлжиллээ. Гэхдээ ярилцлагад минь асуулт огт шаардагдсангvй. Тэд өөрсдийнхөө тухай болон залуу бага насныхаа тухай ийн хvvрнэсэн юм.

П.Х: Би чамд ярьж байл уу. Надад монгол ном заасан анхны багшийн тухай.
М.Ч:Рааш-Онолт багшийн шавь гэдэг биз дээ.
П.Х: Гурван vеийн том боловсролтой, хятад, манж, төвд бичиг мэднэ. Нутагтаа бол Сvхээ бичээч нэртэй багш байсан юм. Монгол бичиг сураад жилийн дараа тал бичээч болсон. Тэр vед нэг бичээч гурван мөнгөн төгрөгний цалинтай, цаасан төгрөг байсан биш. Тvvнийг нь хуваагаад бидэнд өгнө.� Танай тэнд ч тийм байгаа биз дээ.

М.Ч:Тэгэлгvй яах вэ. Би ч бас тэнхимд сууж номтой болсон. Гэхдээ чамаас арай өмнө орсон. 1926 онд Хантайшир аймгийн Хантайшир уулын хошууны тэнхимд. Манайх гурван Чимидтэй байсан. Баяны Чимид гавьяат багш болсон. Ходройн Чимид, Мөнгөний Чимид гэж гурвуулаа. Хvрэн дээлт, улаан дээлт, бор дээлт гэж� ялгана. Засагт ханы ноёны байшинд анхны бага сургуулийг нээсэн юм. Жаргалантын хөвөөнд шvv дээ. Бас л сайн багш нарын гараар орсон доо. Бас нэг сонин юм ярья. Би бол одоогийнхоор Говь-Алтай аймгийн Тайшир сумын хvн. Манай аймгаас хувьсгалын vед өндөр хэргэмтэй байсан нь Баян Мэнд.

П.Х: Эвлэлийн төв хорооны нарийн бичгийн дарга, Аж vйлдвэрийн яамны сайд, Намын Төв хорооны тэргvvлэгч гишvvн байсан хvн.
М.Ч: Манай хvрээн дээр Хачин багш гэж төвд лам байсан.

П.Х: Хачин лам гэдэг нь нэг ёсны Төвдөөс ирсэн шашны төлөөлөгч л дөө. Эдний хvрээнд ч, манайд ч байсан. Хачин сойвон гээд Да хvрээнд ч байсан. Манай хvрээ хувилгаан багш гэж Сайн ноёны дvv, Хачин багш гэж Төвдөөс ирсэн гээд хоёр том ламтай. Тэдэндээ очиж мөргөдөг байсан юм.
М.Ч: Хачин багшийн шавь гэж Төвдөөс ирсэн хvмvvс байж. Тэдний нэг Нямдуламтай Мэнд сайд суусан юм билээ. Мэнд сайд манай ээжийг хотод авчрахад би дагаад ирсэн хэрэг. Тэр vеэс л бид хоёр танилцсан. 1930-аад он юм уу.

П.Х: 1932 он л доо.
М.Ч: Хорлоо дvрсгvй маягтай хvvхэд байж. Харанхуй гудамжаар тvрvvлж гvйж гарчихаад биднийг цочоож айлгана.
П.Х: Дараа нь Чимид манай садангийн охинтой гэрлээд бид насан турш нэг нэгнээсээ холдолгvй явж өдий хvрэв дээ.

М.Ч: Хорлоогийн аавын дvvгийн охинтой гэрлэсэн юм.
П.Х: Би тvvнийг сургуульд оруулахаар хөдөөнөөс авчирсны дараа манайхаар орж гарч яваад суучихгvй юу. Гэргий нь нягтлан. Баянгол зочид буудлын дарга энэ тэр байсан, сvрхий хvн бий.

Биднийг анх уулзуулсан газар бол яах аргагvй Багшийн сургууль. Би Чимидээс нэг ангийн дээр. Бидэнтэй манай улсын нэртэй сэхээтэн болсон олон хvн хамт сурч байлаа. Жишээ нь, Зандраа.

М.Ч: Урлагийн гавьяат зvтгэлтэн Зандраа, нэртэй зохиолч Д.Сэнгээ, манай утга зохиолыг vндэслэгчдийн нэг Цэнд-Очир гээд олон хvн байсан.
П.Х: Миний ангид зохиолч Доржийн Даржаа байсан.� Би төгсөөд Улаанбаатарт Үлгэр жишээ бага сургуульд нэг жил ажиллаад 1935 онд Ховдын Манханд очсон. Анхны 32 хvvхдийг цуглуулаад бага сургууль байгуулсан. Одоо 1000 гаруй хvvхэдтэй арван жилийн том сургууль болсон байна лээ.
М.Ч: Үлгэр жишээ бага сургууль гэж манайдаа ганцхан байлаа шvv дээ. Одоогийн гуравдугаар сургууль байх аа.

П.Х: Мөн мөн. Одоо�� Хуримын ордон байгаагийн ард хvрэн дvнзэн байшинтай. Дэргэд нь Гэндэн сайдын гэр байсан. Гэндэн гуайн Цэрэндулам чинь миний шавь шvv дээ. Хөөрхий минь, тэр байшиндаа Хэлмэгдэгсдийн дурсгалд зориулсан сайхан музей байгуулаад орхисон. Уулын гавьяат Зориг, тvvний эгч хөгжмийн зохиолч С.Мааяа ч миний шавь.

Харин чи Завхан руу сургууль төгсөөгvй яв луу?
М.Ч: Тэр vед багш цөөн байсан болохоор гайгvй сурлагатай хvvхдvvдийг төгсөхөөс нь өмнө багш болгоод жилийн дараа дипломыг нь өгдөг байж.
П.Х: Манай Чимид� хотод ирж Гэгээрлийн яамны хэлтсийн дарга, газрын дарга хvртэл хийж байсан. Би жирийн багш юм чинь ирж ажлаа шалгуулна. Гэхдээ биднийг хамгийн их ойртуулсан нь Багшийн сургуулийн утга зохиолын бvлгэм.�� Зандраа, Сэнгээ, Цэнд-Очир, манай Даржаа бvгд энэ бvлгэмд явдаг байлаа.

М.Ч: Бас Лэгжмаа гэж охин байсан. Бид тэнд нэг нэгэндээ шvлэг, зохиолоо уншиж өгнө. Томчуудын шvлгийг сонсоно. Би С.Буяннэмэхийн дугуйланд явдаг байсан. Монголын зохиолчдын холбооноос Буяннэмэхийн гарын vсэгтэй 15 тоот vнэмлэхийг Хорлоо, 37 дахийг нь би авсан.
П.Х: Тэр цэнхэр vнэмлэх одоо бид хоёрт байгаа байх.
М.Ч: Өөр байхгvй ээ, байсан хэд нь баригдчихсан. Бидний vеийн багш нар алт шиг хvмvvс байж. Жvрмэд багшийг санаж байна уу.
П.Х: Саналгvй яах вэ. Гавьяат багш болсон шvv дээ.
М.Ч: Намайг Үлгэр жишээ бага сургуулийн сурагч байхад багшилдаг байсан юм. Жvрмэд багш их сонин хvн байж.

Засмал замын хойхнотой
Засгийн газрын зvvхэнтэй
Заамал дvнзэн байшинтай
Жараад хvvхдэд хэл бичгээ зааж гэж ирээд дандаа толгой холбож ярина. Нэг өдөр� биднээр одоогийнхоор бол зохион бичлэг хийлгээд. Дvн тавьсан дэвтрээ тарааж өгөхдөө миний бичсэнийг�� хvvхдvvдэд уншиж өгөөд, их магтаж “Жаахан Чимид

Задгай авьяастай
Заавал зохиолч болно” гэж билээ. Магадгvй миний жаахан авьяасыг олж харсан байх. Би тэр vед нь зохиолч гэж юу хийдгийг ч мэдэхгvй.�� Багшийн сургуульд манай сургуульд Германд боловсрол эзэмшсэн залуу багш нар олон байж. Доржсvрэн, Төмөрийн Нацагдорж...

П.Х: Доржсvрэн багш герман хэлтэй, бидэнд тоо заадаг, өөрөө уран зохиол бичнэ. “Үхэрчин хvv”, “Баян Монгол” зэрэг дуунуудыг зохиосон хvн шvv дээ. Дэлхийн байдлын багш герман Нацагдорж гэдэг чинь “Гурван найз” гэж кино зохиолыг бичсэн.� Нацагдорж багшийг “бага” гэдэг байв. Энэ багш нар сургуулийн утга зохиолын бvлгэмийг удирдана. Дашдоржийн Нацагдорж, Наваан-Юндэн нар тэдэнтэй их найз. Бас Мөрдэндэвийн Ядамсvрэн, Ши.Аюуш, Донровын Намдаг, Өлзий-Очир гээд утга зохиолын томчууд цугладаг байж.� Чимид ээ, чи ер нь их Нацагдоржийг харсан уу?

М.Ч: Харсаан харсан. Манай дугуйланд их ирдэг байсан юм. Нэг их юм ярьж харилцаж бол байгаагvй ээ. Бид тэр томчуудын дэргэд дуугарах биш дээ. Гэхдээ бидний хамт авахуулсан зураг бий.
П.Х: Бөмбөгөр театрын нэг өрөөнд дугуйлангаа хийдэг байсан юм. Тэгэхэд анх Нацагдоржийг харсан. Миний нvдэнд хэвээр байдаг дvр нь саарал чисчvv дээлтэй, бvрх малгай духдуулчихсан, нэг их гоё цагаан зах, улаан зангиа дээлийнхээ товчлоогvй захны цаанаас� цухуйлгачихсан байсан. Тэгсэн хэрнээ ботинкны өмдтэй. Костюмны өмдийг бид тэгж хэлдэг юм. Нэг их шөвгөр хоншоортой хvрэн ботинктой.

М.Ч: Гурван янзын өмд байсан юм. Ботинкны өмднөөс гадна өвдөг хvрсэн богино, хажуудаа хармаатай өмд, бас галфитай гэж байна. Эрчvvдийн гангараа.
П.Х: Нацагдорж ов товхон цоохор, гонзгойдуу царайтай. Дуу багатай, нэг дуугарахаараа жинтэй vг хэлнэ. Хvмvvсийн зохиолын тухай ярихад тэр барагтай� бол дуугарахгvй. Тvvнийг vг хэлсний дараа бол Буяннэмэх эд нар “За Нацагдоржийн хэлсэн зөв. Чи тэрийгээ тэгж анхаар” гэнэ шvv дээ. Нэлээд ончтой хэлдэг, онолын талаас сайн ярьдаг байж. Тэгж би анх тvvнийг харсан юм. Хоёр дахь нь Багшийн сургуулийн vдэшлэг дээр. Тэгэхэд чи байсан уу, vгvй юv. “Миний нутаг” шvлгээ Нацагдорж өөрөө уншаад театрын Дамдинбазар гэж хvнгэнэсэн сайхан дуутай хvн хуучраар аялаад хэлж байсан юм.

М.Ч: Нацагдоржийн “Хи хи хи” зохиолоо яаж бичсэн тухай би хэвлэлд өгсөн. Гарсан байх.� Гуанзанд ороход нь хэдэн хvvхэн сууж байж. Тvvнийг хараад “Хvvе хараач, Нацагдорж” гээд нэгнийгээ нудраад, архи уухаар нь “Архи уухыг нь хараач” гэлцээд байх юм гэнэ. Тэдний нэг нь Ичинхорлоо байсан юм билээ.
П.Х: Бид хоёр их адилхан байгаа биз. Нэг сургуульд, нэг дугуйланд сурч байсан төдийгvй хоёулаа багш бас хоёулаа хvvхдийн зохиолч болсон. Би Чимидийн “Цаатан Цамба”-д их дуртай. Цаатнуудын амьдралыг яг дотроос нь бичсэн хvvхдийн зохиолч ганц энэ.

М.Ч: Миний сониуч зан их нөлөөлсөн байх. “Үнэн” сониноос зарласан уралдаанд “Цаатан Цамба” маань тvрvvлж 150 төгрөгөөр шагнуулж билээ. Тvvнээсээ 22 жилийн дараа “Урцын гэрэл” романаа бичээд.
П.Х: Бас Баяндондог баатар. Бvтэн нэр нь юу билээ дээ?
М.Ч: ”Баяндалай хааны Баяндондог баатар”

П.Х: Бvгд vлгэрийн сэдэвтэй, хvvхдэд зориулсан.� Мартсанаас Боловсролын яаманд өнөөдөр Цагаан толгой залж байгаа гэсэн чамайг уриагvй юм уу?
М.Ч: Би дуулаагvй ээ. Өөр юм байгаа биз дээ.
П.Х: Цэвэгжав багш та хоёр кирилл бичгийн анхны цагаан толгойг зохиогоо биз дээ?

М.Ч: 1943 онд би Цагаан толгой, Ардын унших бичиг, Тоо бодлого гээд дөрвөн сурах бичиг vохиосон. Унших бичиг нь л гэхэд 20-иод жил хэрэглэгдсэн дээ. Чиний “Алт Мөнгө хоёр”-ыг уншаагvй монгол хvн байхгvйтэй адил. “Хар унага”, “Адьяахvv”, “Туулай”, “Багш”тууж, ”Алтан vст охин” жvжиг гээд Хорлоогийн бvх зохиолыг� мэднэ шvv дээ.

П.Х: Нацагдоржийн шагналыг чи юугаараа авлаа?
М.Ч: ”Уулын жаргал”. 27-28 тууж бичсэн юм билээ шvv. Одоо нvд харахаа болиод байна.�
П.Х: Миний “Говийн хvv”-г Оросын “Детская литература” газраас гурван удаа 300 мянган хувиар хэвлэсэн. Бvгд найрамдах улсуудынх нь хэл дээр ч олон хэвлэсэн. Шvvмжлэгч Цэнд намайг дэлхийн сая хvvхдийн мэлмийд хvрсэн зохиол бичсэн гэж vнэлж билээ.

М.Ч: Бид нэг нэгдээ урмын vг л хэлж байснаас хатуу хөтvvг хэлдэггvй юм. Тэгээд ч Хорлоогийн хэлсэн vгийг би их� дагана. Энэ чинь их зарчимч, нямбай хvн. Гэрт нь орсон ч тэр. Наймын найман хvvхэдтэй гэхэд новширч хөглөрсөн байхыг нь огт vзээгvй дээ. Эдний ач, гуч нийлээд гучаад хvн болсон байх. Манайх бол цөөхvvлээ.
П.Х: Манай нэг гуч сая нэг нас хvрээд. Өнгөрсөн тахиа жилд би нэг охин, гурван хvv гучтай болсон шvv дээ.

Удахгvй болох сар шинээр Чимид гуай өөрөөс нь хоёр насаар ах Хорлоо гуайд очиж золгоно гэнэ. Тэгээд ч хамаатных нь дvvтэй гэрлэсэн болохоор тvvнийг ах гэж хvндэтгэж явдаг гэлээ.
Төрийн шагналт П.Хорлоо зохиолч 1937 оны их хэлмэгдлийн тухай баримт тvшин бичсэн холбоо туужийнхаа “Нулимсны vер”-ийг хэвлvvлж уншигчдад хvргэжээ. Их Монгол Улсын 800 жилийг угтаж зvгээр суугаагvй гэдгээ ч хэлээд амжив.

 
941 удаа уншигдав.

 

http://www.sonin.mn/2008/05/14/2248/
Зохиолч Р.Ганбат: Р.Чойном найрагч “Ах нь хот орно. Над руу битгий ирээрэй, төвөг болно” гэж билээ
 

МЗЭ-ийн шагналт зохиолч Мэргид овогт Ричиний Ганбат Сэлэнгэ аймгийн Мандал суманд төрж, бага дунд сургууль төгсчээ. 1968 онд Зөвлөлтийн Москвагийн Улсын их сургуулийг сэтгүүлч мэргэжлээр төгсөж ирээд Монгол телевизэд арав гаруй жил ажиллаад, дараа нь “Новости Монголия”, “Монголия” сэтгүүлийн нэгдсэн редакцид олон оныг үджээ. 1972 онд “Сүүлчийн галт тэрэг” анхны номоо гаргаж байсан эл уран бүтээлч бүр хожим МЗЭ-д гишүүнээр элссэн нь 1990 оны цагаан морин жил байлаа. Түүний “Хараагийн туужууд” бүтээл нь олноо ихэд алдаршиж, үлэмж нэр хүндийг авчирсан гэдэг. Түүний араас “Алаг морь”, “Ботгон нүд”, “Хужир нугадаа очих юмсан”… зохиолуудаас гадна орчуулгын бүтээлүүд нь ч хэвлэгджээ.

-Ардчилсан Монголын утга зохиолын ирээдүйн тухай таны бодол…?
-Хүмүүс юу ч уншихгүй байна. Одоо сайн зохиол гарсан ч хэн ч анзаарахгүй өөрийн онцлогтой цаг үе ирж л дээ. Соц нийгмийн үед өөр байж. Тэр үед шинэ зохиол гарахад бүгд л дамжуулж уншина. С.Эрдэнийн үгүүллэг, Лувсанцэрэнгийн “Нар шингээгүй”… энэ тэрийг гарахад бүгд л дуу алдаад сүйд болно. Өнөөдөр арав гаруй телевиз байна. Хичнээн ч FM байдаг юм, хэн мэдэхэв. Маш олон сонин гарч байна. Унших, үзэх юм нь их болжээ.
-Ард түмэн сайн дураар уран зохиолоос хөндийрөв үү, эсхүл соёлын тухай төрийн бодлогод алдаа гарав уу?
-Олны амьдрал хүнд байна. Номоо больё. Шинэ хуучин сонин авснаас талх авсан нь дээр л дээ. Харин ч одоо ном унших нь сэргэж байх шиг. Театрт хүртэл шинэ жүжиг тоглоход суудал нь дүүрэн байна лээ. Нэг хэсэг хүмүүс нэг ТҮЦ-тэй бол хоёр ТҮЦ-тэй болохын төлөө, нэг тэрбумтай хүн хоёртой болохын төлөө яваад амьдралын утга учрыг мөнгө болгочихож.
-Боловсролын яам уран зохиолын хичээлийг монгол хэлний хавсарга болгочихлоо. Маш олон зохиолч, уран бүтээлчид, эрдэмтэд үүнийг хилэгнэн эсэргүүцэж байгаа. Та ч бачимдаж л яваа биз?
-Монгол соёл, цаашилбал үндэстнийг нь устгахад эн түрүүнд хойч үеийг нь хэл, соёлоос нь салгах хэрэгтэй. Энэ бодлого нөгөө М.Энхболдыг Ерөнхий сайд байх үед гэнэт асуудал болж орж ирээд, шууд хэрэгжүүлж эхэлсэн санагдана. Хэл үгүй бол соёл үгүй болно. Тэгээд л үндэстэн мөхнө дөө. Боловсролын яамны нэг хүүхэн “Хүмүүс ээ, сургалт 12 жил болохоор нийт цаг нь нэмэгдэж байгаа юм” гэж байна лээ. Юу ярина вэ. Үгээр илэрхийлэхийн аргагүй. Миний багад “Үг хөгжил” гэдэг хичээл ордог байлаа. Уг хичээлээр үлгэр домог хэлэлцэж, дайралцаж, шүлэг зохиол уран уншина. Одоо хар, жирийн хүн нь дүүрч. Энэ телевизийн сэтгүүлчид, улс төрчид нэг үгүүлбэр хэлэхийн тулд гурван удаа “одоо” гэх юм. Энэ нь үг ярианы хөгжлийн хичээл үгүй болсонтой шууд холбоотой. За, үг хөгжил нь ч дүүрч, уран зохиолын хичээл байхгүй болчихвол яахав таминь. Уран зохиол гэдэг чинь
хүсэхгүй байна.
-Сайн зохиолууд энэ цаг үед төрж байна уу?
-Сайн бүтээлүүд их гарч байна. Харамсалтай нь Монголд номын худалдааны сүлжээ үгүй болсон. Яахав, шуудангийн компаниуд энэ сүлжээг сэргээх гэж оролдож байгаа ч тэд хэзээ ч төгс байлгаж чадахгүй.
-Таны сэтгэлд үлдсэн зохиолч гэвэл…?
-Төри^н шагналт зохиолч агсан Ч.Чимид гуай шиг дайчин, хурц, тэгсэн атлаа сайхан хүн одоо хүртэл зохиолчдын дунд үгүй байна. Миний багш чинь С.Дашдооров шүү дээ. Намайг Зүүнхараад гуравдугаар ангийн сурагч байхад каракул малгай хэлтгий тавьсан 19-тэй Дашдооров 16-тай Жавзмаа охиныг гэргийгээ болгочихсон очиж байлаа шүү дээ.
-Дорнын их найрагч Р.Чойномтой та нүүр тулан уулзсан удаа бий юу?
-Байлгүй дээ. 1978 он санагдана, миний бие Эвлэлийн Төв хорооны үзлэг шалгалтын группт багтаж, Хэнтийд очсон. Нэг орой Батноров суманд очлоо. Би группыг ахалж явсан Базаррагчаа сэтгүүлчид хэллээ. “Орой ажил дээр би ирж чадахгүй нь. Энд ганц хоёр ах дүүстэйгээ уулзмаар байна” гэсэн л дээ. Тэгээд яахав, гаруутаа нэг шил архи аваад, хүнээр Чойномынхыг заалгуулж аваад очлоо. Яваад орлоо. Жижиг модон амбаарт зураач гэлүү Нармандах гэдэг нөхөртэй Чойном байж байна аа. Тэр үед миний “Сүүлчийн галт тэрэг” тууж маань хэвлэгдээд байсан үе л дээ. Өөрийгөө танилцууллаа. Нэг лонх архиа хувааж уугаад, баахан л уран зохиол, шүлэг ярилаа. Уулзалтын төгсгөлд мань хүн миний дэвтэр дээр над зориулж, казак монголоор шүлэг бичиж, хэд хэдэн чимэг зураг таталж өгсөн дөө. Тэр үед цонхон дээр нь “Гөлөг” тууждаа зориулсан хоёр гөлөгний сийлбэр байсан юм. Р.Чойном тэрийгээ аваад сахлын бритвагаар “Р.Ганбатад. Чойномоос” гэж сийлээд өгсөн нь одоо ч над хадгалагдаж байдаг юм. Тэднийхээс гарахын өмнө Р.Чойном “Ах нь мөдхөн хот орно. Тэнд тааралдаж магадгүй. Би л чам руу сураглаж очихгүй бол над руу битгий ирээрэй. Араас элдвийн юмнууд дагаж тагнаад байдаг юм. Чамд төвөг болно” гэж билээ. Түүний өвийг хамгаалах сан байгуулагдаж, тэргүүнээр нь Ганболд гэж залуу ажиллаж байгаа юм билээ. Над дээр нэг ирсэн. Би тэр шүлэг, сийлбэр энэ тэрийг өгдөг ч юм билүү гэж бодсоноо үрчих болов уу гэж тээнэгэлзээд гайхсан байдалтай байж л байна.
-Өөр сонин дурсамж юу байна?
-Төмөрийн Нацагдорж гэж мундаг хүн манай Зүүнхараагийн спирт заводын даргаар шоронгийн хоригдол байхдаа томилогдон очиж байлаа. Өөрөөр хэлбэл заводын дарга бөгөөд хоригдол. Нэг хэсэг Германд сурсан улсуудыг бүгдийг нь толгой дараалан шоронд хийдэг байлаа. Тэр хүнийг манай сэхээтнүүд “Бага” Нацагдорж гэж авгайлдаг байлаа. “Монгол хүү”, “Идэр жинчин” зэрэг алдар дуунуудыг зохиосон хүн шүү дээ. Түүнийг Зүүнхараагийн шоронд Гётегийн “Фауст”-ыг орчуулж байхад хожмын Төрийн шагналт зохиолч С.Дашдооров бага ангийн багшаар очиж байлаа.
-Саяхнаас та бүтээлээ ботилж эхэлсэн сураг сонсогдсон. Хөлгөн судрууд чинь хэзээ уншигчдад очих гэж байна вэ?
-Нийт хамж шимээд найман ботийг хэвлэлд шилжүүлсэн. Бичсэн зохиолуудаа бүгдийг оруулна гэвэл үүгээр тогтохгүй л дээ. 40 жил бичсэн зохиолууд гэдэг чинь дор хаяхад 20-иод боть шүү дээ. Залуудаа шүлэг их бичдэг байлаа. Өөрийгөө яруу найрагч биш гэдгээ Москвагийн их сургуульд очоод мэдэрсэн минь том аз гэлтэй.
-Мартсанаас тэр үед Москвад томчуулаас хэн сурч байв?
-”Мөнгөн завъяа” хэмээх алдарт түүврийг зохиогч Дарь.Нацагдорж гэж байлаа. Надтай цуг нэг сургуульд очсон. Бие нь муудаад Монголдоо буцсан даа, зайлуул. Горькийн сургуульд нэлээд хүн байсан. Би тийшээ зүглэж байгаагүй ээ.
-Таны хайртай зохиолууд гэвэл…?
-”53 оны хавар”, “Амьд явах эрхтэй”, “Хужир нугадаа очих юмсан”… Бүгдэд нь хайртай. Романуудаас гадна олон тууж бий дээ. Таван ч уран сайхны кино бий.
-Та их хожуу МЗЭ-ийн гишүүн болсон. Тэгтлээ их дарагдаж байсан хэрэг үү?
-МЗЭ-ийн IV их хурлаар Ч.Лхагваа мань мэтийн хэдэн залуусын нэр орсон юм. Тэгээд бүтээгүй. Өнгөрсөн зууны 80-аад онд одоо энэ СУИС-ийн захирал Цэдэвийг дарга байхад өргөдөл өгсөн чинь “Чамайг элсүүлэхгүй. Чи их буруу, зөв ярьдаг хүн гэл үү, хүлээх л болж дээ” гэж тавласан санагдана.
-За тэр ч яахав, үргэлж хүйтэн салхи сэвэлзэж, шороо босоод Төв Азийн өндөрлөг хаашаа нүүж явна даа?
-Мөдхөн дэлхий ертөнц, хүн амьтан сүйрнэ. Байгалийн жамыг, дээрээс нь хүний хар нүглийг хэн ч өөрчилж чадахгүй. Цэцэг таслахаас эмзэглэх бүү хэл, зулзаган улиангарыг тас цавчиж авчраад түлчихэж байна.
-Хүний мөс хэт цэвдэгшиж байна. Тэр том том сэтгэлийн мөсөн уулсыг дэлхийн дулаарал мэт хайлуулах эрчим хүч хаана оршино?
-Хүн бурхан биш юм аа гэхэд ямар нэг зүйлийг шутэх хэрэгтэй. Огт шүтлэггүй хүн бол хамгийн аюултай. Миний бодлоор ямар үед хүмүүсийн сэтгэл зөөлрөх вэ гэвэл амьдрал сайхан болсон тэр цагт. Гэдэс нь өлөн хүүхдийг яаж ч аргадаж сургаад, бурхны сургаал ч номлоод яах юм. Ямар ч үр дүн гарахгүй. Ухаантан ч гэсэн гэдэс нь өлөн бол арга буюу хулгай хийнэ. Би Япон, Америк, Арабын орнуудаар бишгүй явсан. Тэнд нэг алтадсан хүндага халаасандаа сэм хийе гэсэн санаа хэнд ч төрөхгүй. Амьдрал сайхан цагт оюун санаа ч сэргэнэ. Уул нь их энгийн ойлголт л доо.
-Таны улс төрийн талаарх хувийн бодол?
-Түүхээс үзэхэд жинхэнэ зохиолчид хэзээ ч улс төр сонирхож байгаагүй нь сонин. Харин тэд эрх чөлөөт орчин, оюун сэтгэлгээний төлөө эцсийн дусал цусаа дуустал тэмцдэг байж. Нөгөө талаар жинхэнэ яруу найрагчид үзэл бодолдоо үнэнч байдаг шигээ эх орноосоо хэзээ ч урваж байгаагүй. Гэтэл өнөөдөр манай ихэнх зохиолч, уран бүтээлчид ард түмнийг гэгээрүүлэх байтугай, амьдралын үнэн нүүр царайг ч түүхэн талаас нь уран бүтээлдээ тусгах чадваргүй мэт болжээ. Яахав иргэн хүнийхээ хувьд сонгуульд саналаа өгнө. Надад намын улаан, шар, хөх нь хамаагүй, хувь хүн чухал. Чамд нэг сонин юм хэлье. Өнөөдрийн ардчилагч нар өчигдөр улаан коммунистууд байлаа шүү дээ. Хүний үзэл бодол, төлөвшил зуун хувь эргэнэ гэж байдаггүй юм. Зүгээр инээдтэй л байхгүй юу. Манай зарим ахмад зохиолчид юу ярьдаг байлаа. Бүгд л нэгнээ тагнаж байснаа мартаж, одоо шал өөр юм ярьцгаадаг болж. Монголын зохиолчдын өнгөрсөн түүхийг харсан ч их гутамшигтай. 1930-аад онд манай утга зохиолыг үндэслэгчид болох Ши.Аюуш, С.Буяннэмэх хоёр л гэхэд нэг нэгнийгээ матсаар байгаад, нэг машинд ачигдаад, нэг газар буудуулж үхсэн шүү дээ. Азаар С.Буяннэмэх нь цаазлахаар авч явах үед зүрх нь хаагдсан ч цогцсыг нь буудсан байх жишээтэй. 50, 60-аад оны сэхээтний төөрөгдлийн үеэр нэг нэгнийгээ хайр найргүй гүвсэн байдаг. Тэр Д.Намдаг, Ц.Дамдинсүрэн, Б.Ринчен, Ч.Чимид, Р.Чойном… Хэн эднийг шоронд хийсэн юм. До яам аваачаад хийчихсэн хэрэг үү. Тэгвэл Дотоод яаманд хэн матсан юм. Зүгээр дээрээс нь Намын Төв Хороо ч юм уу, Дотоод яамны нэг дарга “За зохиолчдоос тэрнийг нь гүвнээ” гэх нь үгүй л байхгүй юу. Зохиолчид аль олигтойгоо дотроосоо л цааш нь харуулж, дундаж саарал юмнууд нь үлдээд өндөрлөгийг эзэлж өөрсдийгөө тунхаглах гэж оролдсон байдаг байхгүй юу. Та нар залуу улс МЗЭ-ийн хорооны дэргэдэх намын үүрийн хурлын протоколуудыг архиваас авч “Утга зохиол, урлаг” сонин дээрээ нийтлэх хэрэгтэй.

Авгаржин Жа.Баяраа